Nurtaı ÁBIQAEV: Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń basty vektory – aımaqtyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý

Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy Nurtaı Ábiqaıuly Ábiqaevpen suhbat – Qurmetti Nurtaı Ábi­qaı­uly! Sanaýly ýaqyttan keıin táýelsiz eli­miz­diń tórinde ta­ǵy bir dúbirli oqıǵa ótkeli tur. Ol – Shanhaı yntymaq­tas­tyq uıymynyń (ShYU) 10 jyl­dyǵyna arnalǵan mereıtoılyq sammıt. Osydan on jyl buryn Prezı­dent­tiń Qytaıǵa saparyn gazette kórsetý maqsatynda Shanhaıǵa bar­ǵa­nymyz, «Shanhaı yntymaqtastyq­qa shaqyra­dy» degen maqala jaz­ǵa­ny­myz esimizde.  Osy uıymnyń qalyp­ta­sýy men damýy sizdiń kóz aldyńyzda ótkeni belgili. Olaı bolsa, Eýropa men Azııa materıkteri arasynda tranzıttik ról atqaratyn, geosaıası jáne geostra­te­gııalyq jaǵynan ornalasýy erekshe elimizdiń osyndaǵy alatyn orny qan­daı, ótken jyldar ishinde atalǵan uı­ym óziniń mindetin qanshalyqty aq­ta­dy dep oılaısyz? Suhbaty­myz­dy osyndaı máselelerden bastasaq? – Saýalyńyz oryndy. Qyzmet ba­by­na baılanysty osy uıymnyń qury­lýy­na qatysty birqatar uıymdyq jumys­tardyń basynda bolǵanym ras. Dúnıe júzindegi kez kelgen memleket óziniń órkendep damýy úshin eń aldymen qaýipsizdik máselesine tereń kóńil bó­ledi. Qazaqstan táýelsizdigin alǵan kún­nen bastap Elbasymyz Nursultan Ábish­uly Nazarbaev bul máseleni árdaıym qyraǵy nazarda ustap keledi. Bıylǵy Jol­daýynda: «Ústimizdegi jyldyń maý­sy­mynda Astanada Shanhaı yntymaq­tas­tyq uıymynyń mereıtoılyq sammıti ótedi. Shanhaı yntymaqtastyq uıy­my bizdiń belsendi qatysýymyzben qu­rylǵan bolatyn jáne biz onyń nyǵaıýy úshin barlyq qajetti nárseni jasaýǵa tıispiz. Munyń bári Qazaqstannyń aı­maq­tyq jáne ǵalamdyq turaqtylyqty nyǵaıtýǵa qosqan qomaqty úlesi bolýǵa tıis», dep erekshe atap ótti. Atalǵan uıym aıasynda elimizdiń mańyzdy oryn alatyndyǵy Elbasynyń osy sózinen kórinip tur. Osydan on jyl buryn Shanhaı yn­ty­maqtastyq uıymyn qurý týraly she­shimniń qabyldanýy strategııalyq ja­ǵy­nan óte durys tańdaý bolǵandyǵyn ýaqyttyń ózi dáleldep berdi. Azǵantaı ýaqyttyń ishinde aldyna qoıǵan mindet-maqsattardy tabyspen atqaratyn qýat­ty jáne perspektıvaly uıym retinde tanyldy. Shekaramyzdyń boıynda qaýip­sizdik pen senimdiliktiń keń aýmaǵy qu­ryldy. Qazirgi kezde uıymnyń negizin alty memleket qalap otyr: Qazaqstan, Qytaı Halyq Respýblıkasy, Qyr­ǵyz­stan, Reseı Federasııasy, Tájikstan jáne О́zbekstan. Aımaqtaǵy beıbit ómirdi, qaýipsizdik pen turaqtylyqty saqtaý, qazirgi zaman­ǵy qaýip-qaterlerge qarsy birlesip qı­myldaý sekildi basty mindetter júzege asyp otyr. Terrorızm, separatızm, ekstremızm, zańsyz esirtki jáne qarý-jaraq aına­ly­myna, transulttyq qylmys, zańsyz mı­grasııaǵa, adam saýdasyna tosqaýyl qoıý sekildi taǵy da basqa baǵyttarda uı­ym­nyń Aımaqtyq antıterrorlyq quryly­my­nyń keńesi men Atqarýshy komıteti qomaqty jumys júrgizip keledi. Al, ekonomıkalyq, ǵylymı-tehnıkalyq yn­ty­maqtastyq jáne gýmanıtarlyq baı­la­nystar óńirdegi halyqtyń damýy men gúldenýine jańasha serpin berýde. Osy­dan-aq uıym bolashaǵynyń zor ekendigin baǵamdaýǵa bolady. – Shanhaı yntymaqtastyq