Álıhan Dosahanov: Ár adam jaýapkershilikti ózinen bastaýy tıis

Qan aınalymy  júıesi aýrýlarynyń ishinde júrek-qan tamyrlary dertteriniń  keń taraǵany, ári ólim-jitimniń moldyǵy qazaq qoǵamyn alańdatyp otyrǵany belgili. Dese de, sońǵy jyldary jańa tehnologııalardy  engizý, bilikti mamandar daıarlaý barysynda bul aýrýlarmen kúrestiń de  qarqyn ala bastaǵany baıqalady. Ásirese, júrek-qan tamyrlary aýrýlaryn emdeýde nómiri birinshi mekeme sanalatyn elordadaǵy «Ulttyq ǵylymı medısınalyq ortalyq» aksıonerlik qoǵamyndaǵy ilgerileý týraly aıtpaýǵa bolmaıdy. Osy oraıda biz atalmysh ortalyqtyń bas dırektorynyń orynbasary, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, medısına ǵylymdarynyń doktory,  professor Álıhan Dosahanovty áńgimege tartqan bolatynbyz. – Álıhan Hamzauly, jú­­rek-qan tamyrlary aý­rý­larynyń eń kóp taral­ǵan túrleri men aýrý­lar­dyń neden paıda bolatyny jóninde keńirek áńgimele­seńiz. – Júrek-qan tamyrlary aýrýlarynyń ishinde qoǵa­my­myzda eń kóp kezdesetin aýrý túri stenokardııa (júrek qys­pa­sy) bolyp tabylady. Jú­rek­ti qorektendiretin kúre ta­myr­daǵy qan aınalymynyń buzy­lýy­nan júrek ózine qa­jetti qorek pen ottegi ala almaı zardap shegedi. Nátıje­sinde, qan tamyrlary tary­lady. Sol sekildi ateroskleroz aýrýy da jıi kezdesetin aýrýlardyń qatarynda. Adam ol dertke dýshar bolǵanda arterııanyń ishki qabyrǵasyna holesterın jınalyp, qatparly tabaqsha paı­da bolady. Tabaqsha aqyryndap ósip, jú­rek tamyry­nyń ishki jolyn biteı beredi. Sodan baryp ártúrli ıshemııalyq aýrýlar paıda bolady. Sondaı-aq, mıokard ınfarktisi de qazirgi eń kóp taralǵan júrek aýrý­lary­nyń biri. Mıokard ınfarktisinde ta­myr­dyń qysylǵan jerinde qan uıyp qalyp, júrek óliettenedi. Mundaı jaǵdaıda júrek etiniń jyrtylyp ketýi de múmkin. Mine, osyndaı júrek-qan ta­myrlary aýrýlary qoǵamdy dendep tur. Bul jalpy alǵanda qan aınalymy júıe­si­niń aýrýlary dep aıtylady. Osy aýrýlar boı­ynsha elimizde ólim-jitim óte kóp. Sa­lystyra aıtsaq, Qa­zaq­standa osy dert boı­yn­sha bolatyn ólim-jitim TMD elderiniń arasynda birinshi orynda. Máselen, 100 myń adamǵa shaqqanda 800-den artyǵy ólim-jitimge tireledi eken. Bul basqa Eýropa elderine shaqqanda 4-5 ese artyq degendi bildiredi. TMD elderiniń ishinde bizden sál tómengi orynda Reseı tur. Jalpy, respýb­lıkadaǵy ólim-jitimniń 50 paıyzdan asta­myn osy aýrýlar, ekinshi onkologııalyq, úshin­shi jaraqattan bolatyn aýrýlar quraı­dy. Sodan ary ókpe, tynys júıeleri aýrý­lary dep tómendep kete beredi. Al endi osy aýrýlardyń paıda bolýy­nyń sebepteri de óte kóp. Birinshiden, qazir kóbinese otyryp jumys isteımiz, sonyń saldarynan az qozǵalamyz. Bul júrektegi túrli aýrýlardyń birden-bir sebebi. Ekin­shiden,  álemdik problemaǵa aınalǵan semiz­dik­tiń de júrek-qan tamyr­lary aýrýlaryn týdyratyny belgili. Belgili bir deńgeıde buǵan strestiń de áseri bar. Sondyqtan sa­lamatty ómir saltyn usta­nyp, jattyǵýlar jasap, ishimdik pen temekiden boıdy aýlaq salyp, kúndelikti normaǵa sáıkes