Elim deıdi búldirshin qyz, balań ul

Qazaqqa teńdik pen keńdik qashan keler eken (A.Baıtursynuly), «Áı, qap demeıtuǵyn» (M.Seralın) isten quty­lar kún bola ma, ústemdik erik bermeı, erkindigine qol suǵyp, kúsh kórsete bastaǵanda, moıyndy ishke alyp bittik demeı: «Kitap jazyp, gazet-jýrnalǵa maqa­la shyǵaryp, Alashqa qyzmet qyl­ma­saq, basqa jol bógeýli» (Á.Bókeı­hanov) degen Alash arystarynyń bulqy­nysy men umtylysy, keshigip baryp ótken ǵasyrdyń sońǵy on jyldyǵynda júzege asyp, táý eter táýelsizdigimiz jú­zi­mizdi jarqyratyp, oı-sanadaǵy bu­ǵaýdy buzyp, quıryq-jaly súzilip top­ty jarǵan tulpardaı ultymyzdyń uly ekenin tanytty. Sodan beri de jıyrma jylǵa taıady. Bul jaspyn demeıtin, baspyn deıtin jany jalyn, oıy órt, armany bıik, kóńili muhıt ult pen jurtqa tirek bir bozbalanyń ómiri desek, jarasatyndaı. Osy tusta Elbasy tar zamanda tarydaı shashylǵan bar qazaqtyń basyn kıeli topyraǵynda qosyp, ultymyzdyń tuńǵysh quryltaıyn ótkizip «táýirdiń» kim, baýyrdyń kim ekenin kórsetti. Elge el qosylǵan sol sáttegi: «Endi arman joq!» degen qulyn únderdiń qulaqqa jetkeni, qaýyshqan qushaqtardyń kóz aldynda ótkeni áli umytylǵan joq. Tegińdi bilý, jaratylysyńdy taný men jerge taban tiregende kimniń tuıaǵymyn, qanat qaqqanda kimniń qııaǵymyn dep ózine ózi suraq qoıyp júrý jetesi bar ul men qyzdyń tirligi ekeni sózsiz. Al aqshanyń býyna, ómirdiń dýyna erip, ishki esebi barlardyń maqtaýy men mara­patyna, qoltyqtan kótergen qolpash­taýy­na, máz bolǵandardyń isi – ultqa sor, dáýlet ketken kúni ózi adamnyń qory bolatynyna dálel-dáıek barshy­lyq. Ulttyń ult bolýy osy eki nársege tikeleı táýeldi. Taıtalasyp kelgende aldyńǵysy jeńiske jetse, onda ulttyń baǵy janady. Ekinshisine erik berilse, ulttyń uly qýaty sýalady. Mine, el bolǵaly beri ultty saqtaý, urpaqtyń sanasyna ult rýhyn darytý, bul iste tek Otanymyzdaǵy qandas­tary­myzdy serpiltip qana qoımaı, qıyr jaılap, shet qonyp júrgen alystaǵy aǵaıyndy da qatarǵa alý jalǵasyn taýyp keledi. Ol da Elbasynyń sergektigimen, ıaǵnı 1996 jyly «Shetelde turatyn otandastardy qoldaýdyń memlekettik baǵdarlamasy týraly» degen arnaıy Jarlyǵymen iske asý ústinde. Shetelderdegi qandastarǵa jasalyp jatqan sondaı qamqorlyqtyń biri, Prezıdent Jarlyǵynyń aıasynda bastalyp, segiz jyl ishinde qanatyn keńge jaıyp kele jatqan bir shara «Qazaqstan – ata jurtym, qasıetim – ana tilim» degen qazaq tili men ádebıetine arnalǵan ha­lyq­aralyq olımpıada edi. Bul bilim básekesi bıyl Alataýdyń baýraıynda, táýelsizdiktiń altyn besigi Almatyda ótti. Jalpy, osy olımpıada týraly Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qarasty «Daryn» ortalyǵynyń dırektory Tildash Bıtýovany áńgimege tartqany­myz­da, ol: bul qadamdy biz Elbasynyń kóregen saıasatynyń negizinde qolǵa alǵan