Kúle turyp qoshtasý

Táýelsizdiktiń 20 jyly ishinde jahandyq áleýmettik-ekonomıkalyq, saıası ózgeristermen qatar Qazaqstannyń jańa kórkem jazba ádebıeti qalyptasty. Bul shyǵarmalardyń deni óziniń obektıvtiligimen, árqıly oıymen, plıýralıstik kózqarasymen, ótken men búgingini ádiletti turǵyda uǵynýymen erekshelenedi. Qazaq ádebıeti HH ǵasyrdyń 90-shy jyldary senzýralyq ezgi men qatal partııalyq baqylaýdan qutyldy. Osynyń ózi-aq jańa ádebıettiń ómirge kelýi tý­raly aıtýǵa múmkindik beredi. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynda altyn qariptermen «Sóz bostandyǵy» dep ja­zylýy – tosqaýyldyń birden-bir sheshýshi shegine aınaldy. Shúkirshilik, qazaq halqynyń jańa áde­bıeti bostan, biraq ol aspan as­tyn­daǵy tynymsyz qaınaǵan tirshilikpen ty­ǵyz baılanysqan qoǵamnan bostan emes. Jalpyadamzattyq yntymaqtastyqqa bet alǵan qozǵalys ýaqyt ótken saıyn qar­qyn alýda. Osy prosesti qalyp­tastyryp jatqan jáıtten ádebıet syrt qala almaıdy. Álemdik qaýymdastyq rýhanı qundylyqtardy ózara almasýǵa kúsh sala otyryp, ıdeologııalyq qarsylyqty eńserýge dál búgingideı muqtaj bolmaǵan. Sondyqtan, biriktirýshi, rýhanı týystyq­qa ákeletin faktor retinde ádebıettiń máni ólsheýsiz óse túsýde. Búginde tyıym ataýly kelmeske ketti. Oılaýdyń jańa deńgeıine qol jetkizildi. Tarıhı zertteýler men estelikter burma­la­nyp, kesilip, úzik-úzikke aınalýy toq­tatyldy. Bul – halyqtyń ótken tarıhyn kórsetýde qarysqan amaldy ózgertip, ádebıetke jańa lep ákeldi. Sóıtip, keıingi 20 jylda úlken tarıhı keńistik jasaldy. Ol joǵalǵan estelikterdi qalyptastyrýda, qazaq halqyna tıesili ómirdiń tragedııalyq jáne qaharman­dyqqa toly paraqtaryn qaıtarýda úlken ról atqardy. Sońǵy jyldary jetekshi proza keńes ımperııasynyń mindetti túrdegi qalyby­nan, ásirese, ádebıettegi ulttyq, ınterna­sıonaldyq jáne jalpy adamzattyq araqatynas jónindegi máseleden aryldy. * * * Adamzat óziniń ótkenimen kúle turyp qoshtasady. Bul eski uǵym – qoǵam keskinin óz­gertip, jańa ýaqyttyń ústemdigine mo­ıynsunyp, peıil bildiretin jáne sóıte tura oǵan ýaıym keshetin bizdiń ýaqy­tymyzda da óziniń ómirsheńdigin kórsetip otyr. Jazýshy Álibek Asqarovtyń búgingi kún taqyrybyna jazylǵan «О́r Altaı, men qaıteıin bıigińdi» týyndysynyń jal­py sulbasy shamamen osylaı kóri­nedi. Bul alynǵan óleń shýmaǵynyń birinshi joly jaqsylyqtan úmitin úzgen adam­nyń zaryǵýyn kórsetedi. «О́r Altaı, men qaıteıin bıigińdi, mer­gen bop bir atpadym kıigińdi. Jas ómir ótip jatyr óksýmenen, ishtegi kim tú­siner kúıigimdi...» – aýyl syrnaıshysy Sársen ózine-ózi osylaı án aıtady. Otbasy jalǵyz nárestelerinen kóz