uıy­my­­nyń belsendi bir múshesi táýelsiz Qa­zaqstan deıtin bolsaq, sonyń ishinde ózińiz basqaryp otyrǵan Ulttyq qaýip­­sizdik komıtetiniń atalǵan uıym­nyń damýy men qalyptasýyna qosyp otyrǵan úlesi týraly aıtyp berseńiz. – Qazaqstan Respýblıkasynyń Ult­tyq qaýipsizdik komıteti alǵashqy kún­der­den bastap uıymnyń jumysyna belsendi qatysyp keledi. О́ıtkeni, UQK terrorızmge qarsy kúres júr­gizetin birden-bir quzyrly organ bolyp tabylady. Uıymnyń Hatshylyǵymen, Aımaq­tyq antıterrorlyq qurylymnyń atqa­rý­shy komıtetimen birlese otyryp jan-jaq­ty jumys isteý turaqty jolǵa qoı­ylǵan. Lańkestikke tosqaýyl qoıý baǵy­tynda tıisti baǵdarlamalar jasaý, zań jobalaryn, quqyqtyq-normatıvtik aktilerdi daıyndaý, joǵary dárejeli sammıt, kezdesýler men kelissózder, oqý-jattyǵýlaryn ótkizý, ǵylymı konferensııalar, semınarlar uıymdastyrý sekildi kóptegen sharalarǵa UQK ta­rapy­nan úlken kóńil bólinedi. Byltyrǵy jyly Almaty qalasynda uıymnyń Aımaqtyq antıterrorlyq qu­ry­­ly­my keńesine Qazaqstan Respýb­lı­kasy tóraǵalyq etip, onyń kezekti 17-shi má­jilisi Almaty qalasynda ótkizildi. Aı­maqtyq antıterrorlyq qurylymy At­­qarýshy komıtetiniń dırektory mem­leketimizdiń tarapynan bekitildi. Prezıdenttiń tapsyrmasymen qu­ryl­ǵan UQK Antıterrorlyq ortalyǵy búgingi tańdaǵy qaýip-qaterlerdiń jo­lyn kesý baǵytynda turaqty jumys júrgizýde. Qazaq­stan­nyń basqa quzyrly organdary da qaýip­sizdikti qamtamasyz etýge ózindik úles­terin qo­syp keledi. Mysaly, toǵyz memlekettik organnyń ókilderi qaty­sa­tyn ve­dom­stvo­aralyq úılestirý keńe­sin­de osy boıynsha naqtylaı jumystar atqarylady. Uıymnyń quzyrly organdaryn qa­jet­ti aqparatpen qamtamasyz etý maq­satynda arnaıy qorǵalǵan derekter banki qurylýda. UQK bastamasymen eks­tre­mıstik uıymdardyń is-áreketine qarsy birlese qımyldaý úshin sarapshylar toby uıymdastyryldy. Osy jylǵy aqpan aıynda Almatyda «Qaýipsizdik pen yntymaqtastyq jo­lyn­daǵy – 10 jyl: Shanhaı yntymaq­tas­tyq uıymy keńistigindegi qazirgi zaman­ǵy qaýip-qaterlerge qarsy sátti tá­ji­rıbe­ler» degen taqyryppen ót­ki­zilgen ǵyly­mı-tájirıbelik konferensııa­da uı­ym­dy damytýǵa, jumys pármen­diligin art­tyrý­ǵa qatysty usynys-pi­kirler kóp aıtyldy. Solardyń barlyǵy aldaǵy ýaqytta eskeriletin bolady. – Qalypty jumys isteý úshin to­lyq­qandy zańdylyq, normatıvti-qu­qyqtyq bazanyń bolýy – qajetti al­ǵy­sharttardyń biri. Qazirgi ýaqytqa deıin atalǵan uıymnyń quqyqtyq ne­gizi tolyǵymen qalyptasyp boldy ma? – Uıymnyń quqyqtyq negizi toly­ǵymen qalyptasyp boldy. UQK tara­py­nan usynylǵan Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń jumys isteýine qajetti mem­leketaralyq onnan astam konvensııalar, zańdar, normatıvti-quqyqtyq aktiler Par­lamentte ratıfıkasııalandy. Olar­dyń ishinde «Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń terrorızmge qarsy kúres kon­vensııasy», «Shanhaı ynty­maq­tas­tyq uıymyna múshe elderdiń aýmaǵynda tyıym salynǵan terrorıstik, eks­tre­mıs­tik jáne separatıstik uıymdardyń tizimi», «Terrorıstik nemese ekstre­mıs­tik áreketi úshin izdeý jarııalan­ǵan­dar­dy izdestirýdiń biregeı reestri», «Birlesken oqý-jattyǵýlaryn