edik. Nátıjesi jaqsy. Osy ýaqyt ishinde myńǵa tarta ul men qyz ata-jurtyna kelip táýelsiz Otanymyzdyń búgingi tirlik-tynysymen, órkendep ósýi­men, ásem qalalarymen, ushan-teńiz atamekenimen tanysty, tabysty. Olım­pıadanyń basty maqsaty, ondaǵan, tipti júzdegen jyldar boıy ata-jurtynan qol úzip qalǵan urpaqty táýelsiz qazaq memleketimen júzdestirý edi. Biz muny kelip ketý úshin ǵana uıymdastyrmaı, rýhanı qundylyqtarmen, ıaǵnı til men ádebıetti ushtastyryp, ózge tilde sóı­lep, bilim alyp júrgen balalardy emshek sútimen boıǵa darıtyn ana tiliniń, ata tarıhynyń bar ekenin uǵyndyrýdy maqsat ettik. Boılarynda tunyp jatqan talanttaryn ashyp, bir zamandary ata-babalarynyń kindik qany tamǵan jerine tartý, sóıtip keń dalasy bolǵanmen halqy azdaý jurtymyzdyń ulttyq demografııasyna úles qosý da oıda boldy. Iá, kóp qoldap, jurt kóńil bólgen bul nıetimiz óz nátıjesin berdi. Astanada bastalǵan ıgilikti is jeti óńirde jalǵasty. Júzden asa talapker Otanymyzdyń joǵary jáne orta oqý oryndarynda mamandyq alyp, ata qonysynda qalyp, el damýyna ózderiniń úlesterin qosyp júr. Aldy shańyraq kóterip, urpaq ósirýde. Osydan úsh jyl buryn Taraz qalasynda ótken olımpıadada qazaqtyń Sheraǵasy (Murtaza) «Qudaı saqtaǵanda sonaý Qıyr Shyǵys­taǵy halyqtar sııaqty tilden ajyrap baryp, onymen qaıta qaýyshtyq. Biz eńse kóterdik, biraq bul tolyq kóterilý emes. Boıymyzdy tik ustaý úshin, basy­myzdy tik ustaý úshin, aldyńǵy saptaǵy halyqtardyń qataryna qosylý úshin birigý kerek. Qazaqtar, erteń ómir keship jatqan elderińe  barǵanda ondaǵy qan­das baýyrlarǵa osyny aıta baryńdar. Qazaq tili – uly til. Qazaqtyń basyn qu­raıtyn – qazaq tili. Búkil túrki til­deriniń  ishindegi ulysy – qazaq tili. Sony uǵyńdar. Men muny syrttaǵy qazaqqa ǵana emes, ishtegi alashubar tildi qazaqqa da aıtamyn. Bul bilim jarysyn sizder olımpıada depsizder. Ol da durys shyǵar.  Men qazaq urpaǵynyń tanysýy, tabysýy, birigýi, bir týdyń astyna jınalýy dep túsindim. Jáne bul botasyn shaqyryp alyp, atasyna: al, atajurtyńa kelmeı kór deý. Ǵajap ıdeıa! Bul – kóp bolyp qoldaıtyn, jurt  bolyp judyryqtaı jumylatyn ıgilikti is. Osyn­daı uly isti memleketimizdegi kez-kelgen ózge mekemelerdiń basshylary da jasap jatsa, quba-qup. Bizge endi kesh qalýǵa bolmaıdy. Myna júzdesýdi men sol kesh qalmaýdyń basy dep uqtym. Oıan, qazaq, dep edi bir zamandaǵy Alash arystary. Men de solardyń uly oıyn jalǵastyryp, oıan, qazaq, oılan, qazaq degim kelip tur. Qabyl alsańdar, ult úshin etken eńbektiń eń ulysy osy bolatyn shyǵar», degen sózi oıǵa oralyp otyr. Osy jerde jurt talqysyna usynyp júrgen taǵy bir pikirimdi ortaǵa sala ketsem deımin. Biz álemdegi memleketterdiń tilderinde ótetin ár alýan pánder olımpıadasyna oqýshylarymyzdy qatystyryp júrmiz. Bolashaqta qazaq tiliniń mártebesin