Gýmanıtarlyq kómektiń ıgiligi mol

El táýelsizdiginiń jıyrma jyl­­dyq merekesi qarsańynda Tuńǵysh Prezıdentimiz N.Á.Nazarbaevtyń al­ǵash­qy Jarlyqtarynyń birimen keshegi Semeı atom polıgonynyń ja­byl­ǵanyna da jıyrma jyl tol­maq. Al onyń  egemen el ómirindegi eleýli oqı­ǵalardyń biri ekendigine esh daý joq. Atom ajdahasy atanǵan polıgon jabylǵannan keıin de bul aımaq Elbasy nazarynan tys qal­ǵan emes. Sonyń aıǵaǵyndaı, keshegi polıgon astanasy Kýrchatovta Ulttyq ıadrolyq ortalyq pen ıadro­lyq tehnologııalar parki birinen keıin biri qurylyp, beıbit maqsat­ta jumys isteı bastady. Sondaı-aq, táýelsiz memleket basshysy munymen de shektelmeı, polıgon aımaǵyndaǵy kúrdeli jaǵdaıdy álemdik qaýymdastyqtyń aldyna arnaıy másele etip qoıa bildi. Sonyń nátıjesinde 1999 jyly osy másele Birikken Ulttar Uıy­my­nyń kezekti sessııasynda qara­lyp, birqatar damyǵan elder tara­py­nan polıgon aımaǵyna gýmanı­tarlyq kómek kórsetý jóninde sheshim qabyldandy. Soǵan oraı Semeıde ile-shala qalalyq syrtqy baı­la­nystar jáne halyqaralyq yntymaq­tastyq komıteti qurylǵan bolatyn. Bul komıtet alty jyl jumys istedi. Osy jyldar ishinde talaı ıgilikti jumystar atqaryl­dy. Budan biraq atalǵan komıtet taratylǵan soń álgindeı ıgi sharalar toqtap qalǵan shyǵar degen uǵym týmaýy tıis. Sodan bergi jerde bul máselemen qala­lyq ishki saıasat bóliminiń áleýmettik másele­ler jónindegi keńesshisi Janna Jıbraeva turaqty túrde aına­ly­syp keledi. Janna Jaǵyparqyzy­nyń soǵan oraı ekinshi bir qyzmeti resmı túrde halyqaralyq jobalar jónin­degi úılestirýshi dep atala­dy. Al bul jumyspen on jyldan astam ýaqyt aınalysyp kele jatqan tájirıbeli mamannyń soǵan oraı aıtary kóp bolyp shyqty. BUU syndy mártebeli uıym­nyń Bas Assambleıasynyń Semeı óńiri turǵyndarynyń densaýlyǵyn jáne aımaq ekologııasyn saýyqty­rý, sondaı-aq ekonomıkasyn damy­tý­ǵa baılanysty sheshimderin jú­ze­ge asyrý isin áýel bastan respýblıka Syrtqy ister mınıstrligi úılestirip kele jatqan kórinedi. Sol tusta ótken Tokıo konfe­ren­sııa­synda Semeı polıgony aıma­ǵyna qatysty qyryqqa jýyq joba usynylǵan eken. Osy arada bir máseleniń betin ashyp alǵan jón. Qaısybireýler oılap júrgendeı, polıgon aımaǵyndaǵy turǵyndarǵa pálen mıllıon dollarǵa deıin kó­mek kórsetilip jatyr degen sózdi týra maǵynasynda túsingen durys emes. О́ıtkeni, sonsha qarjy mól­she­ri bul jaqqa kelip jatqan gý­ma­nıtarlyq júktiń baǵasyn kórse­te­di. Demek, qaı elden bolsyn kómek negizinen júk túrinde kelýde. Medısınalyq qural-jabdyq, dári-dármek, kıim-keshek degendeı... Bastapqyda sonsha mólsherdegi júkti qabyldap alý da ońaıǵa tús­pe­gen. Iаǵnı, kedendegiler bulardan túrli qujattardy talap etip ábden sharshatqan. Abyroı bolǵanda, qa­zir sonyń bári ótken shaqqa aı­nalǵan. Sóıtip, keshegi Semeı atom polıgony aımaǵyna kómek kórsetý jóninde birinshi bolyp ún qatqan alystaǵy kúnshyǵys eli boldy. Naqtylap aıtsaq, bul elden jalpy quny 6,5 mıllıon dollar turatyn medısınalyq qural-jabdyqtar áke­linip, olar osyndaǵy medısına ýnı­ver­sıtetiniń klınıkalyq oqý orta­ly­ǵyna, onkologııalyq dıspanserge, dıagnostıka ortalyǵy men jedel jár­dem aýrýhanasyna ornatyldy. Munyń syrtynda semeılik mamandar Japo­nııaǵa baryp óz bilimderin kóterip qaıtty. Kún­shyǵys eli sonymen birge synaq aımaǵynda orta jáne shaǵyn kásip­ker­likti damytý, isker áıelderdi ne­sıemen, sondaı-aq aýyl turǵynda­ryn medısınalyq qural-jabdyqtar­men qamtamasyz etý máselelerinen de syrt qalyp otyrǵan joq. Al endi Shvesııa memleketi ta­ra­py­nan jasalyp jatqan kómektiń de jóni