Aıǵaqty kınonyń atasy

Qyzmetten tárbıelenetin el basqarý – árkimniń-aq qolynan keledi, ónerpaz bolý – Alladan. Ol – Allanyń elin, jurtyn jalpaq jalǵanǵa tanytý úshin jaratqan tulǵasy. Tulǵalardy saqtaý, qoldaý kerek! Mustafa Kemal Atatúrik Tańǵajaıyp el – Býtan Koroldiginde álem­degi jalǵyz mınıstrlik – Baqyt mınıstrligi bar. «Sonda qalaı, osyndaıda mınıstrlik bola ma eken?» dep mıyǵynan kúlip, mysqyldaıtyndar da bolýy ǵajap emes. Olarǵa aıtar ýájimiz: mádenıetti basqarýǵa bolǵanda, baqytqa baǵdarsham bolyp, boly­sýǵa nege bolmaıdy? Kúnderdiń kúninde eńseli elimizde sondaı bir bekzat mınıstrlik quryla qalsa, ıá bolmasa, búginde bıliktiń bıik baspaldaǵynda júrgen jaqsy men jaısań bir aqyl jaqsy, ekeý bolsa bekem boladyǵa bekinse, qudaıǵa shúkir, qaı myq­tyǵa da súıeý bolar, ómirde kópti kórip, kókiregine kópti túıgen qazyna qarttar bar­shylyq qazaqta. Solardyń biri – búginde toqsan bes jasqa tolǵan, mereıtoıyn bútin el bolyp toılap jatqan aıǵaqty (derekti) kıno­nyń atasy, Qa­­zaq­stan­nyń ha­lyq ártisi, Memlekettik syı­ly­q­tyń laýreaty Oraz Ábishev desek, 1916 jy­ly burynǵy Semeı, qazirgi Shy­ǵys Qazaqstan ob­ly­sy, Aby­ra­ly aýdanynyń Qaı­nar aýy­lyn­da ómir­­ge kelgen ol tegin kisi emes, tektiler tu­qymy­nan. Áke­­­si Ábish zamanynda Aby­raly, Qý aýdandarynda bolys bolǵan, Keńes ókimeti ornaǵannan keıin Qarqaraly ýezdik sotynda jaýapty qyzmetter istegen, keıinirek Semeı qalasynda advokat bolǵan, zańǵa ǵana baǵynǵan, tek ádildikke tabynǵan, myq­tylardan yqpaǵan, erlik týyn jyqpaǵan, elge syıly, halyqqa asa qadirli azamat bo­lypty. Anasy Zaǵıpa mýzykalyq aspaptar­dy erkin ıgergen, ánshi ári halyqtyń salt-dástúri men tarıhyna jetik zerdeli jan eken. Ánshiligine qosa alymdy akter bolǵan týǵan aǵasy Nurmuhambet Ábishev Sergeı Eızenshteıinniń áıgili «Ivan Groznyı» fıl­mine de túsipti. Osyndaı ónerli ortadan túlep ushqan Oraz eńbek jolyn qazaq mýzyka teatrynda ánshi bolyp bastap, Q.Baıseıitov, Q.Jandarbekov, M.Erjanov, Ǵ.Qurmanǵalıev syndy sahna sańlaqta­ry­men ıyqtasa júrip, «Qyz Jibek», «Er Tarǵyn», «Aıman-Sholpan» t.b. operalarda birqatar beınelerdi minsiz músindegeni ja­ıynda óner tarıhyn zertteýshi, belgili ǵalym Názıra Rahymanqyzy jerine jetkize jazdy. Búkilodaqtyq kınematografıster ıns­tıtýtynyń (VGIK) rejısserlik fakýltetinde oqı júrip «Raıhan» fılminiń rejısseri Moıseı Levınniń assıstenti bol­ǵan, «Mosfılm», «Lenfılm» syndy kıno­stýdııalarda sheberlik mektebinen ótken Oraz Ábishev 1940 jyldan bastap derekti fılmge birjola bet burdy. Alys jylǵa sozylǵan tynymsyz eń­bektiń jemisi «Tastaǵy tańbalar», «Kógildir aral», «Absent», «Tarıhpen suhbat», «Sy­naq», «Jetisý juldyzdary», «Qalybaıdyń baǵy», «Jy­­raýlar», «Atalar jolymen», t.b. tamasha derekti fılmder desek, Dına Nur­peıisova, Kenen Ázirbaev, Muqan Tólebaev, Talǵat Bıgeldınov tárizdi tarlandar beınesin somdaǵan Oraz aǵa Ábishev eńbegine Elbasy N.