Saıası jetekshi

Keshegi Uly Otan soǵysynda ot-jalyn keshken maıdanger áke­ler rýhy eshqashanda umy­tylmaıdy. Sondaı maıdangerlerdiń biri Ábiken Tátıuly 1915 jyly Qar­qaraly ýezi, Temirshi boly­sy, Qyzyl Araı aýylynda dú­nıe­ge keldi. Eńbek jolyn 1931 jyly Shubartaý aýdanynda aýyl­dyq keńestiń hatshysy bo­lyp bastady. Keıinnen aýdan­dyq josparlaý komıtetiniń tór­aǵasy qyzmetin atqardy. 1937 jyly Keńes armııasy qataryna shaqyrylyp, 1937-1938 jylda­ry Almatyda kishi komandırler daıyndaıtyn bir jyldyq áske­rı mektepti bitiredi. 1938-1941 jyldar aralyǵynda Omby, Aq­mola qalalaryndaǵy áskerı bólim­derde rotanyń saıası jetekshisi qyzmetin atqarady. Demek, Ábiken Tátıuly soǵys bastalar qarsańynda qazaqtan shyq­qan jaýyngerler arasynda kózi ashyq, kókiregi oıaý, saıası sanaly azamattardyń biri bolǵany anyq. 1941 jyldyń kúzinde Á.Tá­tı­ulynyń áskerı bólimi alǵash ret qandy maıdanǵa kirip, Le­nıngradty qorǵaýǵa qatysady. 1943 jyly 26 derbes atqyshtar brıgadasy quramynda Más­keý­­di qorǵaǵan áskerler qura­mynda bolady. Ol bul kezde batalon kommısary qyzmetin atqaratyn. «Alǵashqy kezde biz­diń ásker­ler­diń jaý shabýylyna tótep bere almaýynyń bir sebebi qarý-jaraqtyń jetimsizdiginen boldy. Máselen, soǵys bastalǵan kezde bizdiń atqyshtar rotasynyń qura­myn­daǵy árbir júz jaýyn­gerdiń 10-15-inde jaı qarý sana­latyn vıntovkanyń ózi jetispedi. Rota bólimshelerinde úshten qol pýlemet, 1 stanokty pýlemet qana bol­­dy. Al nemister soǵysqa shy­ǵar­da bizdi ústimizden ushaqpen bombalap, artynsha artıllerııamen soq­qylap, sonan keıin qap­taǵan tankilerin alǵa salyp, shabýylǵa shyǵatyn. Buǵan biz tótep bere almadyq. Soǵystyń bas kezindegi jappaı sheginýler osyndaı jaǵ­daı­dan boldy. Tek Máskeý túbine jetken kezde ǵana bizdiń qarý-jaraǵymyz olarmen teńese bastady. Sol kezde Keńes jaýyngerleri nemis-fashısterine qaraǵanda ózderiniń áskerı rýhy olardan joǵary ekendigin ábden kórsetti. Jeńistiń bizdiń paı­damyzǵa sheshiletindigine kózimiz jete tústi» dep jazady óziniń keıingi estelikteriniń birinde saıası jetekshi qyzmetin atqarǵan Ábiken aqsaqal. Ábiken Tátıuly naǵyz soǵys­tyń ot-jalynynan ótti, ómir men ólim ortasynda kúreske túsken jaýyngerler sapynda bolyp, olardyń jeńis jolyndaǵy jigerin janı bildi. «Aýyr shaıqastar júrip jatqan kezde quramynda ózim de bolǵan bizdiń áskerı bólimderdiń komıssarlary men rotanyń saıası jetekshilerinen óte úlken jaýapkershilik talap etiletin. Partııa jınalystaryn jaýyp turǵan oq astynda ótkizip, partııa qataryna jańa jaýyn­gerler qabyldaǵan kezderimiz de boldy. Osyndaı sáttiń ózi partııaǵa ótýshilerdi tereń tebireniske túsirip, olar Otan aldyn­daǵy áskerı boryshtaryn ba­rynsha adal atqarýǵa tyrysatyn. Saıası jetekshiler soǵystyń aldyńǵy shebindegi jaýyngerler arasynda birge bolyp, olardy san márte jaýǵa qarsy qoıan-qoltyq urystarǵa kóterdi. Mine, osyndaı shaıqastarda meniń jol­dastarym ekinshi