Sát TOQPAQBAEV: Qarýly kúshterimiz elmen birge eseıip keledi

Qazirgi tańda jaýyngerlik ázirlikke bólinetin ýaqyt 2009 jylmen salystyrǵanda 15 paıyzǵa artsa, bul TMD armııa­la­ry arasyndaǵy joǵary kórsetkish sanalady. Al ush­qysh­tardyń ushý saǵaty boıynsha kósh basynda turmyz. Munyń barlyǵy kóptegen jyldardyń jemisi, deı otyryp, biz 1999 jyly Prezıdent Jarlyǵymen Qorǵanys mınıstri bolǵan general-leıtenant Sát Toqpaqbaevtyń bastamasymen de sol kezde áskerı salada birqatar jaqsy jumystar ja­sal­ǵan­dyǵyn aıta ketsek deımiz. Otan qorǵaýshylar kúni qarsańynda qazirgi Májilis de­pý­taty jáne «Nur Otan» HDP-nyń osy palatadaǵy frak­sııa­sy­nyń múshesi Sát Toqpaqbaevpen kezdesip, áńgime­lesken edik. – Sát Besimbaıuly, kezinde Qorǵanys mınıstri boldyńyz. Endi osy salanyń qalyp­ta­sýy barysyn, tarıhyn qys­qasha aıtyp ketseńiz. – Elimizdiń Qarýly Kúshteri táýelsizdigimizben birge ósip, qýat alyp keledi. Onyń qury­lýy­na, ary qaraı damýyna dem berip kele jatqan Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev ekeni bar­shaǵa aıan. Osy rette elimiz táý­elsizdik alǵan alǵashqy jylda­ry qanshalyqty qıyndyqtardy ba­synan ótkerse, olardyń qor­ǵa­nys salasyn da aınalyp ótpe­geni túsinikti. 1992-1993 jyl­dary bastalǵan aýyrtpalyqtar áske­rılerge de salmaq saldy. О́zim qorǵanys salasyn bas­qarýǵa kelgen jyly da ońaı bolmaǵandyǵynan bir mysal keltire keteıin. Qyzmetime kirisken úsh aıdan keıin Qaýipsizdik keńesinde qorǵanys salasy má­se­lesi qaralatyn boldy. Alaıda sol kúni men áriptesterimmen kezdesý úshin Reseıge ushýym kerek edi. Prezıdent sen baıandama jasa da júre ber, dedi. Al men bu­ǵan deıin garnızondarǵa ba­ryp, jergilikti jerdiń jaıy­men, sardarlar men sarbaz­dar­dyń jaǵdaıymen jaqyn ta­nys­qan edim. Sonyń barlyǵy baıandamama arqaý boldy. Otyrysta meniń «Bizge reforma emes, Qa­rýly Kúshterimizdi qurýymyz kerek», dep aıtqanym bar. Sol kezde Qaýipsizdik keńesinde otyr­ǵandardyń barlyǵy da tym-tyrys bola qaldy. Ony aıtý sebebim, ol kezde áskerı oqý-jat­tyǵýlar sharalary ótkizile bermeıtin. Tankisi atyp, ushaqtary ushpaıtyn ásker bolýshy ma edi. Aqsha jetpeı, tamaqtyń ózin áreń berip otyrǵan kez. Men ásker basyna kelgende soltústik óńirlerdegi garnızondarda jatyn oryndardaǵy temperatýra 12-14 gradýstan aspaı­tyn. Sol jerde bir kapıtanmen sóılestim. Álgi ofıser óziniń oqý bitirip, áskerı bólimge kelgenine jeti jyl bolǵandyǵyn, bar tapqan-taıanǵany balabaqsha­ǵa jumsalaryn, zaıybynyń ju­mys istemeıtindigin, sondyqtan da eńbek demalysynda eshqaıda shyǵa almaıtyndyǵyn aıtqan edi. Sonyń barlyǵyn Elbasyna jetkizdim. Qaýipsizdik keńesiniń otyrysynan keıin Prezıdent ishki jalpy ónimniń 1 paıyzyn qorǵanys salasyna beremiz degen sheshim shyǵardy. Sózim dá­leldi bolýy úshin ózimmen birge birneshe generaldy da ertip júr­gen edim. Sonym abyroı boldy. Nursultan Ábishuly kez kelgen máseleni salmaqtap baryp sheshedi ǵoı. Sonyń arqasynda El­ba­sy óz sheshimimen áskerge qo­maqty qarjy bóldirdi. Áske­rı­lerimiz TMD elderi boıynsha joǵary jalaqy alatyn boldy. – Sizdiń tusyńyzda ekinshi ret Áskerı doktrına qabyl­danǵany málim. Odan keıin de óz­gerister engizildi. Qazirgisi ýaqyt talabyna jaýap bere ala ma? – О́mir bir ornynda