­Á.Nazarbaev: «Siz túsirgen shy­ǵar­malarda álemdik mańyzy bar problemalar tereń fılo­sofııalyq paıymdaýlarmen órilip oty­rady. 70-ten astam fılmderińiz ben 300-den astam kınojýrnaldaryńyz – osy saladaǵy ónimdi eńbegińizdiń naqty nátıjesi. Olar keleshek urpaqtyń óz ótkenin tanyp-bilýine, ulttyq rýhty shyńdaýǵa qyzmet etetin qundy qa­zynamyz bolyp qala bermek» dep asa joǵary baǵa bergen bolatyn. Kıno óneriniń úlken mektebinen ótken kirpııaz talant Oljas Súleımenov bylaı dep jazdy: «Oraz Ábishevtiń «Tastaǵy tańbalar» fılmin alǵash kórgennen keıin alǵan áserim áli kúnge deıin esimde qalypty. Bul – ulttyq sanany jańǵyrtqan talantty shyǵarmamen kezdesý baqytynan týǵan qýanysh bolatyn. Qazaq qoǵamyna úlken serpilis ala kelgen osy bir tamasha derekti shyǵarmamen kezdesý ba­qytynan týǵan qýanysh bolatyn. Qazaq qoǵa­myna úlken serpilis ala kelgen osy bir tamasha derekti shyǵarmamen rýhanı úndes «Ashyq alaqan syry» jáne «Tarıhpen tildesý» fılm­deriniń birinen keıin biri ekranǵa shyq­qanyn da umytqan joqpyn. Bul aıtýly oqıǵa ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynyń sońy men 70-jyldardyń basynda bolǵan edi. Sol kezeń­niń qyraǵy «qatal» senzýrasyna jaltaq­ta­maı, ata-babamyzdyń tarıhy, óneri men máde­nıe­tin ejelgi ǵasyrlar qoınaýynan arshyp alyp, halqyna qaıta usynǵan rejısserdiń tarapynan bolǵan naǵyz azamattyq jáne batyl qadam edi. Bul – óz ultynyń taǵdyry men bolashaǵyna alańdaýshylyq bildirip, beıbereket qaramaıtyn úlken júrekti tulǵanyń ǵana qolynan keletini belgili». Qazaqstannyń aıǵaqty kınoóneriniń negizin salýshy Oraz Ábishevtiń tabıǵı talanty men tabandy da tabysty eńbekteri jaıly qurdasy Káýken Kenjetaevtan bastap, shákirti Sergeı Ázimovke deıin talaı talant tebirene qalam terbedi. «Eger qazaq kórkemsýretti kı­nosynda bas tulǵa, biregeı rejısser Sháken Aı­manov desek, qazaq derekti kınosynyń tuńǵysh rejısseri, negizin qalaýshysy Oraz Ábishev deýimiz kerek. Ekeýiniń esimi qatar, qosa atalýǵa tıis. Solaı boldy da». Bul kıno óneriniń bilgir zertteýshisi Kamal Smaılov­tyń kózi tirisinde jazǵany. Syrt kóz syn­shylar da Oraz Ábishev jaıly talaı márte tamsana jazdy. Mysaly, «Árbir ulttyń mańdaıynda shoq juldyz bolyp janǵan óziniń birtýma azamattary bolady. Qazaq halqynyń mańdaıyndaǵy sondaı shoq juldyzdyń biri – meniń dosym, áriptesim, qadirli Oraz Ábishev bolsa kerek» deıdi, álemge áıgili kınorejısser, KSRO jáne О́zbekstannyń halyq ártisi, Sosıalıstik Eńbek Eri Málik Kaıýmov. О́mirde esimi ózi jumys istegen salamen bite qaınasyp, sol salanyń sımvolyna aına­lyp ketken asa iri tulǵalar bolady. Sondaı tulǵalardyń biri de biregeıi – Oraz Ábishev aǵamyz. Derekti kıno desek Oraz aǵany, Oraz aǵa desek derekti kınony eske alamyz. Sebebi, ekeýi birinen-birin aıyrýǵa bol­maı­tyn egiz uǵym. Oraz Ábishevtiń óneri ulttyq ıdeıa men rýhqa, namysqa negizdelgen. Ol kisiniń jasaǵan dúnıeleri qazaq halqynyń derekti shejiresi, ıaǵnı qazirgi zaman úshin óte ba­ǵa­ly jáne baǵasy ǵasyrlar ótken saıyn arta túsetini kúmánsiz. О́ıtkeni, «bizdiń ata-ba­ba­larymyz HH ǵasyrda qalaı ómir súrdi, nemen tynystady, neni