Bitimi bólek oılar bar

Elge tanymal qaıratker, qalamy qarymdy senator Qýanysh Sultanov «Egemen Qazaqstanǵa» bıylǵy 12 sáýir kúni «Ulttyq sana uranshysy» atty maqala jarııalap, kóziqaraqty mıllıon­daǵan oqyrmanǵa «tosyn syı» jasady. Mundaı rýhanı «tosyn­ syı­ǵa» tańdandyq ta, qýandyq ta, tushyna oqydyq ta. О́ıtkeni, Q.Sultanovtyń únemi baspasóz betinde kólbeńdeı bermeıtini, tek eldiń saıası ómirindegi urymtal tustarda ǵana óziniń azamattyq, qaıratkerlik únin shyǵaryp, týǵan jurtymen oı bólisetini ejelden málim ǵoı. Sondyqtan osy mańyzdy maqalaǵa ún qatpaı, buıyǵyp jatýdy jón kórmeı, azyn-aýlaq oılarymyzdy ortaǵa salýdy uıǵardyq. Ári búkil mazmunyna taldaý jasaýdan góri tek úsh túıindi máselege ǵana toqtalǵandy jón kórdik. * * * JEMQORLYQ ATTY JEGI QURT Jemqorlyq ta, sirá, jezók­she­lik sııaqty adamzat jaral­ǵan­nan keıin dereý paıda bolǵan kúná ári qylmys. Biz «jezók­she­lik» degen sózdi teginnen tegin qosyp otyrǵanymyz joq. Eger aldyńǵy kúnáharlyq iste áıel tánin de, janyn da satsa, ekinshisinde pa­ra­qor, jemqor ar-ojdanyn sata­dy. Sondyqtan ol, qaıtalap aı­ta­myz, ári kúná, ári qylmys. Árıne, jemqorlyqpen kúres­pe­gen qoǵam da, bıleýshi de kem­de-kem. Jemqorlyq úshin talaı­lar­dy atty, asty, basyn shapty, san jylǵa abaqtyǵa qamady. Tipti Keńes ókimetiniń kezinde de jemqorlyqqa qarsy arnalǵan ólim jazasynyń bolǵany belgili. Ras bolsa, I.Stalın birde: «Bılik basynda turǵanda, orys­tyń araǵy men jemqorlyǵyna kúshim jetpedi», degen eken. Sóz joq, jemqorlyq ult talǵa­maı­dy, alaı­da osynyń ózinen qylyshynan qan tamǵan Stalın jeńe almaǵan jemqorlyqtyń kez kelgen qoǵam jáne memleket úshin qanshalyq­ty qaterli ekeni kórinip tur. Mine, sol áleýmettik dert eli­mizdiń táýelsizdigi jyl­daryn­da memlekettiń saıası-áleýmettik máselelerden «qoly bosamaǵan­dyq­tan», órship, asqynyp ketti. Keńestik dáýirdegi tam-tum jem­qorlyq jaǵdaılaryna «jylap kóriskendeı» jaǵdaıǵa kelip otyrmyz. Biraq ókinishtisi sol, jeti basty «jalmaýyzdyń» áli saıabyr tabar túri joq. Bul jó­ninde Q.Sultanov maqalasynda bylaı dep qınala jazady: «Áıt­pese, Prezıdent jemqorlyqty joıý týraly kúnige aıtady, qa­tań da sóıleıdi, aqylǵa shaqy­ryp ta aıtady, biraq jemqorlar shaı­lyqpaıdy. Mindetti túrde máj­búrlep, ustap, baılap, túr­mege japqanda ǵana tosylady. Jemqorlyq adamdardyń, ıaǵnı qo­­ǵamnyń sanasynda otyr. Ol paı­­da­kúnemdikten, bireýdi ózine táýel­di etý arqyly, óziniń «mańy­zyn» kótergisi kelgen mansap­qor­lyqtan, ultyna, memleketine j­a­nashyr­lyǵy joq, jeke basynyń paı­da­syn kúıtteý sanasynan shy­ǵa­dy. Mine, osyny joıý kerek. Ony tek ulttyq sana, óz memleketin súıý sezimi ǵana joıa alady. Sol arqyly órkenıet órine órme­leýge bolatyndyǵyn sezingende ǵana bolady». Qarapaıym bolsa da, qarymdy oılar. ANA TILIŃ ARYŃ BUL... Al Q.Sultanov aıtqandaı, «ult­­tyq sana, memleketin súıý sezimi» bar azamattardyń týǵan tilin de qurmetteıtinin aıtý artyq. Bul jóninde oı tolǵaǵan qaırat­ker aǵa­myzdyń myna paıym­daý­lary meılinshe qysqa da nusqa: «Qazaqtarǵa óz ana tilin ári tabı­ǵatynan, ári ult­tyq sanasynan bilýi – mindet. Sol arqyly memleket halqynyń