kóterý úshin sondaı bilim saıysyn ótkizip jatsaq, memleketimizdiń mereıin bıiktetýmen birge,   tilimizdiń de abyroıyn asyrar edik, dedi. Atalmysh olımpıada ekiniń biriniń qoly jete bermeıtin, sheńdi men shekpendilerden artylmaıtyn, tórt qubylasy derlik túgel Almaty túbindegi Alataý shıpa­jaıynda ótti. Ata jurtym dep kelgen oqýshylar men olardyń jetekshileri mundaı qamqorlyqqa dán rıza ekenin jetkizip jatty. Atshaptyrym zalda bastalǵan olımpıadada Ánuranymyz sharyqtap, aq tilekter alǵa tartyldy. Aqyndar alystan kelgen aǵaıyndarǵa jyrdan shashý shashty. Ana tildiń jyrtysyn jyrtyp, mereıin qaıtsek ósiremiz dep júrgen akademık О́mirzaq Aıtbaev búldirshindeı ul men qyzǵa tolqyp turyp tilegin jetkizdi. Sender kúni erteń osy Qazaq eliniń altyn dińgegi, aıtýly azamaty bolasyńdar. Qazaq jurtynyń tórtkúl dúnıede bir-aq Otany bar, ol – Qazaq eli. Otanyna oralǵan adam baqytty dese, KSRO Memlekettik syıly­ǵynyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek si­ńir­gen muǵalimi Qanıpa Bitibaeva: bizdi qasıetti Alataýdyń baýraıynda tabys­ty­ryp otyrǵan kıeli ana tilimiz, kúmbirlegen qara dombyranyń úni. Bul ekeýinen de otarshyldar tunshyqtyrǵan zardap áli seıile qoıǵan joq. Sodan ba, qumyǵyp estiletin tustary bar. Bir zamandary men qazaq tilinde ashylyp sóıleıtin kún bola ma deýshi edim. Táýbe, oǵan da jettik. Meniń bir ǵana aıtarym bar, tilge adal qyzmet eteıik! Tilge jasaǵan eńbek satylmaýy tıis. Keı azamattar buldanyp júredi, tuldanyp júredi. Ol jón emes. Til men dildi óristetýge qany bar qazaq tartynyp qalmaýy qajet. Keıde biz azamattardyń shalbary men kóılegine qarap, shalqaıǵan turysyn ulylyqqa sanap, júregine boılamaıtynymyz bar. Jú­rek taza bolsyn. Ananyń tiline aldy­men ana jaýapty, al óz elimizdi qoıyp tórtkúl dúnıedegi ul-qyzdy jınap, olardyń da qazaqtyń urpaǵy ekenin uǵynyp, osyndaı ana tiline arnap halyqaralyq dárejede olımpıada ótkizip otyrǵan azamattarǵa men basymdy ıemin dedi ataqty ustaz. Shynynda, Elbasy demegen strategııa­lyq mańyzy bar kóshi-qon saıasatynyń soń­ǵy kezderi keıbir jaqsylyǵy qara basynan aspaıtyndardyń kesir-kesapatynan jibi túzý istiń basyna bult úıirilip tur. Oǵan bólingen aqshanyń qumǵa quıǵan sýdaı bolyp jatqan kezde Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń uıytqy bolýymen baýyr­lardyń balalaryn atajurtyna shaqyryp, jaqsy jumysqa janashyr bolý – eńseli eldik iske qosylǵan ıneniń jasýyndaı bolsa da jaqsy úles dep bilemiz. Qarǵadaıynan atajurtyn kórip, aýasyn jutyp, dámin tatqan urpaq ómir boıy Otanym meniń Qazaq eli dep júretinine ımanymyz kámil. Belgili ǵalym, professor Dıqan Qam­za­bekuly bastaǵan qazylar alqasy bilim saıysyna kelgen 65 oqýshydan synaq qabyldady. Onyń birinshisi qalaǵan taqy­ryptarynda shyǵarma jazý bolsa, ekinshisi