arman­dady» dep su­raı­tyn keler urpaqqa Oraz Ábishevtiń shyǵar­malary adastyrmaı, anyq jaýap beredi. Azamattyǵy, adamgershiligi joq adamnan taza óner týýy da qıyn. О́ıtkeni, óner degen adamnyń janynan, júreginen shyǵady. О́ne­ri men ómiri bite qaınasyp ketken Oraz Ábishev shyǵarmalarynyń saf altyndaı salmaqty, taza bolýynyń negizgi tórkinin ol kisiniń tabıǵat bergen janynyń jomart­tyǵynan, júreginiń keńdiginen izdeý kerek. Meniń esime shól dalany gúldendirgen «Arman araly» degen fılmi túsip otyr. Qarap otyrsańyz, bul shyǵarma qazirgi kún úshin de óte paı­daly degen oıdamyn. Ol jastardy tazalyqqa, eńbekqorlyq­qa, otan­súı­gish­tik­ke tár­bıe­leıdi. Qazir kez kelgen telearnanyń túımesin basyp qal­sa­ńyz, qa­tygez­dik­­ti, ja­ýyz­dyq­­ty, atys-sha­­bys­­ty nası­hat­­taı­­tyn dú­nıe­ler áli kún­ge deıin tyı­yl­maı kele jat­­­qanyna kýá bo­­­lasyz. Ba­tys­­tyń ózi bú­gingi tańda ondaı fılmderinen bas tar­typ otyrǵan bol­sa, bireýdiń qańsyǵy bizge tańsyq bolyp otyr. Olaı bolsa, onyń ornyna jas ur­paqty otanshyldyqqa tárbıeleıtin Oraz Ábishev­tiń derekti fılmderin nege kór­setpeske? Ál-Farabı: «Adamǵa eń birinshi bilim emes, tárbıe kerek. Tárbıesiz bilim adamnyń dushpany, onyń basyna qaıǵy keltiredi», – deıdi. Biz ázirge jastarǵa bilim berip, ulttyq rýhty sińire almaı jatyrmyz. Dál qazir keler urpaqtyń boıyna óz halqyn, onyń óneri men mádenıetin, týǵan jerin súıý sezimin uıalatatyn Oraz Ábishevtiń fılmderin keńinen nasıhattaýdyń ýaqyty keldi. Oraz aǵa jan-jaǵyna aspandaǵy aı men kúndeı únsiz sáýle shashyp turǵan adam. Meniń bilýimshe, ol kisi eshkimdi renjitip kórmegen. Osyndaıda Turmaǵambet aqynnyń bir óleńi eske túsedi: «Orynsyz aǵa-inińdi ókpeletseń, О́kinbes olar saǵan órtke ketseń. Qalady qalaıda artyńda atyń, Empeńdep eldiń atyn erttep-ótseń», – deıdi. Oraz aǵa eldiń atyn empeńdep erttep ótken qazaqtyń uly, halqynyń quly bolǵan, jany tańǵy shyqtaı taza, kishipeıil, adamgershiligin joǵaltpaǵan adam. Oraz Ábishevtiń qarttyqqa moıynsynbaı, shıraq júrýiniń qupııasy qaısy, syry nede? Sol kóp qupııa­nyń biri ári biregeıi – onyń ómirge, ónerge de­gen qushtarlyǵynda. 95-ke kelse de Tá­ýelsizdik jaıly fılm túsiremin dep qul­shynýy da sodan. Aqsary júzindegi qyzǵylt shyraı men oıly, muńly janarynan nurly shýaq shashqan qushtarlyq oty, meıirimdi sózi, qaıyrymdy isi – qazyna qarttyń qýat kózi. Oraz aǵa Ábishevke Marsel Prýstyń: «Qudaıdyń aldyna barǵanda ne aıtasyz?» degen suraǵyn qoıǵanymda, irkilmesten: – Ata-babamnyń armany bolǵan Tá­ýelsizdigimizdi máńgilik ete gór dep tileımin, – dedi. Sóz basynda aıtylǵan tańǵajaıyp el – Býtan Koroldigindegi álemdegi jalǵyz mınıstrlik – Baqyt mınıstrliginiń Qazaq elindegi irgetasy, abyz ata, ańyz adam – Oraz Ábishev aıtqan osy aǵalyq aq tilek emes pe? Iá, Táýelsizdikten qymbat eshteńe joq. Baqyt pen Táýelsizdik egiz uǵym. Sol egiz uǵymnyń batagóı tilekshileriniń biri – Oraz Ábishevke mereıtoı qutty, densaýlyq myq­ty bolsyn, aıǵaq kınonyń abyroıly atasy deımiz. Sábıt DOSANOV,  jazýshy.