tu­tas­tyǵyn, birligin, yntymaǵyn qamta­ma­syz etýi kerek. Nursultan Ábish­uly son­daı-aq qazaqtar tek ana tilimen shektelip qalsyn degen joq. Kerisinshe, qazaq balalarynyń ana tilin jaqsy meńgerýimen qatar, orys, aǵylshyn tilderin de erkin meńgerýi qajet dep baǵyttaıdy. Bul da ult­tyń múddesi. Ulttyń sanasynyń ós­ken­digin kórsetetin mejeler». Ra­syn­da da til týraly nege únemi tek Elbasy sóıleýi tıis?! Árkimniń sana­sy, namysy, qala berdi ar-ojdany qaıda? Demek, til taǵdyry qyl ushynda tursa, oǵan tek resmı bılik qana emes, búkil qazaq ulty kináli. Máselen, nege tildi qorǵaý men onyń tazalyǵyn saqtaý – túbi bir túr­ki ulttary men latysh, eston­dar­da kózdiń qarashy­ǵyn­daı qor­ǵalyp, basty nazarda ustalady?!. О́Z ORNYŃDY QURMETTE! Naǵyz memlekettik qyzmetker qashanda ózgelerge úlgi kórsetip, tek jaqsy qyrynan tanylýy tıis. Jaq­sy memlekettik qyzmetker degenimiz – týǵan tilin jetik meń­ger­gen, para­qorlyqtan aýlaq azamat nemese azamatsha. Alaıda jas mem­leke­timizdiń soryna qa­raı osy­ny tereń túsinetin adam­dar on­sha kóp emes. «О́kinishke oraı, – deıdi ári qaraı Q.Sul­tanov maqa­la­synda, – naqty atqarýshy oryn­darda – oblys or­ta­­lyqtaryndaǵy, qala­lar­da­ǵy, aý­dandardaǵy memlekettik qyzmet mekemelerinde óz mindetterin oryn­daýda jaýapkershilik jetkiliksiz. Qyzmetkerler tarapynan menmendik, nemqu­raı­lylyq, sa­laq­tyq minezder kóp kórinedi. Shetten kelgen, orys tilin bilmeıtin qazaqtar biz­diń keıbir menmensigen, qa­zaq­sha sóıle­gi­si kelmeıtin sheneýnikterden taýy shaǵylyp, jal­py Qazaq­stan sondaı «meńireý jartas» degen pikir týǵyzatyn my­saldar az emes. Olar shara­syz­dyqtarynan Pre­zıdentke, Parlamentke, Úki­met­ke sha­ǵymda­nyp, aryz jazýǵa máj­búr bolady. Mu­ny bizdiń memlekettik qyzmet­kerlerdiń óz memleketin, táýel­siz­digin syılamaýshy­lyǵy dep túsiný kerek. Iаǵnı, bul da mesheý sheneýnikter boıynda áli ult­tyq sana­nyń kemistigin kórsetedi. Eger ár qyzmetker óz ornynda óz mindetin taza ári jaýapkershilikpen atqarsa, eshkim de eshqaıda shaǵym jazbas edi». Iá, shaǵym jazbas edi! Amal ne, qazir oǵan qol jetkizý qıyn bolyp tur. Ár adamnyń sanasynda sańylaý bol­masa, eshqandaı tár­tip­tik ke­ńes­­tiń de tolymdy nátı­jege qol jetkize almasy aıdan anyq. Demek, memlekettik qyzmet­ker­lerge, ásirese, jas kadrlarǵa oń yqpal etetin tártiptik keńesten ózge de rý­hanı jáne ákimshilik tetikter oılap tabylsa, artyq bolmas edi. Ony keleshektiń enshisine qal­dyralyq. Osynyń bárin túıindeı kelip, Q.Sultanovtyń maqalasynan eli­miz­diń búgingisine qanaǵattaný, er­teńinen úmittený sezimi aıqyn ta­ny­lady. Búgingi qazaq qoǵamynyń alǵa basýyna aıaqtusaý bolyp otyr­ǵan zańdy jáne jasandy kedergilerdi kóre otyryp, ol onyń ýaqytsha qubylystar ekenine ká­mil senedi. Iаǵnı, búginnen erteńgi kúnniń nurly bolary kúmánsiz. Sondyqtan qaıratkerdiń jasandy jasampazdyqtan ada, aspannan qara bult tóndirip, saryýaıymǵa shaqyrýdan aýlaq, tek aqıqattyń teń ortasymen júrgen maqala­sy­nyń kóp kóńilinen shyqqanyna ári shyǵaryna senimimiz mol. Mahambet IHSANǴALI, Batys Qazaqstan oblystyq til­derdi damytý basqarmasynyń bastyǵy.