Salǵyrttyq san soqtyrady

«Apat aıtyp kelmeıdi». Alaı­da, jyl saıyn qaıtalanatyn osy sý tasqynynan sabaq alyp, kók­tem­gi qarǵyn sýdyń aldyn alatyn ýaqyt jetti. Buryn da qar jaýatyn. Tipti, erterekte úıdiń ústinen j­úrip ketip, bútin aýyldardy basyp qalatyn qalyń qardy kózimiz kór­di. Buryn da kóktem kelip, sol q­alyń qar kúrt erıtin. О́zender tasyp, erneýinen asatyn. Biraq dál osyndaı jyl saıyn qaıtalanatyn apat bolǵan emes.

Bıyl sý tasqynynyń qatty bolatynyn boljaý qıyn emes edi. Barlyq óńirlerde derlik qar qa­lyń tústi. Memleket basshysy kók­temgi qarǵyn sýǵa erterek da­ıyn­dalý kerektigin únemi es­kert­ti. Tipti alysqa barmaı-aq, ús­ti­­miz­degi jyldyń aqpan aıynda Premer-Mınıstr Baqytjan Saǵyn­taev­tyń tóraǵalyǵymen kók­temgi sý tasqynynyń aldyn alý sha­ra­lary­na arnalǵan Úkimettiń úl­ken oty­rysy ótkenin eske sal­saq ta jetkilikti. Sol otyrys­ta bar­lyq óńirlerdiń basshylary esep berip, kóktemgi qarǵyn sýǵa saqa­daı-saı ekendikterin má­lim­­de­gen bolatyn. Úkimet basshy­sy óńir ákimderine, ásirese, Aq­mola, Almaty jáne Qaraǵandy oblys­tary­nyń ákimderine ótken jyl­dar­daǵy kemshilikterden qo­ry­tyn­dy shyǵaryp, eldi mekender­ge qater tóndiretin kóktemgi sý tas­qynyn boldyrmaýdyń barlyq múm­­kin­dikterin jasaý qajettigin ba­rynsha tapsyrǵan edi.

Al bul óńirlerde sabaq alatyn oqıǵalar barshylyq. 2010 jyly naýryzdyń 11-inen 12-sine qa­ra­ǵan túni Almaty oblysynyń Qyzylaǵash eldi mekeni sý tas­qynynyń astynda qaldy. Je­kemenshiktiń qolyna berilgen «Qyzylaǵash» sý qoımasynyń qa­raý­syz qalǵan bógeti buzylyp, er­neýine syımaı turǵan tasqyn sý joıqyn kúshpen jolyndaǵyny japyra sarqyraı jóneldi. Shyrt uıqydaǵy Qyzylaǵash kentiniń bul joıqyn tasqynǵa qarsy turar qaýqary joq edi. Apat saldarynan 290 adam zardap shegip, 44 adam qaza tapty. Turǵyndardyń mal-múlki túgel shyǵynǵa ushyrady. 2014 jyly naýryzdyń 30-ynan 31-ine qaraǵan túni Qaraǵandy ob­ly­­syndaǵy Kókpekti kenti sý qoı­­masynyń bógetin buzyp shyq­qan tasqynnyń astynda qaldy. Jeke­men­shiktiń ıeligine be­rilgen «Kókpek­ti» sý qoımasy da qaraýsyz qalǵan eken. Bul apat sal­­darynan 5 adam qaza taýyp, 300-ge tarta úı sýǵa batty. 2014 jyly 7 -8 sáýir ara­ly­ǵynda Jabaı ózeni tasyp, Atba­sar qalasyn sý alyp ketti. Apat sal­darynan 400-ge jýyq úıdi sý alyp, 250 adam basqa jerge kóshirildi...

Bul sý apattarynyń saldary talaı saralandy. Biraq apat qasi­ret­teri jergilikti bılikke sabaq bolmaǵan eken. Ústimizdegi jyl­ǵy 15 sáýirde Atbasar qalasyn Jabaı ózeninen qorǵap turǵan bó­get­ti sý shaıyp ketti. Qala­da 454 úı sý astynda qalyp, 1379 adam basqa jerge kóshirildi. 2014 jylǵy sý tasqynynan ke­ıin qalany tasyǵan ózen sýy-