til salasy boıynsha test tapsyrý, óz oılaryn ortaǵa salyp, óner kórsetý. Osy synaqtar kezinde Qytaı, Monǵolııa, О́zbek­stannan kelgen talapkerlerdiń ult­tyq rýhy, tildi meńgerýi erekshe kórinis tapty. Mıllıard halyqtyń ortasynda ómir súrse de dili men tilin, ata saltyn umytpaǵan oqýshylardyń ár sózinen elge degen saǵynysh lebi esip turdy. Tipti, ata-jurtyma qalaı jetemin dep kózine jas alǵandar da az bolmady. Mysaly, Haýtaı Altynshapaq «Taýlardan asyp, joldardy basyp saǵynyp seni kelip em, Qushaǵymdy ashyp, maýqymdy basyp, bilimge júrmin talpynyp. Egemendikke qolymyz jetti, baqyt qoı jurtym bul asa, Qaıran qaza­ǵym, qýanyshyńa tosqaýyl bir sát bolmasyn,  Kógildir týym, kókbaıraǵyń­nan aınalyp ketsem bolmas pa», dese, О́zbekstannan kelgen Ergen Manapov: «Kún keshý ózge elde qıyn eken, Adam túgil ańda buny biledi eken. Men de alysta júr edim Otanymnan, Ańsaǵanda jas tamdy ja­narym­nan. Otanyma, shirkin-aı, oralsam dep, Bir balań Ergen edim armandaǵan. Men – qazaqpyn, súıemin qazaq tilin, Men – qazaqpyn ózge elde týylsam da», dep tol­ǵanady. Árıne, bul óleńderdiń kórkem­digi kóńilge qonbaǵanmen, ishki ıirimi, jan syry, Otanyna degen saǵynyshy, tiline degen qurmeti kósh jerden kórinip tur. Tipti Reseıden kelgen oqýshylar ózderiniń aty-jónderiniń burmalanyp jazylatynyna ókinish bildirdi. Mysaly, Makarova Sholpan: «Ákemniń aty – Makar emes, Mákárim edi», dese, ombylyq Meıramgúl Lıýtova, «Ákemniń aty – Úlit edi», deıdi. «Keıde bizdiń osy aty-jónimizge qarap orys ulty eken deıtinder de tabylyp qalady. Eger Otanymyzǵa oralsaq, osyndaı qıǵashtyq­tan qutylamyz ǵoı», deıdi úlpershekteı qyzdar. Jalpy, syrtta júrgennen soń ba synaq kezinde oqýshylardyń boıyndaǵy qazaqqa degen yqylas erekshe baıqaldy. Bir kezderi Reseıden kelgen oqýshylardyń boıynan Qazaqstanǵa degen umtylys kóp baıqala qoımaıtyn. Osy joly atajurtyna degen ystyq sezim menmundalap turdy. Máskeý qalasynda oqıtyn 11 synyp oqýshysy Ásel Baısaqalova óziniń qalaı da Qazaq­standaǵy joǵary oqý ornynda bilim alýǵa talpynyp otyrǵanyn, bul qadamy­nan taımaıtynyn aıtyp: ózge elde sultan bolǵansha, qazaq jerinde ultan bolǵanym áldeqaıda artyq, deıdi. Sol sekildi Samaradan kelgen Dıana Nuraqanova, ózi turyp jatqan jerde jetimderdi asyrap alý úrdisiniń bar ekenin, ata-anasynyń ózge ulttyń tórt balasyn baǵyp alǵanyn, olar qazir erjetip, óz aldyna ketkenin, keıde habarlaspaıtynyna renjıtinin tilge tıek etip, endigi jerde ózine tireý bolyp otyrǵan tórt baýyryn maqtanyshpen atap: óziń óltirmeıdi degen osy shyǵar, men de bıyl Qazaqstannyń joǵary oqý ornyna kelýge bel baılap otyrmyn. Jaqynda ata-anam Oral qalasyndaǵy Batys Qazaqstan agrotehnıkalyq ýnıversıtetine kelip, ma­ǵan qandaı mamandyqtyń laıyqty bola­ty­nymen tanysyp bardy. Men qazaq eline