tamaqtan­baı­ynsha bul aýrýlardy qu­ryqtaý ońaıǵa túseıin dep turǵan joq. Onyń ústine qazir halyqty osy másele boı­ynsha saýattan­dy­rý jaǵy, sondaı-aq óz den­saýlyǵyna kóńil bólgizý úshin istelip jat­qan sharalar jetkiliksiz. Ras salamatty ómir saltyn nasıhattaıtyn respýblıkalyq, ob­lys­tyq ortalyqtar bar. Biraq buqaramen jumys isteı almaı ja­tyr. Halqymyz osy máselede saýatsyz ekenin jasyrmaýymyz kerek. Bul aýrýlar­dyń órship turýynyń taǵy bir sebebi, kardıolog mamandardyń jan basyna shaqqan­daǵy úles salmaǵy jetkiliksiz. Kezinde KSRO-nyń Densaýlyq saqtaý mınıstri, otyz jyldaı odaqtyń bas kardıology bol­ǵan, Máskeýdegi kardıologııa ǵylymı-zert­teý ortalyǵynyń dırektory qyz­metin osy kúnge deıin atqaryp kele jat­qan, akademık Evgenıı Chazovtyń arqasynda odaq boıynsha kardıologııalyq dıspanserler ashylyp, mamandar daıarlaý isi jolǵa qoıylǵan bolatyn. Keńes úkimeti qulaǵan soń kardıologııa salasy da quldyrap ketti. Táýelsizdik alǵan óz elimizde bul salaǵa jan bitip, qan júgire bastaǵaly az ǵana merzim ótti. Sondyqtan nátıjesin kútý kerek dep oılaımyn. – Sońǵy derekter boıynsha, óz elimizde osy aýrýlardan bolatyn ólim-jitim azaıyp keledi degen jaqsy habar bar. Buǵan ne aıtasyz? – Bizdiń ortalyq respýblıka boıynsha kardıo­lo­gııa­lyq jumystardy úılesti­rý­shi mekeme bolǵandyqtan, elimizdegi salaǵa qatysty máli­met­terdi túgel bilip otyra­myz. Iá, júrek-qan tamyr­la­ry aýrýlarynyń ishin­de jú­rektiń ıshemııalyq aýrýlary boı­ynsha Qostanaı, Qara­ǵan­dy, Shyǵys Qazaq­stan, Pavlodar, Batys Qazaqstan, Aty­raý oblystarynda ólim-jitim tómendedi. Respýblıka boı­yn­sha bul tómendeý tenden­sııa­sy 2009-2010 jyldary 24,4 paıyzdy kórsetse, bu­nyń ishinde Qaraǵandy 42,5, Atyraý 30,5, Shyǵys Qazaqstan oblysy 22,3 paıyzben aldyńǵy qatarda tur. Jalpy, qan aınaly­my aýrýlarynyń óz basy respýblıka boı­yn­sha 2,3 paıyzǵa tómendedi. Osy qan aına­lymy júıesi dertterinen bolatyn ólim-jitim 3,01 paıyzǵa tómendedi. Al endi osy­lardyń ishinde Qaraǵandy oblysyna aı­ryqsha toqtalyp ótýdi jón sanap otyrmyn. Jalpy, oblys júrek-qan tamyrlary aýrý­la­rynyń ólim-jitimi boıynsha aldyńǵy qatarlarda turatyn aımaq. Biraq, sol ólim-jitimdi azaıtýda da aldyńǵy orynǵa shyq­ty. Bir jylda 42,5 paıyzǵa deıin azaıtý ǵajap emes pe? Qalaı degen suraq týyn­daıdy. Respýblıka boıynsha júrekke bizdiń ortalyqta eń kóp operasııa jasalady. Bizden keıingi orynda Qaraǵandy oblysy tur. Bul oblystaǵy kardıologııa ortalyǵy jańa za­manǵy apparattardy qoldaný men maman daıyndaýda ózge oblystardaǵy áriptesteri­nen áldeqaıda ilgerilep ketti. Tipti, Alma­ty­daǵy A.Syz­ga­nov atyndaǵy Ulttyq ǵy­ly­mı hırýrgııa ortalyǵymen salystyrǵan­da da bul or­ta­lyq­ta júrekke jasalatyn operasııalar sany asyp tústi. Ortalyqta sońǵy bir jyl­dyń ishinde qoldanyp júrgen eń tıimdi ádis­terdiń biri – táj arte­rıa­laryna stent qoıý. Júrektiń jińishkergen tamyryna qoıy­la­tyn tútiksheni stent deıdi. Buny qoımaı tu­ryp, júrek aýrýlarynyń dertin anyqtaýǵa qoldanyp júrgen sońǵy ári tıimdi