– Erlan Tynymbaıuly, saıası keńistikte taldaýlar jasap júrgen sarapshy retinde Elbasy maqalasy ulttyń uıysýyna qandaı tuǵyrnama jasap bere alady dep oılaısyz?
– Elbasy maqalasy qazirdiń ózinde ulttyń uıysýyna áser etip otyr. Maqala jarııalanǵannan beri júrgizilgen monıtorıngti, áleýmettik jeliler men kezdesýlerde aıtylǵan pikirlerdi saraptasaq, qoǵamda yntymaqtasýdyń erekshe kórinisi oryn alǵanyn baıqaımyz. Túrli kózqaras pen saıası baǵyttaǵy adamdarmen kezdeskenimizde aıtarlyqtaı pikir qaıshylyǵy, antagonızm, úzildi-kesildi qarsylyq bolǵan joq. Iаǵnı ortaq múddeler men qundylyqtar tóńireginde uıysýǵa, birliktiń artýyna ıgi áser etti. Qazaq qoǵamynda da ońshyl, solshyl, ultshyl jáne basqa kózqarastaǵy toptar bar. Biraq, kóterilgen taqyryptar qoǵamnyń osyndaı barlyq belsendi toptaryn qamtydy. Osy ýaqytqa deıin sarapshylar oǵan strategııalyq qujat, baǵdarlamalyq maqala dep túrli baǵasyn berdi. Meniń túsinigimde, bul – ulttyń jańa saıası platformasy. О́ıtkeni, Elbasy maqalasy qazaqtyń ıntellektýaldy toptaryna úlken serpilis berdi, qozǵalys paıda boldy. Osy ýaqytqa deıin qazaq qoǵamy ishki máseleler tóńireginde tejelip turǵan sııaqty edi. Álemdik saıası, áleýmettik, tehnologııalyq úderister qarqyndy túrde artqan tusta elıtalyq toptarymyzǵa jahandyq úrdister men ulttyq múddelerdi teń esepke ala otyryp, taldaý jetispeı jatady. Osy turǵydan Elbasymyz qandaı da bir qujat qabyldaýda, baǵdarlama jasaýda álemdik úderisterdi árqashan esten shyǵarmaı júzege asyrýǵa tyrysatyn birden-bir tulǵa. Ásirese, sońǵy jyldardaǵy ár Joldaýy aınalada qalyptasqan túrli geosaıası, ekonomıkalyq prosesterdi tizbekteýmen bastalady. Elimizde paıda bolǵan úrdisterdi mysalǵa keltirip, belgili bastamalardy kóteredi. Bul maqala Elbasynyń jahandyq, aımaqtyq túrli prosesterdi, eldegi naqty úrdisterdi jáne qordalanǵan ishki máselelerdi saraptaý nátıjesindegi oılarynyń jıyntyǵy.
– Elbasy Jarlyǵymen Qoǵamdyq sanany jańǵyrtý jónindegi ulttyq komıssııa quryldy. Quramynda ózińiz de barsyz. Komıssııanyń rýhanııatty kóterýdegi negizgi kilti, tetigi qandaı bolmaq?
– Eń aldymen, onyń qurylý mańyzyna den qoıýymyz tıis. Elimizdiń saıası tájirıbesinde ulttyq komıssııa jıi quryla bermeıdi. Elbasy jyl saıyn el aldyna Joldaýmen shyqsa da, ony júzege asyrý úshin ulttyq komıssııa qurylǵan emes. Ulttyq komıssııa erekshe jaǵdaıda qurylady. Sońǵy jyldary Ult jospary jáne saıası jańǵyrý men rýhanı jańǵyrý máseleleri boıynsha quryldy. Bul baǵdarlamalyq maqalada kótergen bastamalardy tabandy túrde iske asyrýǵa mán berilgenin ańǵartady. Ulttyq komıssııany laýazymyna sáıkes basqara alatyn qanshama tulǵalar bar. Bul joly Prezıdent Ákimshiliginiń Basshysyna tapsyrylýy komıssııanyń saıası mártebesi men deńgeıin kóterip otyr. Ekinshiden, quramyna túrli memlekettik qurylymdarǵa jetekshilik jasap otyrǵan azamattar endi. Iаǵnı kóterilgen máselelerdi júzege asyrý úshin ákimshilik tetikter, múmkindikter eskerildi. Máselen, qarajat nemese zańnamalyq ózgerister kerek. Osy ispetti jaıttardy qamtamasyz etý úshin bedeldi saıası tulǵalar tartyldy. Ulttyq komıssııa bizdiń saıası tájirıbede belgili taqyryptardy qoǵamdyq deńgeıde jan-jaqty talqylaý úshin qurylady. Meniń oıymsha, burynǵy saıası jańǵyrý jónindegi komıssııanyń nátıjesi esepke alynyp, birneshe baǵytta jumys toby qurylýy múmkin. Máselen, latyn álipbıine kóshý, oqýlyqtar daıarlaý jáne týǵan jer boıynsha jekelegen jumys toptary qurylýy kádik. Quramyna qoǵamdyq belsendi toptardyń ókilderi tartylyp, laýazym ıeleri ǵana emes, sarapshylar, ǵalymdar, qoǵam qaıratkerleri keńinen qatysady dep oılaımyn.