nan qorǵaý úshin Jabaı ózeniniń ja­ǵa­­­laýyna uzyndyǵy 9,5 shaqy­rym, bıik­tigi 7 metr bóget salý týraly she­shim qabyldanǵan bolatyn. Osy maq­sat úshin respýblıkalyq bıýdjetten 200 mıllıon teńge qarjy bólindi. 2014 jylǵy sý tasqyny kezinde Jabaı ózeniniń sýy 4,5 metrge deıin kóterilgen edi. Osyǵan baılanysty Aqmola oblysynyń ákimdigi bógettiń bıiktigin 7 metr­ge deıin kóterý týraly sheshim qa­­byl­dady. Sóıtip, 2016 jyly mem­­lekettiń qyrýar qarjysy jum­salǵan bul «zamanaýı» sý bóge­ti paıdalanýǵa berildi. Atbasar aýda­ny­nyń ákimi Andreı Nıkıshov saltanaty rásimde bul qurylys nysanynyń salynýyna baılanys­ty qala sý tasqyny qaýpinen to­lyq qutylǵanyn pash etti. О́kinishke qaraı, ákim maqtaǵan nysan alǵashqy synaqqa shydamady. 200 mıllıon teńgege turǵyzylǵan sý bógetin tentek Jabaı jylǵa jetkizbeı joq qyldy. Bıylǵy jylǵy 25 naýryzda Aqmola oblysynyń ákimi Málik Myrzalın men Ishki ister mınıstriniń orynbasary Iýrıı Ilın kóktemgi qarǵyn sýdyń aldyn alý sharalaryn baqylaý maqsatynda tikushaqpen óńirdi aralady. Sol joly da bul jańadan salynǵan bógettiń qaýipsizdigi týraly erekshe málimdeme jasaldy. Endi ne boldy? El senimin arqalaǵan múıizi qaraǵaıdaı ákim-qaralardyń eki sóılegeni me? Aıtpaqshy, sol joly Aqmola oblysynyń ákimi bıylǵy jyly kóktemgi qarǵyn sýdyń aldyn alý úshin oblystyq bıýdjetten 900 mıllıon teńge qarjy bólinetinin málimdegen bolatyn. Bul qyrýar qarjynyń tıimdiligi káne?

Búginde elimizde keshendi gıd­ro­tehnıkalyq nysan retindegi 270 sý qoımasy bar, onyń 62-si res­­pýblıkalyq mańyzdaǵy, 208-i jergilikti mańyzdaǵy sý qoı­ma­lary. Jergilikti ma­ńyz­da­ǵy sý qoımalarynyń kóp­shi­ligi kásipkerlerdiń jekemen­shi­gi­ne berilgen. Olar bul sý qoı­ma­laryn­da balyq ósirip, ań aýlap, paı­da tabady. Al sý kózderiniń qaý­ip­sizdigi máselesine bas aýyr­tpaı­dy. Strategııalyq sý qoı­ma­lary men sý kózderine jekemen­shikti mańaı­lat­paý týraly talaı-talaı aıtyldy, naqty mysaldar­men dáleldendi. Odan shyqqan qo­rytyndy qaıda?

Joǵaryda atap ótkenimizdeı, kók­temgi qarǵyn sýdyń aldyn alý má­selesine baılanysty ústimizdegi jylǵy 22 aqpanda ótken Úkimet otyrysynda Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri Qaırat Aıtýǵanov esep berdi. Onyń aıtýynsha, «Kazvodhoz» respýblıkalyq mem­le­kettik kásipornyna qarasty 2177 gıdrotehnıkalyq nysan bar eken. Onyń ishinde 78 sý qoımasy, 83 gıd­ro­jeli, 26 toǵan jáne 1990 bas­qa ny­sandar. Sol otyrysta vıse-mınıstr bul gıdrotehnıkalyq nysandar men sý qoımalarynyń bıylǵy kóktemgi qarǵyn sýlaryna tótep beretindigine Úkimet múshelerin sendirgen bolatyn. Sonyń ishinde Atbasar qalasyn sý tasqynynan qorǵaýǵa arnalǵan bóget te bar edi...

О́kinishke qaraı, kóktemgi qar­ǵyn sýdan keletin keleńsizdikti bol­dyrmaý máselesi joǵary min­berlerden jylda aıtylady. Jylda mıllıondaǵan qar­jy bólinip, keshendi sharalar belgilenedi. Biraq «baıaǵy jartas − sol jartas». Qaýipsizdikti qam­tamasyz etý jaýapkershiligi júk­telgen basshylar da jalǵan ýádesinen jańylmaıdy. Kóktemgi qarǵyn sýdan ózender tasyp, birqatar óńir­lerge qater tóndirgen qaýipterdiń de beti qaıtpaıdy. Barynan aıyry­lyp, baspanasyz qalatyn qara­paıym halyq. Jyl saıyn qaı­ta­lanatyn bul keleń­siz­dikke tosqaýyl qoıylyp, jalǵan ýáde beretinder jazalanyp, jazyq­syz halyq japa shekpeıtin kún qa­shan?!.

Jylqybaı JAǴYPARULY,

«Egemen Qazaqstan»