jazǵan, aıy­rylǵan. Al áıeli Álıpa júreginiń túbine perishte búrkemeleýdi qoıǵan. Balajan qazaq úshin budan ótken qasiret bolmaıdy. Shyǵarmanyń ózge qaharmandarynyń da Altaı shyńdaryna súısine qaraýǵa qulqy joq, óıtkeni, aýyldarynda keleshek joq, tarap jatyr. Júz otbasynan aýylda jeteýi ǵana qaldy. О́tpeli kezeń keńshar ortalyǵy «Razdolnoe» – Muqyrdy da aıaǵan joq, turǵyndar da otyryqty oryndarynan kó­ship-kóship, bordaı tozyp barady. Bir qyzyǵy, avtordyń nysanasynda qaıǵy men ýaıym ǵana emes, basqa dúnıe de bar eken. Bolyp jatqan nársege lırıkalyq turǵyda jan bitiredi. Shyǵarmaǵa shamaly muń aralasqanymen, onyń jan-dúnıesi sergektikke toly. Mundaı kúı taǵdyr tá­leıine saı talaı qalyqtaý men qulaýdy keshken qazaqtyń basyna úırenshikti. Ult­tyń moıymas bıik rýhyn megzeıdi. Búgingi kúni Álibek Asqarov – obek­tıvtilik qaǵıdasyna bekem jańa ádebıettiń jetekshi jazýshylarynyń biri. Ol shodyraıyp, kózge uratyn kemshilik­tiń tigisin jatqyzyp áýre bolmaıdy, aýyl­daǵy óndiris kúshiniń qulaýyn jasyr­maıdy. Aqıqatty ashyq aıtady. Naryq qar­qynynan aýyl men selolardyń qabyr­ǵasy qaıysyp, taǵdyrlardyń búlingenin qolmen qoıǵandaı kórsetip beredi, sóz zergeri retinde ádil sýretteıdi. Kóptegen jyldar boıy alaqandaı jerde turyp, aýyl adamdary birin-biri óte jaqsy bildi. Olarda adam janynyń týys­tyǵy mańyzdy baılanyspen syıysty, úı­lesim tapty. Aralarynda ejelden tar­tylǵan symdaı qalyptasqan ereje qatań saqtaldy. Naqtysynda, qazaqtyń arasyn­daǵy dástúrli qonaqjaılylyq múltiksiz oryndaldy. Álbette, keńester ýaqytynda onyń eleýli túrde búlingeni ras. Qıyrda jatqan Altaıǵa Qazaqstannyń ońtústik bir óńirinen meıman kelip qaıtýǵa uıǵarady. Ol osy aýyldyń bir turǵyny­nyń týǵan qudasy edi. Quda keledi degende – uıqyly aýyl oıandy. Qurmetti qonaqty kim jáne qashan syılaý kerektigine baılanysty kezektiń reti belgilendi. Quda bir-eki rıýmkeden keıin tili saırap ketetinderdiń qatarynan bolmady. Buqadaı tońmoıyn, mesqaryn, kújireıgen balýan deneli kisi edi. Áıt­kenmen, qanshalyqty myqty bolsa da, aptaǵa jýyq úzdiksiz qonaq bolǵannan keıin ol kisi de syr bere bastady. Birde óziniń qudaǵıyn basqa áıelmen shatastyryp, ystyq qushaǵyna alýǵa umtyldy. Tilin shaınap sóıleı almaı qaldy. Sońyna qaraı ýaqyty taıap, úıine qaıtýǵa jınalǵanda eńkildep jylady-aı dersiń... Mine, qıyrdaǵy beıbit aýyl osyndaı búlinbeıtindeı kóringen tyǵyz qatynasta turyp edi. Kenet bireý etekten tartyp qal­ǵandaı kúıge tústi. О́ńderi túgil, tús­terine kirmegen naryq keldi jaǵalasyp. Qalypty tirlik buzyldy, aýyldastardyń minezi ózgere bastady, árkim ózinshe jalǵyzdyq haldi