oqýǵa tússem, ata-anam kóship keletinine se­nimdimin, deıdi ol. Ulttyq uryq degennen shyǵady, Altaıda turatyn qandas­ta­ry­myz «Dala jáne juldyz» degen jýrnal shyǵaryp jatqan kórinedi. Onda sol jerdi mekendeıtin talanttardyń óleń­deri men áńgimeleri jarııalanady eken. Bul rýhanı dúnıemizdi joǵaltyp al­maıyq, tasqa ba­syp keıingi urpaqqa qaldyraıyq, degen nıetten týǵan oı edi, deıdi Esbolat Samashev. Qazaq tili men ádebıetine arnalǵan halyqaralyq olımpıadanyń qorytyn­dy­synda 11 talapker júldeger dep tanyldy. Gran-Prıdi Á.Áýesuly (Qytaı),  birinshi dárejeli dıplomdy A.О́nerhan (Mon­ǵo­lııa), úsh ekinshi dárejeli dıplomdy A.Be­ıimbet (Monǵolııa), M.Baqytbekuly (Qytaı), A.Qazı (Monǵolııa) alsa, úshin­shi dárejeli dıplomdy D.Nurbaqyt (Qy­taı), E.Manapov (О́zbekstan), Á.Baı­saqalova (Máskeý), A.Bólekbaev (Qyr­ǵyz­stan), A.Abatova (Qosaǵash, Reseı), N.Yrsalıeva (Qyrǵyzstan) ıe boldy. Taǵy bir aıta ketetin másele, osy oqýshylar kelgen memleketterdiń ishinde Qytaıda, О́zbekstanda, Monǵolııada qa­zaq mektepteri bolsa, tóskeıde maly, tósekte basy qosylǵan Qyrǵyzstanda, tatý kórshi Reseıde ondaı sharapatty is joqqa tán. Ol elden kelgen úmitkerler ózderiniń talpynysymen qazaq tilin, ulttyq rýhyn joǵaltpaı júrgen shyn patrıottar, ultshyl urpaqtar. Árıne, qa­zaq mektebi jumys istep jatyr degen elderden kelgen azamattar oılanýǵa turar­lyq máselelerdi qozǵap, Qazaq eline jal­taq­taıtyndaryn búgip qala al­mady. Ási­rese, Qytaıdan kelgen qan­dastar qazir biraz áńgimege arqaý bolyp otyrǵan vıza alý máselesiniń qıyndap ketkenin jetkizse, ózbekstandyq qandas­tar latyn ár­pi­n­e kóshýdiń nátıjesinde jastardyń Qa­zaqstanmen jazý jaǵynan  alshaqtap bara jatqanyn tilge tıek etedi. Tipti olar «Bir halyq óziniń tarıhyn bilmese, bir el óziniń tarıhyn joǵaltsa, onyń arty­nan ózi de joǵalýǵa beıim turady... Dú­nıe­de ózge jurttar qataryn­da qor bol­ma­ıyn, tuqymym quryp ketpesin degen halyq óziniń shejiresin ımanı dárisinde uǵyp bilýge tıis bolady» degen Álıhan Bókeı­hanov sózin tilge tıek etip arqa súıer eli Qazaqstan dep biletinderin estıtin qulaq bolsa áldeneshe ret nazarǵa saldy. Prezıdenttiń Jarlyǵy aıasynda segiz jyldan beri ótip kele jatqan bul olımpıadanyń jeńimpazdaryna ózge halyqaralyq bilim saıystaryna qa­tys­qandardyń  qatarynda memlekettik grant taǵaıyndaý sońǵy jyldary biraz qıyn­dyqtar týǵyzyp júr. Keıbir mekeme basshylary memlekettik mártebege ıe bolǵan tilden synyqqa syltaýlardy joǵary qoıyp, uzyn arqan, keń tusaýǵa oryn berip júrgeni ókintedi. О́tken jyly sondaı shyrǵa­lań bastalǵanda Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıver­sıtetiniń rek­tory, qazirgi Bilim jáne ǵylym mınıstri Baqytjan Jumaǵulov azamattyq kórsetip qandas qazaqtardyń bala­lary­na qamqorlyq jasap, oqý orny­nyń