ádistiń biri – koronarografııa (jú­rek tamyrlaryna kontrast qoldanyp, rent­genmen zertteý). So­dan qoldyń ne shap­tyń tamyry arqyly sym sııaqty ótkizgish júrgizip, qolqa tamy­ry­men júrekke jetkizedi. Aldymen dári (kon­trast) jiberip, ji­ńish­kergen jerdi re­zeń­ke tárizdes balonmen keńeıtedi de, stent qoıady. Sosyn tamyr qýysy qalpyna kelip, naýqas dertinen aıy­ǵady. Qazirgi zamanda osy ádispen ınfark­tyń de aldyn alýǵa bolady. Tipti, ınfarkt bol­ǵan kúnde de stent qoıylyp, keıinnen qo­symsha emdelse, naýqas dertinen aıy­ǵa­dy. Qazir medı­sı­na­nyń damyǵany sonsha­lyq, qaterli isiktiń de, ınfarktyń da emi bar. Halyq tipti osydan onshaqty jyl bu­ryn da eki ret ınfarkt alǵan adam óledi dep joramaldaıtyn. Naý­qastyń ózi de ishteı ólimge daıyndalatyn. Olaı joramaldaýǵa da negiz bar edi. Qazir jaǵdaı ózgerdi. Infarkt alsa da, qaterli isikpen aýyrsa da zamanaýı medısına jazyp shyǵarady dep aı­týǵa tolyq múmkindik bar. Bunyń bárin táptishtep aıtyp otyrǵan sebebim, Qaraǵandy oblysy kardıohırýrgtary jańa ınnovasııalyq tehnologııalardy qol­da­ný arqasynda sońǵy 3-4 jylda júrek aýrý­laryn emdeýde aıtar­lyqtaı jetistikterge jetti. Ondaǵy qon­dyr­ǵylar da jańa, maman­dary da bilikti, kardıohırýrgııalyq, ınterventti kardıolo­gııalyq ádisteri de tıimdi. – Al, óz ortalyqtaryńyzda júrek-qan tamyrlary aýrýlaryna qandaı-qan­daı kúrdeli operasııalar jasalýda? Bul operasııalardyń deńgeıi damyǵan shet mem­leketterdikimen salystyrǵanda qan­daı dárejede? – Bizdiń elimizde júrek-qan tamyrlary aýrýlaryna osydan elý jyl buryn operasııalar jasala bastady. Biraq, ol kezde tehnologııa damymaǵandyqtan, operasııalar­dyń bári aıtarlyqtaı sátti boldy deı al­maı­myz. Al endi ozyq amaldardyń damyǵan zamanynda qandaı operasııany da ıgerýge múmkindik bar. Bizdiń mekeme Elbasynyń bastamasymen 2004 jyly «Ulttyq ǵylymı medısınalyq ortalyq» bop qaıta qurylǵan soń, osynda júrekke alǵashqy operasııalar jasala bastady. Sodan beri jeti jyl ótipti. Jeti jylda jaqsy jetistikterge jettik. Bu­ǵan bas dırektorymyz, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Abaı Baıgenjınniń tikeleı yqpaly bar. Ol halyqaralyq deń­geıdegi úılestirýshi bolǵandyqtan, ortalyq progressıvti jolmen damyp kele jatyr. Beınelep aıtqanda, elimiz osy salada soń­ǵy elý jylda jete almaǵan jetistikke jeti jylda jettik deýge bolady. Operasııanyń bar­lyq túri jasalady. Bizde osy kúni bir operasııa – júrekti aýystyrý ǵana ja­sal­maıdy. Onyń ózine osy jyly qol jetkizemiz dep otyrmyz. Sondyqtan shet memle­ket­terdiń qazynasyna aqsha quıyp, odan jol azabyn tartýdyń eshqandaı qajeti joq dep oılaımyn. Eń basty aıta ketetin jáıt – eki túrli jolmen ortalyqqa mamandar jı­naqtadyq. Birinshiden, shet elderdegi bilikti maıtalman mamandardy, ǵalymdardy Asta­na­ǵa shaqyryp, jas dárigerlerdi oqyttyq. Ekinshiden, óz mamandarymyzdy shet memleketterde oqyttyq. Máselen, ortalyq tuń­ǵysh ret operasııa jasaı bastaǵanda Túr­kııadan shaqyrtqan Pıa Iýrıı Vladımırovıch jalǵyz ózi ota jasaıtyn. Qazir