– Memleket basshysy maqaladaǵy birqatar máselelerdiń buqaralyq aqparat quraldarynda basty nysanaǵa aınalýy kerektigin aıtty. Arqaý bolǵan taqyryptar jeke-jeke alǵanda da aqparat quraldaryna daıyn azyq ispetti...
– Iá, Elbasy maqalasynda aıtylǵan máseleler – daıyn medıajobalar. Bas basylymda jarııalanǵannan keıin korporasııada maqalany talqylaǵan jıyn ótkizdik. Dástúr boıynsha «Qazaqstan» ulttyq arnasy da kúzgi maýsymǵa ázirlenip jatyr. Shyn máninde, maqalada aıtylǵan máseleler ulttyq arna úshin daıyn platforma, daıyn tujyrymdama. Biz barlyq taqyrypty kúzgi maýsym aıasynda kórermenge usynýdy pysyqtap jatyrmyz. Máselen, «Men – qazaqpyn!» atty úlken jobany engizbekpiz. Dástúrli án men kúıdi, termeni nasıhattaıtyn telejoba birneshe aıǵa sozylady. О́ńirlerdi tolyq qamtıtyn osy joba arqyly ulttyq rýhanı baılyǵymyzdy kórsetemiz. Odan basqa týǵan jer, kıeli oryndarǵa baılanysty derekti fılmder, realıtı-shoý túsirý kózdelgen. Raýan Kenjehanuly sııaqty áriptesterimizben áńgimelese otyryp, oqýlyqtarǵa baılanysty beınedárister uıymdastyrýǵa, aýdıokitaptar jobasyn shyǵarýǵa sheshim qabyldadyq. Basqa da jobalar bar. Sátin salsa, maýsym jaqyndaǵanda tanystyramyz. Al Memleket basshysy aıtqan máselelerdi efırden talqylaýǵa birden kirisip kettik. О́ıtkeni, maqala jarııalanar aldynda arna kestesine birqatar jańa qoǵamdyq-saıası baǵdarlamalar jelisin engizgen edik. Máselen, «Basty taqyryp» jańa sarapshylardy tartýdy kózdeıdi. Sondaı-aq «1 stýdııa» sııaqty saıası tok-shoýymyz shyqty. «Parasat maıdany» shyǵarmashylyq toptarmen áleýmettik-qoǵamdyq máselelerdi talqylaýdyń jańa formasyn qarastyrady. Qazaq radıosynda da jańa baǵdarlamalar bar. Osy arqyly medıaqurylymdardaǵy aǵartýshylyq baǵytty kúsheıtýdi qolǵa aldyq. Sońǵy ýaqytta arnalar oıyn-saýyq baǵytyna áýestenip ketkeni belgili. Árıne, onsyz bolmaıdy, kórermenniń qyzyǵýshylyǵyn oıatýymyz tıis. Biraq ulttyq arna men qazaq radıosy aǵartýshylyq baǵytty umytpaýy kerek. Elbasy maqalasy osy mıssııany qolǵa alýymyzǵa negiz bolyp otyr.
– Elbasy qalamgerlermen kezdesýinde qoǵamda qaýpi mol dinı ekstremızmge nazar aýdardy. Siz de ekstremızm máselelerin zerttep júrsiz. Ekstremıstik qatermen kúres formalary ekranda qalaı kórinis tabýy tıis?