bólek. Atalǵan eldiń ta­ra­pynan «Ekologııa» sektory boı­yn­sha polıgon aımaǵyndaǵy jerdi paı­dalaný jónindegi joba júzege asyryldy. Jalpy quny 800 myń dollarlyq bul joba 2003 jyly bas­talyp eki jyl ishinde aıaqta­lyp­ty. Tııanaqty túrde júrgizilgen osyndaı tekserýlerden soń polıgon aıma­ǵyndaǵy jerdiń biraz bóligi paıda­lanýǵa jaramdy dep tabylǵan. Ulybrıtanııa, Germanııa, AQSh elderinen kelip jatqan kómek túr­le­ri de san-alýan. Al elimizdegi Shveı­sarııa elshiliginiń Semeıde túrli gýmanıtarlyq jobalardy jú­ze­ge asyryp kele jatqanyna 11 jyldan asyp barady. Soǵan oraı mun­daǵy áleýmettik salanyń 11 mekemesine atalǵan elden qazirgi zamannyń kir jýý, as úı qural-jabdyqtary, kompıýterlik klastar jetkizilip, orna­tyl­dy. Buǵan qosa nashar estıtin jáne aqyl-esi kemis balalarǵa ar­nal­ǵan mektep-ın­ternatqa «Gazel» avto­má­shıne­sin, al qarttar men múgedek­ter úıi­ne jáne oblystyq aýrýhanaǵa bas­qa­daı qural-jabdyqtar alyp berdi. Atalǵan el tarapynan balalar úılerine jasalyp jatqan qamqor­lyq munyń syrtynda. Osyndaı túrli áleýmettik jobalarǵa Shveısarııa elshiligi tarapynan 800 myń­nyń ús­tinde AQSh dollary jum­salypty. Mundaı jaǵymdy derekterdi odan ári jalǵastyra berýge bola­dy. Biraq bir-birine uqsas derekterdi aıta bergenshe sondaı ja­ǵym­dy jańalyqtardyń basqa da qyry­na toqtalǵanymyz jón bolar. Má­se­len, aqparattyq jumystardyń da aıtary joq emes. Osy jyldar ara­lyǵynda polıgon aımaǵyna Japonııa, Polsha, Italııa elderiniń te­lekanaldary, sondaı-aq «Ál-Ja­zıra» halyqaralyq arab teleka­nalynyń qyzmetkerleri, Anglııa­daǵy «Taıms», AQSh-taǵy «Vashıngton Post» jáne basqa da elderdiń jýrnalısteri kelip ketti. Aqparat­tyq kómektiń  qanshalyqty paıdaly ekendigi aıtpasa da túsinikti. Al 2008 jyldan beri «Burynǵy Semeı ıadrolyq polıgony aýmaǵyn­da­ǵy turǵyndar qaýipsizdigin kú­sheıtý» jobasyn júzege asyrý isi bastalyp ketken bolatyn. Bul jo­bany júzege asyrýǵa BUU-nyń tórt birdeı agenttigi qyzý atsalysýda. Soǵan oraı olar oblystyq jáne qalalyq ákimdiktermen birlese ju­mys isteýde. Bul jobanyń jalpy quny 1978698 mıllıon AQSh dol­la­ryn qurap otyr. Sol joba qunyn kóterýdi óz moınyna alǵan Japonııa úkimeti ekendigin aıtpasqa bolmaıdy. Osyndaı jaqsy istiń ıgiligin selolyq kásipkerler, aýyl­da turatyn úı sharýashylyǵyndaǵy áıelder men jumyssyzdar kóre­tindigi qýantady. Al «Aýyl sharýashylyǵyna qar­jylaı kómek qory» dep atala­tyn aksıonerlik qoǵam shaǵyn qar­jy baǵdarlamasy jobasyn júzege asyrýǵa kómektesýde. Bulardyń kó­megimen oblystyń birqatar aýyl­darynda aqparattyq qosyndar ashylǵan. Solardyń kómegimen 33 selolyq kásipker shaǵyn nesıege qol jetkizip, óz tirlikterin bastap ketti. Sonymen birge shaǵyn lızıng baǵdarlamasynyń kómegine júgin­gen jıyrmaǵa jýyq kásipker mu­nyń syrtynda. Osy oraıda, alys­tan kelip jatqan qandastarymyz da sondaı ıgilikti sharalardan syrt qalyp jatpaǵanyn aıta ketken jón. Sonyń aıǵaǵyndaı, bir joba oralmandar­dyń jaı-kúıin oń­daýǵa arnalǵan. Bul jobany jú­zege asyrýǵa qalalyq ákimdik pen osyndaǵy oralmandar ortalyǵy qyzý atsalysýda. Janna Jaǵyparqyzy bizben áńgime barysynda mundaı jaǵym­dy derekterdi molynan keltirgen. Al áńgime Elbasy Jarlyǵymen Semeı atom polıgonynyń jabyl­ǵa­nyna jıyrma jyl tolýyna oıys­qanda amanshylyq bolsa, bıylǵy kúzde Semeıde ıadrolyq qaýipsizdikke oraı alqaly jıyn-forým ótkiziletini de aıtylmaı qalmaǵan. Sol forýmda da polıgon aımaǵy turǵyndaryn saýyqtyrý jaıy qozǵalmaı qalmaıtyndyǵy anyq. Al muny da el táýel­siz­di­giniń arqasy demeske bolmaıdy. Dáýlet SEISENULY. Semeı.