kardıo­hırýrg­tardyń sany 20 shaqty. Serik Meńdi­qulov, Dmıtrıı Gorbýnov, Ádiljan Álbaza­rov, Maqsat Janturǵanov, Tımýr Lesbekov syndy myqty-myqty kardıohırýrgtary­myz bar. Bular óz salasy boıynsha jylyna orta eseppen eki myńnan astam operasııa jasaıdy. Iаǵnı, elimizdegi sala boıynsha eń kóp operasııa degen sóz. Al, kardıologııa, ınterventtik kardıologııa boıynsha 40-qa jýyq mamandar jumys istep jatyr. Interventtik kardıologtar Beglan Stambol men Qadyrbek Ramazan baýyrlarymyz Qytaı­dan kelgen, Úrimjide, Beıjińde oqyǵan, bilikti, «qoldary jeńil» mamandar. Bizdiń ortalyqtyń shaqyrýymen osynda kelip ju­mys istep jatyr. Sondaı-aq, arıtmolog Ulan Qabaev, kardıolog Álııa Joldasbekova, Sáýle Ábseıtova, Bolat Kópenov syndy myqty mamandardy atap aıtýǵa bolady. Bulardyń barlyǵy da professorlar. Bizdiń baılyǵymyz – bizdiń mamandarymyz. Emdeý, dertterdi anyqtaý, operasııa jasaý jó­ni­nen eýropalyq deńgeıge jettik dep oılaı­myz. О́ıtkeni, sońǵy úlgidegi tamyr arqyly operasııa jasaý (buryn keýdeni kesip tas­taıtyn), stent, amplatser jamaýyn qoıý, koronarografııa, qolqa men táj tamyrlary ara­syn jalǵaý (shýnt qoıý) munyń bári eý­ropalyq deńgeıdegi emdeýler. Sózimiz ja­lań bolmasyn, 2008 jyly Qazaqstannyń jáne Germanııanyń joǵary sapa sertı­fı­­ka­tyn aldyq. 2010 jyly Eýropa qorynyń ma­man­da­ry Brıýsselden kelip, istep jatqan qadamdarymyzdy oń baǵalap, joǵary dá­re­­jeli tórt jul­dyz­dy sertıfıkatpen mara­pat­tady. Bul Qa­zaqstanda eshbir salada joq! Sondaı-aq, byltyr «Eýropadaǵy eń jaq­sy emhana» ataǵyna laıyq dep tanyl­dyq. – Kez kelgen naýqastyń osy ortalyq­ta emdelýge múmkindigi bar ma? Kvota qa­laı sheshilgen? Aqyly emdelýshiler tý­ra­ly ne aıtasyz? Bir operasııanyń quny qansha? – Elbasynyń da, úkimettiń de medı­sı­na­ǵa degen kózqarasy óte jaqsy. Sondyqtan or­talyqqa qarjy negizinen bıýdjetten quı­y­lady. Medısınaǵa bólinetin qarjy ishki jalpy ónimniń 3 paıyzyn quraıdy eken. Sondyqtan osy ýaqytqa deıin kvotamen emdep keldik. Endi kvota bolmaıdy. Densaý­lyq saqtaý mınıstrligi engizgen «Biryńǵaı ulttyq densaýlyq saqtaý júıesi» boıynsha medısınalyq kómekterdiń jańa ádisterine kóshtik. Árbir naýqastyń óz emhanasyn, aýrý­hanasyn tańdaýyna quqy bar. Naýqas shal­ǵaıdaǵy aýdannan kelip te bizdiń orta­lyqta tegin emdele alady. Ol úshin jergilikti emhana arqyly portalǵa shyǵyp, al­dyn-ala mamandarymyzben kelisip alýlary qajet. Sol jergilikti emhana ortalyqqa ba­ǵyttaı alady. Sosyn osynda naýqasynyń tarıhymen qosa ÝDZ, EKG jáne t.b. dári­ger­lerdiń qorytyndylarymen kelýi kerek. Iаǵnı, «osy mekemeni tańdaımyn» dep úıden shyǵyp kele salýǵa bolmaıdy. Al, aqyly emdeýlerge kelsek, nesin jasyraıyq, júrek aýrýlaryna shaldyqqan naýqastarǵa ol qym­bat turady. Mysaly, júrektiń bir tamy­ryna stent qoıý 3 myń AQSh dollary. Úsh tamyryna stent qoıǵyzsa – 9 myń dollar. Basqa da dári-dármegi, jatatyn ornyn qos­qan­da naýqastyń qaltasyna salmaq túsedi. Kardıohırýrgııalyq operasııalar orta eseppen 1,5 mıllıon teńge. Naýqastyń