– Biz dinı ekstremızmmen kúres degende basylymǵa nemese arnaǵa belgili bir din ókilin shaqyryp, din jóninde túsinikteme berýi kerek dep oılaımyz. Dinı ýaǵyzdy kúsheıtý dinı baǵyttaǵy jumysty kúsheıtý degendi bildirmeıdi. Elbasy maqalasynyń negizgi oıy – ulttyq sıpat pen ulttyq sana. Iаǵnı, adam ózin ulttyń ókili, rýhanı muranyń jalǵastyrýshysy sezinbese, ol túrli ıdeologııanyń jeteginde ketedi. Barlyǵymyzdyń aldymyzda turǵan syn – osy. Jahandaný kezinde ártúrli ıdeologııa yqpalynyń kúsheıgeni sonshalyq, qoǵam múshelerin jan-jaqqa jeteleıdi. Bireýdi ıslam halıfaty ıdeologııasyna, bireýdi basqa ıdeologııaǵa tartady. Bul biz úshin erekshe qaterli. О́ıtkeni, keshe ǵana otarlyq kepten bosadyq. Sondyqtan Elbasy aıtyp otyrǵan ulttyq kodymyz qandaı, ulttyq sıpatymyz neden quralady, osyny anyqtap alaıyq. Latyn álipbıine kóshý, týǵan jer, kıeli oryndar –qazaqylyǵymyzdy arttyrýdyń bir sharasy. Ony jeke jobalar dep te qaraýǵa bolmaıdy, óıtkeni, naýqanshylyqqa áýestenip ketýimiz múmkin. Talqylanyp jatqan jobalar jıyntyǵynyń túpki máni ulttyq sıpatymyzdy arttyrýda jatyr. Iаǵnı dinı ekstremızmmen kúres tek din ókiliniń ýaǵyzymen shektelmeıdi. Bul sonymen birge, jańa baǵdarlamalar arqyly ulttyq án men kúıdi, termeni sapaly túrde sanaǵa sińirý, boıymyzdaǵy qazaqylyqty oıatý, ulttyq óner týyndylaryna jańa deńgeıde nazar aýdarý, dástúr men qundylyqtardy nasıhattaý, taratý jáne basqa da jumystar. Negizgi maqsat – ulttyq sıpatymyzdy arttyrý, ulttyq sanany jańǵyrtý.
– Elbasy elorda ákimine syn aıtqan soń qala basshysy tań atpaı qala aralap júrdi. Al efır synynan qorytyndy shyǵarýdy qalaı jolǵa qoıýǵa bolady?
– Jekelegen memlekettik qurylymdar men sheneýnikterdiń jumysyn talqylaǵanda halyqtyq pikirdi eske ala bermeımiz. Basylymdarda, arnalarda belgilengen taqyrypty tereń ári jan-jaqty saraptaýǵa umtylýymyz kerek. «Apta» saraptamalyq baǵdarlamasyna ólshemder reıtıngin engizip, ótken shyǵarylymynda eń belsendi depýtatty anyqtadyq. Osy sııaqty quraldar men tásilder arqyly olardyń qyzmeti men jumysyn baqylap otyrǵanymyzdy kórsetemiz. Iаǵnı, kóńilimiz tolatyn-tolmaıtynyn bildiremiz. Aldaǵy ýaqytta qaı qurylymdardyń aqparatqa ashyq ekenin kórsetpekpiz. Máselen, tasqyn kezinde kerek aqparatty der kezinde bergeni de, kúttirip qoıǵany da boldy. Iаǵnı, qaı mekeme jarııaly jumys júrgizedi? Osy sııaqty formalarmen qaraýymyz kerek. Biraq bizdiń medıada talqylanyp jatqan taqyryptar kúnniń basty taqyrybymen jıi sáıkes kele bermeıdi. Osy turǵydan da oılanýymyz kerek.
– Bıyl Alashorda úkimetiniń qurylǵanyna – 100 jyl. Osyǵan baılanysty arnada derekti fılmder túsirilip jatqanynan qulaǵdarmyz...
– Biz Alash taqyrybyna keńirek qaraýǵa umtylyp otyrmyz. Alashtyń 100 jyldyǵyna birqatar jumys josparlanǵan. Bul oraıda bir-eki derekti fılm ispetti formaldi jumyspen shektelmeýimiz tıis. Muny júıeli túrde ártúrli baǵdarlama arqyly qamtımyz. Aıtalyq, táýligine birneshe ret shyǵyp turatyn baǵdarlamaaralyq rolıkterdi efırge engizdik. Onda Alash áskeri, Álıhan Bókeıhan, taǵy basqalar týraly qysqa-nusqa málimetter berilip otyrady. Jalpy, mundaı derekterdi jarııalaý jastarǵa qajet. Sondaı-aq, derekti fılmder túsirilýde.