turmaı­dy. Olaı bolsa, doktrına da únemi ýaqyt talabyna jaýap berýi tıis. Bizdiń beıbit saıasat us­tana­ty­myzdy kórsetetin doktrına dúnıe júzine ashyq bol­ǵany jón. О́zim atsalysqan dok­trı­nany ázirleý barysynda NATO-ǵa múshe, múshe emes elder men otandyq úkimettik emes uıymdar pikirleri jan-jaqty eskerildi. Oǵan deıingi áskerı qujatta keńestik júıeniń us­ta­nymy basym bo­lyp, áskerimiz Semeı óńirinde ǵana shoǵyr­lan­ǵan-dy. Doktrı­nany ázirleý ba­ry­synda áskerdi tórt okrýgke ból­dik. Bir áskerı okrýg sol Semeıde qalsa, ekinshisi Tarazda, al úshinshisi Aq­tóbede jáne soń­ǵysy Qara­ǵan­dyda ashyldy. Okrýgtiń orna­la­sýyna jergilikti ákimder aıtar­lyqtaı qol­ushyn bergendigin erekshe atap ótkim keledi. Mysaly, sol kezdegi Jambyl oblysynyń ákimi bolǵan Serik Úmbetov pen Aqtóbe oblysynyń ákimi bolǵan Aslan Mýsın óz kómekterin aıaǵan joq. Sóıtip, biz áskerimizdi jańa orynǵa kó­shirip, ornalastyrýǵa úlken qol­daý aldyq. Bir sózben tujy­rym­dap aıtar bolsam, Qazaqstannyń táýelsizdik tarıhymen birge Qarýly Kúshteri de aıaǵynan nyq turdy. Qarýly Kúshterimizdiń áke­si de, sheshesi de Nursultan Nazarbaev. Elbasynyń osy salaǵa qamqorlyǵynyń arqa­syn­da Qarýly Kúshterimizdiń daıyndyǵy joǵary deńgeıge kóterildi. NATO, Qytaı, Reseı áskerlerimen birlese turaqty oqý-jattyǵýlar ótkizip júrmiz. – Jastardy otansúıgishtik­ke tárbıeleýde nendeı tetikter tıimdi deı alar edińiz? – Otandy súıý degendi únemi kún tártibinde ustaǵanymyz abzal. Negizinen patrıotızm óziń­niń otbasyńnan bastalady. Sen ata-anańdy qalaı súıseń, Otan da saǵan sondaı ystyq bolýy kerek. Sen ózińniń otbasyńdy, týǵan jerińdi jáne ósken or­tańdy qalaı qasterleseń, Otan da saǵan sondaı qasterli bolýy tıis. О́mir bolǵannan keıin keıbir tustarda áttegen-aı deıtin faktiler de bar shyǵar. Biraq Qarýly Kúshterimizdegi sardarlar men sarbazdar, tipti keıingi jas­ta­rymyz naǵyz patrıottar dep oı­laımyn. Degenmen de bul máse­leni únemi nazarda ustaǵan jón. – Áskerı kadrlardy daıarlaýda qanshalyqty ómir kó­shine ilese aldyq? – Keńester Odaǵy kúıregen­nen keıin bizde jalǵyz áskerı ýchılıshe qaldy. Sony biz ınstıtýt etip quryp, artynan akademııa jasadyq. Qazir sol áskerı oqý orny Býrabaı demalys aı­ma­ǵynda (Aqmola oblysy) oryn tepken. Sheshim maǵan deıin qabyldanǵan. Akademııa degen joǵary laýazymdy ofıserlerdi daıyndaıtyn joǵary oqý orny bolǵandyqtan, ony ormannyń or­tasyna ornalastyrǵan oryn­syz ekenin Elbasyǵa aıttym. Ofıserler mádenı ári rýhanı jaǵynan damýy kerektigin eskersek, oǵan Astana nemese Almaty sııaqty orta qajet ekeni anyq. Olardyń sheteldik árip­testerimen kezdesip turýy, tea­tr­larǵa barýy jáne ózge de qun­dylyqtarmen sýsyndaýy – ýaqyt talaby. Estýimshe, qazir akademııa ǵımaraty basqa jerde salynyp jatqan kórinedi. Biz ózimizdiń áskerılerimizdi Reseıde oqyttyq. Al biliktilerin elimizge shaqyrsaq, olar qu­pııalyqty alǵa tartyp, dáris oqý­ǵa quqyqtary joq ekenin aı­ta­dy. Ne kerek, zeınetke shyq­qan generaldar men admıral­dar­dyń leksııalaryn jazyp alyp, oqytýǵa týra keldi. Qytaı Ha­l­­yq Respýblıkasyndaǵy árip­­tesim­­men kelisip, áskerıleri­mizdi solardyń akademııasynda oqyt­tyq. Túriktermen, ame­rıka­lyq­tar­men jáne ózge de eldermen ke­lise