dertine baılanysty odan tómendeý de, joǵarylaý da bolýy múmkin. Intervensııalyq kardıologııa boıynsha em alý 1 mıllıon teńgeniń kóleminde. Biraq, bul qarjy shet memleketterde emdelýmen salystyrǵanda, áldeqaıda az ekenin halyq qaperinde ustaýy tıis. Eń bastysy, qarjylyq aýyrlyqty úkimet ózi kóterip otyr, sondyqtan aqyly emdelý-emdelmeý naýqastyń óziniń tańdaýy. – Sonda Biryńǵaı ulttyq densaýlyq saq­taý júıesi boıynsha emdeýdiń buryn­ǵy kvota berýmen salystyrǵanda ereksheligi nede? О́z aqylarymen emdeletinder kóp pe? Úkimet tegin emdelýge jaǵdaı jasap otyrǵanda aqyly negizde emdelý ne úshin qajet? – Birinshi osydan bastaıyq. Aqyly em­deletinderdiń sanyn kóp dep aıtýǵa bol­maı­dy. Biraq el ishi bolǵan soń, ári qazaq­stan­dyqtardyń qaltalary bos dep aıtýǵa kelmeıtindikten, aqyly negizde emdeletinder bar. Negizinen ýaqytty únemdegisi keletinder osylaı jasaıdy. Olar tegin emdelýge qol jetkizý úshin bir aı kútkisi kelmeıdi. Al, júıege kelsek, bul biz úshin tıimdi bo­lyp tur. Buryn kvotamen kelgen júrek aý­rýy­na shaldyqqan árbir naýqasqa aýrýynyń túrine, qandaı operasııa jasalatynyna qa­ramaı bıýdjetten 600-700 myń teńge bóli­netin. Qazir ondaı emes. Biz endi árbir naý­qasqa qansha qarjy ketkenin eseptep, mınıstrliktegi arnaıy komıtetke jiberemiz. Olar soǵan saı qarjy aýdaryp otyr. Árıne, júıeniń kemshilikteri de joq emes. Biraq, «kósh júre túzeledi» deıdi halqymyz. – Joǵaryda bir sózińizde halyqtyń bul turǵyda habary az ekenin aıtyp qal­dy­ńyz. Bul neden bilinedi? Ha­lyqtyń densaýlyǵy úshin úkimet qarjy bólip jatqan joq pa? Jurtshylyq ony nege tıimdi paıdalanbaıdy? – Halqymyzdyń densaýlyq máselesi tý­ra­ly habary az ekeni shyndyq. Múmkin muny nemquraılylyq degen jón shyǵar. О́ıt­keni, bizde árbir jeke tulǵa óz den­saý­ly­ǵyna kóńil bólmeıdi. Jyl saıyn tekserilip turmaıdy. Qaı jeriń aýyrady, qaı aǵ­zańda derttiń belgileri bar. Ol ary qaraı údemeı turǵanda, qaıtyp emdelýge bolady, kimder emdeıdi degen máseleni búge-shi­ge­si­ne deıin bilmese, bul nemquraılylyq emeı nemene? Adam túgili, máshıneniń ózin qo­jaıy­ny jyl saıyn tehosmotrdan ótkizbeı me? Mysaly, keıbir derekterge qaraǵanda, eli­mizde 20 myńǵa jýyq adam aıaq astynan jú­rektiń toqtap qalýynan qaıtys bolady eken. Muny qazaqy tilmen «aram ólý» deıdi, ıaǵnı ımany úıirilmeı ketedi. Sondyqtan, bul jaǵdaıǵa tap kelmes úshin ár adam óz ómiri úshin kúresýi tıis. Úkimet qarjyny salaǵa bóle otyryp, «den­saý­lyqtaryńdy túzeńder, tegin emdelińder» dep múmkindik berip otyr. Osy jyly qurylǵan memlekettik baǵdarlama­nyń aty da «Salamatty Qazaqstan» atalady. Bul oraıda árbir jeke adam óz densaýlyǵy úshin jaýapty bolsa, ekinshiden, memleket te, jumys berýshiler de sol adamnyń densaý­lyǵy úshin jaýapty. Biz osy úsh jaqty jaýap­kershilikti, ásirese, árbir adam óz den­saý­ly­ǵynyń jaýapkershiligin seziner bolsa, qoǵam­nyń densaýlyǵy jaqsarady dep oılaımyn. Sa­lamatty Qazaqstanǵa qadam basaıyq, aǵaıyn! – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Aıgúl SEIILOVA.