– Baǵdarlamalar sapasyn reıtıng arqyly anyqtaý úrdisi ornyqqany belgili. Jobalar sapaly kórermen qalyptastyrǵanymen, reıtıng údesinen shyǵa ma degen saýal týady...
– Reıtıng máselesin eki jaqta qarastyrýǵa bolady. Birinshiden, biz reıtıngten birjola kete almaımyz. О́ıtkeni, bul qandaı da bolsa, ólshem. Oǵan qatysty syn-pikirler bar. Osyǵan oraı reıtıng túzetin qurylymdardyń ókilderin shaqyryp, arnaıy kezdesý ótkizdim. О́lshem ádistemesi, tehnıkasy týraly saýaldarymyzdy qoıdyq. Degenmen, reıtıng jalpy baǵytty kórsete alady. Mysaly, qazirgi reıtıngtik ólshemder elimizde telearnalar aýdıtorııasynyń 70 paıyzy qazaqtildi orta ekenin kórsetedi. Osylaısha, negizgi úrdisterdi anyqtaıdy. Biz kúndelikti jumys baǵytyn damytý úshin bul ólshemderdi esepke alamyz. Ekinshiden, tek reıtıng qýalaýmen áýestenbeýimiz tıis. Áriptesterge reıtıngke ǵana júgine berýge bolmaıtynyn aıtamyz. Mysaly, jańadan engizilgen rýhanı-tanymdyq baǵdarlamalar belgili reıtıng ólshemin bermeýi de múmkin. Biraq bul baǵdarlamalar kerek. Telearnalar kórermenderdiń ishki qyzyǵýshylyǵyn anyqtaýda reıtıngti esepke alýy tıis. Sonymen birge, talǵam týraly oılanýymyz qajet. Mysaly, efırden «Kelin» atty úndi serıalyn alyp tastadyq. Sonda arnaǵa reıtıng berip otyrǵan úndi serıaly ekendigi aıtyldy. Iаǵnı, arna áleýetin, aýdıtorııasyn joǵaltqysy kelmese úndi serıalyn toqtatpaýy kerek degen syńaıda pikirler boldy. Eger reıtıngti oılar bolsaq, onda «Kelinniń» ornyna taǵy on serıaldy alyp kelip, tańnan keshke deıin usynýǵa bolar edi. «Kelin» efırden 5 jyl boıy berildi. Osy sııaqty dúnıelerge kórermendi úıretip tastadyq. Sondyqtan talǵam qalyptastyrýdyń mańyzy zor. Árıne, tarıhı-tanymdyq turǵydan shet el serıaldaryn jalǵastyramyz. Eń bastysy, endi óz ónimderimizge den qoıamyz. Osy jyldary 50-den astam serıal túsirippiz. Jaqynda Qyrǵyzstanda 14 telearnanyń qatysýymen tusaýkeser ótkizdik. Sonda qyrǵyzdyń telearna basshylaryna «Sizder de biz sııaqty úndi, túrik serıaldaryn kórsetesizder. Biri otbasylyq kıkiljińder, biri ıdeologııaǵa tunyp turǵan ónimder. Sondyqtan dástúrimiz de, qoǵamymyz da jaqyn bizdiń ónimdi alǵandaryńyz durys» dedim. Álbette, otandyq fılmderdi synasa da bizdiń ónimde otbasylyq qundylyqtar, motıvasııalyq jeliler basym. Osyny túsindirý arqyly qyrǵyz eliniń 3 arnasymen kelisimshart jasadyq. Iаǵnı, qyrǵyz telenaryǵyna úndi, túrik serıaldarymen birdeı dárejede enip otyrmyz. Bul jumys jalǵasady. Qazir Tatarstan, Bashqurtstan elderimen kelissóz júrgizilýde. Keleshekte Ázerbaıjan, О́zbekstan, Qytaı jáne Mońǵolııa telenaryǵyna shyǵýdy josparlap otyrmyz. Ulttyq arna tolyǵymen óz ónimine kóship jatyr. Qazir «Kózaıym», «Súıe bilseń» degen serıaldarǵa qyzyǵýshylyq úlken. Bolashaqta shet el naryǵyndaǵydaı «Kózaıym-2» degen maýsymdyq jobalarǵa aınaldyrmaq oıymyz bar. Bul jyl saıyn jańa jobalar bastaýdan góri kórermenniń kózin úıretetin format bolmaq.
Áńgimelesken
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»