bastan keshti. Árkim óz ýaıymyn bólek ýaıymdady. Mindetin tııanaqty oryndap júrgen bastaýysh mekteptiń muǵalimi Mels oqý­shylardyń qatary sırep, mektep jabyl­ǵannan keıin jumystan aıyrylady. Onyń qaıyn atasy men enesiniń zeınet­aqysyna kúneltkisi keletinin kórgen áıeli «aram­tamaqty» tastap ketedi. Oqyr­man sońyra muǵalimdi oty sóngen oshaǵy­nyń tabal­dyryǵynda jylaǵan kúıinde kóredi. Aýyldaǵy jalǵyz orys Metreı aqsa­qaldyń uly syrt jaqta alysta jumysta. Sońǵy 13 jylda bul jaıra­ǵyrdyń ákesine eki aýyz jyly sóz jazý qaperine kirmegen. Tek aqsaqaldyń 70 jyldyǵyna «100 jasa» degen tilekpen jedelhat jiberipti. Nury sóngen qarııanyń janaryn jas torlady. Shamasy razy emes, kerisinshe, nazaly: «Maǵan 100 jas shaıtanyma kerek pe! Jetpistiń ózi jetistirip turǵa­ny shamaly»,  dep keııdi jetim qarııa. Bul jerde ár aýyldyń, ár aýlanyń, ár adamnyń óz qasireti bar. Bizdiń kózqa­rasymyz boıynsha osynyń bári Álibek Asqarov shyǵarmasynyń janryn anyqtap tur. Romannyń sıýjeti óziniń barsha máni­men «ótpeli dáýirde kún keshýdi jazba­syn» degen búginde tanymal qytaıdyń naqylymen astasyp jatyr. Aýyldyń qańyrap bos qalýy... Bul jaqsylyqqa ma edi? Ýrbanızasııa óziniń órkenıetti mıssııasyna saı belgili ba­sym­dyqqa ıe, biraq shekti saqtaǵan jón. Oǵan meılinshe elitip ketseń – qasiretti kúte ber. Qazaqstan aýqymdy aýmaqqa ıe bola otyryp, turǵyny az el. Nege olaı bolǵany týraly joǵaryda kórkem tý­yndy arqyly saraptama jasaı otyryp, túsindirýge talpynǵan kórinisti ańdadyq. Biraq qorytyndy qandaı? Ýrbanızasııa óz halqyn udaıy óndiris­pen qamtamasyz etken jaǵdaı bol­ǵan emes. Qala bala týý jaǵynan eshqashan maqtana almaıdy. Ulttyq rýhtyń, qazaqy salt-dástúrdiń máıegi aýyl. Aýyl bári­mizdiń rýhanı otanymyz. Álibek Asqarov­tyń romany tikeleı pýblısıstıkalyq turǵyda úndeýden jaltara turyp, óziniń bar bolmysymen qupııanyń osyndaı kiltin usynýǵa umtyldy. Kókirek kózińmen kóretin kiltıpannyń formýlasy: «derbes, táýelsizdik memleket retinde aýyldy qutqarý – qazaqty qutqarý» degen turǵy­da aldyńa jaıylyp túsedi. * * * Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigine bıyl 20 jyl tolady. Jıyrma jylda halqymyzdyń ómi­rinde júz jylǵa tatyrlyq zor ózgerister ótti. Qoǵam sapalyq bıikke kóterildi, sana jańǵyrdy, jańasha dúnıetanym qa­lyp­tasty. Sol úlken ózgerister kórkem ádebıetke de meılinshe yqpal etti. Sóı­tip, jańa zaman jańa ádebıetti ómirge ákeldi. Bul kúrdeli másele ádebıetshi mamandar tarapynan jan-jaqty zertteýlerdi qajet etedi. Sherııazdan ELEÝKENOV, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Memlekettik syılyqtyń laýreaty. Almaty.