otyryp, ma­mandary­myz­dy oqytýǵa múm­kindik al­dyq. Bir elmen tuı­yqtalyp qa­lýǵa bolmaıdy, oqýmen birge áskerı tehnıka da ár elden satyp alynýy shart. Odaq kezinde ýchılısheni bitirgen áskerıler aldymen Más­keýdegi Frýnze atyndaǵy aka­de­mııany bitirip, sodan keıin ba­ryp Jýkov atyndaǵy Bas shtab akademııasyna barýshy edi. Soń­ǵysy eń joǵary áskerı oqý or­ny sanalady. Sodan keıin baryp joǵary áskerı laýazymǵa ta­ǵaı­yn­dalady. Biz Reseı tarabyna 1800-ge tarta túlegimizdi oqýǵa jiberetinbiz. Sonyń bir-ekeýi Bas shtab akademııasyna baǵyt­talatyn. Soltústik kórshi­leri­mizdegi áskerı oqý qymbatqa tús­ti. Elbasy sol tustaǵy Reseı pre­zıdenti V.Pýtınmen bir jo­lyqqanynda delegasııa quramy­men jalpy otyrys bolyp ótti. Sonda kimde qandaı suraq bar, dep surady. Men Pýtınge bir áskerı shart uıymynda júrip, jaýymyz ortaq bola tura, áske­rılerimizdiń ár túrli baǵdar­la­mamen oqytylatynyn kóldeneń tarttym. Onyń ústine jańadan táýelsizdigin alǵan elge oqytý baǵasy tym qymbatqa túsetinin de jasyrmadym. Pýtın «Qazaq­standyq ofıserlerdi oqytý er­teńge salǵan ınvestısııa», deı kelip, bir baǵdarlama aıasynda oqytý qajettigin, sondyqtan oqý baǵasynyń arzan bolýy tý­raly tapsyrma berdi. Alaıda ás­kerıler qupııalyqty alǵa tar­typ, ol tapsyrmany boldyrtpaı tastady. Sondyqtan asa qajet radıoelektronıka oqý ornyn ashtyq. Menińshe, kóp oqý ornyn asha berýdiń qajeti de shamaly. Odan da sol saladaǵy oqý ornyn bitirgen túlekterdi áskerı qyz­metke tartqan áldeqaıda tıimdi bolmaq. – Qazirgi kezde áskerge sha­qyrylatyndar arasynda den­saýlyǵy áskerı qyzmetke saı kelmeıtinder kóbeıip ketken sııaqty. Onyń sebebi nede dep oılaısyz? – Biraz jastarymyz den­saý­lyǵy boıynsha áskerge jaram­syz. Elbasynyń «Bolashaqtyń irgesin birge qalaımyz» atty Joldaýynda densaýlyq saqtaý máselesine erekshe kóńil bólin­gen. Negizinen adam densaýlyǵyn ómirge kelgen kúnnen bastap qa­lyp­tastyrǵan oryndy. Bizdiń bo­la­shaǵymyz – jastar. Osyny qa­per­den eshqashan shyǵarmaǵan jón. – Baýyrjan Momyshuly sııaqty dańqty batyrlary­myz­dyń tálimderi keıbir elderde dáris retinde oqy­ty­latyn kórinedi. Bizde aǵa ur­paqtyń tálim-tárbıesi qalaı júzege asyrylýda? – Baýyrjan Momyshuly so­ǵys biter, bitpesten Máskeýde Bas shtab-akademııasynda muǵa­lim boldy. Polkovnık, azıat, onyń ishinde qazaq soǵysty júr­gizý taktıkasy boıynsha general, armııa generaly shenindegi áskerı joǵary laýazym ıelerine sabaq berdi. Jalpy, damyǵan elder ozyq degen áskerı tásilderdi jan-jaqty meńgerýge kóshkeli qashan. Keńes Odaǵy taraǵan tus­ta qanshama bilikti mamandar sheteldikterdiń arbaýynda ketti. Biz de tarıhymyzdaǵy soǵys óne­ri­mizdi zertteı otyryp, qa­zir­gi zamanǵy soǵys tásilderin barynsha jan-jaqty saralaýy­myz kerek. Mine, sonda ǵana joǵary deńgeıden kórinetin bolamyz. Taǵy bir aıtpaǵym, Otan qor­ǵaý­shylar kúni elimizdiń aı­bary, táýelsizdigimizdiń tiregi bolyp tabylatyn Qarýly Kúsh­terimizdiń sardarlary men sarbazdaryn tól merekelerimen shyn júrekten quttyqtaımyn. Eldiń júgi men senimin kótergen ıyqtaryndaǵy pogonǵa juldyz­dar jaýsyn degen izgi tilegimdi jetkizemin. – Áńgimeńizge rahmet, biz de sizdi tól merekeńizben shyn júrekten quttyqtaımyz. – Rahmet. Áńgimelesken Asqar TURAPBAIULY.