arnaıy grantyn bergen edi. Ondaı shıyrly shyrǵalań  bıyl bol­maıtyn shyǵar, ózi kýá bolǵan iske Baqytjan Tursynuly sharapat jasap, elim dep kelgen balań ul, búl­dirshin qyzdy joǵary oqý ornyna túsirer degen úmittemiz. Iá, shette júrgen aldyńǵy tolqyn aǵaıyndar kelip, ketip júr. Olarǵa ar­nalǵan Quryltaı da ótkizilýde. Osy olım­pıadanyń ústinde qıly kezeńderde ba­lapandaı bas saýǵalap ketken, qazir alys-jaqyn shetelderde turyp jatqan qandastar urpaǵynyń basyn qosatyn, ul men qyzdy qazaq topyraǵynda tabys­ty­ryp, tanystyratyn jas býyn quryl­taıyn ótkizý máselesi qozǵaldy. Bul ur­paqtar esinde máńgi qalýmen qatar, úlgi alar úrdis bolar edi. Muny olım­pıadaǵa qatysqan úlken-kishi qup kórip, oqý­shylardy bastap kelgen jetekshiler óz elderi buǵan oń kózqaras tanyta­tynyn, atajurttaǵy Qazaq eli, Bilim jáne ǵy­lym mınıstrligi uıytqy bolsa, nur ústi­ne nur desti. Olar munymen birge, bul bi­lim saıysyna qazir uıytqy bolyp júr­gen adamdardan keıin jalǵasyn taba ma, shette júrgen jas urpaq jyl saıyn osylaı atajurtyna kelýge múmkindik týa ma degen pikirlerin de búkpesiz jetkizip, osy máseleni buljymas ult isine aınal­dyrý jaǵyn qarastyryp, ár óńir ózderi ót­kizý­ge tilek bildirip jatsa, jón bolar edi, dedi. Bul kúdik te negizsiz emes. Keıde elge qajet, ultqa qajet, urpaqqa kerek iske nemquraılylyqpen  at ústinde oty­ryp jaýap berýge beıim turatyn­dardyń, jo­ǵa­ry­dan nusqaý kelmese, ózinen aýlaq­ta­t­a­tyndardyń bar ekenin jasyra alma­saq kerek. Biz bul arada ondaılar­dyń kezdesip qalatynyn bilgen soń aıtyp otyrmyz. Alystan alty jasar bala kelse al­pys­tan asqan aǵa-urpaq aldynan shyǵyp qurmet kórsetetin baıaǵy ata-salt boıyn­sha dúnıeniń tórt buryshynan jetken jetpiske taıaý oqýshy men olardyń jetekshilerin Almaty qalasyndaǵy Abaı atyndaǵy respýblıkalyq mamandandy­ryl­ǵan daryndy balalarǵa arnalǵan qazaq tili men ádebıetin tereńdetip oqy­tatyn orta mektep-ınternaty, Muqaǵalı Maqataev atyndaǵy №140 mektep-gımnazııa ujymy qushaq jaıa qarsy aldy. Biri baýyrlarymyzdy Alataýdyń baýra­ıyna aqshańqan úı tigip, Naýryz meıra­myn uıymdastyryp tórge shyǵarsa, ekinshisi «Atajurtqa qosh keldiń, Aǵaıyn, týys baýyrym. О́zderińmen júzdesken, Qýa­nyshty qaýymym!» dep, ulttyq rýh­ty oıatatyn mektep ishimen tanys­ty­ryp, Muqaǵalı jyrlarymen qaýysh­tyr­dy. Osyndaı shat-shadyman tirlikti uıym­dastyrǵan bilim uıalarynyń bas­shy­lary Muqtar Ibraıymov pen Sanııa Tileý­baeva­ǵa alystan kelgen aǵaıyndar shy­naıy iltıpattaryn kórsetti. Sol sekildi shetten urpaq keldi degende úıde shánıip jata almaı, qustaı ushyp jetken aqyn-jazýshylardy da osy arada aıta ketkenimiz jón shyǵar. Olardyń qata­ryn­da, Israıl Saparbaı, Rafael Nııazbek, Jár­ken Bódesh, Serik Qapshyqbaı, Ádilǵazy Qaıyrbekov, Aman­han Álim júrdi. Súleımen MÁMET.