batalonnyń komıssary Ivanov pen úshinshi rotanyń saıası jetekshisi Iаkýnın erlikpen qaza tapty» dep jazady esteliginde Ábiken Tátıuly. Máskeý túbindegi shaıqastar­dyń naǵyz jan alyp, jan berisken tozaqtyń otyndaı bolǵany belgili. Osy shaıqastarda Ábiken Tátıuly qyzmet etken jeke batalonnyń aldyńǵy sheptegi eki rotasynyń jaýyngerleri kóp qyrǵynǵa ushyrady. Birinshi rotanyń komandıri, leıtenant Býdaev pen úshinshi rotanyń saıası jetekshisi Býlıchev qaza tapty. Batalon komıssary Tátıulynyń ózine birneshe jerinen oq tıip, jaraly boldy. Osy urysta olar dushpannyń kóptegen soldat­taryn qarý-jaraǵymen qolǵa túsirip, olardy 11 adamnan ja­saq­talǵan konvoımen tylǵa jiberdi. Tátıulynyń ózi jarasyn jeńil dep eseptep, gospıtalǵa barýdan bas tartady. Bul qaqaǵan qystyń kúni edi. Jeltoqsan aıynyń 27-si kúni Ábiken aǵa bastaǵan batalon jaýyngerleri Novonedelnoe eldi mekenindegi nemisterdiń kúshti bekinisine shabýylǵa shyǵady. Osy tusta komıssardyń ózi basynda oń jaq janbasyna dál qadalǵan oqtan, artynsha qasyna kelip túsken snarıad jarqynshaǵynan qabyrǵa­synan aýyr jaraly bolyp, esinen tanady. Qasyndaǵy jaýyn­gerler boraǵan oqtan qaıta sheginýge májbúr bolyp, biraq komıs­sardyń jaraly denesin boraǵan oq ishinen alyp kete almaı, ony shetkeri turǵan saraıdyń ishindegi sabanǵa kómip ketedi. Artynan atalǵan eldi mekendi qaıta shabýylmen alǵan kezde esten tanyp jatqan Ábikendi medbıke qyz taýyp alyp, gospıtalǵa jetkizedi. Osy jaranyń zarda­bynan maıdanger birinshi dáre­jeli soǵys múgedegi bolyp, I-shi jáne II dárejeli Uly Otan soǵysy ordenderimen, kóptegen medaldarmen elge oralady. Kele salysymen «Barlyǵy da maıdan úshin, barlyǵy da jeńis úshin» degen uranmen qaınaǵan eńbekke aralasady. 1943-1944 jyldary Shubartaý aýdandyq gazetinde redaktor, 1944-1947 jyldary Aby­raly aýdandyq partııa komıtetinde bólim meńgerýshisi qyzme­tin atqarady. 1947-1949 jyldary Á.Tátıev Almaty joǵary partııa mektebin oıdaǵydaı támamdap, Abaı, Jarma, Maqanshy aýdan­darynyń partııa, keńes organ­darynda basshy­lyq qyzmette jemisti eńbek etti. Ábekeńniń beıbit eńbek maıda­nyndaǵy eseli eńbegi Lenın, «Qurmet belgisi» ordenderimen, kóptegen medaldarmen, Qazaq­stan Joǵary Keńesiniń Qurmet gramotasy­men atalyp ótti. О́miri ónegege toly Ábiken Tátıuly 11 bala tárbıelep ósir­di, nemere, shóbere súıdi. 1998 jyldyń sáýir aıynda 83 jasynda qaıtys boldy. «Ábe­keń tabıǵı talantymen, asqan sheber uıymdastyrýshylyq qa­bi­letimen, bıik rýhymen, aza­mattyq ar tazalyǵymen dara­lanatyn. Dos-jarandarynyń, jas urpaqtyń aqylshysy bola bilgen, jany jaısań, aqjarqyn da bııazy minezdi aqsaqal edi» dep jazylypty ol týraly berilgen qazanamada. Búginde Ábekeńnen órbigen urpaqtar ósip-jetilip keledi. О́mirdiń ár salasynda atala­rynyń atyna laıyqty qyzmet etip júr. Olar maıdanger esimin árdaıym ardaqtap júredi. Mun­daı erdi halyqtyń da umyt­paıtyndyǵy anyq. Suńǵat ÁLIPBAI.