ótkizý tý­ra­ly», «Aq­parat almasý týraly», «Jedel izdestirý týraly», «Qarý-jaraq pen oq-dárilerdiń zańsyz aınalymynyń jolyn kesý tý­raly», «Terrorızmdi qarjylan­dyrý tý­raly» jáne taǵy da basqa qujattar bar. Sondaı-aq, ótken jyldar ishinde An­tıterrorlyq qurylym Keńesiniń má­jilisterinde qabyldanǵan 200-den astam sheshimder de jumys isteýge qolaıly jaǵdaı jasaýda. «Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memleketterdiń 2010-2012 jyl­dar­ǵa arnalǵan terrorızmmen, separatızmmen jáne ekstremızmmen kúres boı­ynsha yntymaqtastyq baǵdarlamasy» da basym baǵyttardyń qatarynda. Osyndaı zańdyq aktiler boıynsha elimizde tıisti is-sharalar júzege asy­rylýda. Mysaly, Joǵarǵy Sottyń sheshimimen onnan astam terrorıstik, eks­tremıstik uıymdardyń is-qımylyna respýblıka kóleminde tyıym salyndy. Mundaı jumysty uıymnyń basqa músheleri de júzege asyrýda. Zaman aǵymyna saı bul baǵyttaǵy ju­mystar áli de jalǵasa beretin bolady. – Kez kelgen salada ıntegrasııa­lyq úderisterdiń aıtarlyqtaı oryn alatyndyǵy belgili. Osy jaǵynan kel­gende UQK-nyń sheteldik arnaýly qyz­mettermen áriptestik qarym-qaty­nas­tary qandaı deńgeıde? – Uıym aıasynda Ulttyq qaýipsizdik ko­mıteti barlyq arnaýly qyzmettermen áriptestik baılanystar ornatyp, olarmen ekijaqty, kópjaqty kelisimder jasady. TMD elderiniń Antıterrorlyq orta­lyqtarymen qyzmettik baılanys óz deń­geıinde jumys istep tur. Qaýip-qater­ler­diń aldyn alý boıynsha aqparat almasý, birlesken operasııalar ótkizý tu­raqty jolǵa qoıylǵan. Budan bólek, egemen elimizdiń ty­nysh­tyǵyn saqtaýda, sondaı-aq qoǵam­dyq-saıası sıpattaǵy, sporttyq sala­da­ǵy, basqa da mańyzdy sharalardyń qaýipsiz­digin qam­tamasyz etý kezinde bir-birine áriptestik kómek kórsetý keńinen qol­danylyp keledi. Máselen, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne ynty­maq­tastyq uıy­my­nyń sammıti, Pekın men Astana-Almaty qalalarynda ótken Olım­pıada jáne qysqy Azııa oıyn­da­ry, «Shanhaı-EKSPO» kórmesi sekildi sharalar kezinde júzege asty. Arnaýly qyzmet basshylarymen joǵary deńgeıdegi kezdesýler turaqty ótýde. Onda mańyzdy degen túrli máse­le­ler talqylanyp, sheshimin tabýda. Ja­qynda ǵana Qytaı Halyq Respýblıkasy Memlekettik Keńesiniń múshesi – Qo­ǵam­dyq qaýipsizdik mınıstrimen bol­ǵan kezdesý barysynda uıymnyń negizgi baǵyt­tary sóz boldy. Onyń ishinde eki eldiń qaýipsizdik organdary men quqyq­ qorǵaý organdarynyń arasyndaǵy yn­ty­maq­tastyqty odan ári nyǵaıtý, memlekettik she­karany kúzetý, terrorızm men eks­tre­mızm qaýip-qaterine qarsy kúresý, ha­lyq­aralyq esirtki aınalymy, zańsyz mı­grasııaǵa qatysty máseleler talqy­lan­dy. Osyndaı kezdesýlerdi Qyrǵyz­stan, Reseı, Tájikstan, О́zbekstandaǵy quzyrly organdarmen ótkizý dástúrge aınalǵan. – ShYU kóleminde sheshilmegen máseleler bar dep aıtýǵa bola ma? – О́tken on jyl ishinde kóptegen má­selelerdiń sheshilgendigin aıtýmen qa­tar, sheshilmegen sharýalardyń da bar ekendigine toqtalýǵa tıispiz. Barshaǵa belgili, terrorlyq aktiler kór­shiles elderde bolyp jatyr. Qa­zaq­stan shekarasy olardan taıaq tastam jerde turǵandyǵyn umytpaýymyz kerek. Má­selen, sońǵy ýaqyttardaǵy Más­keý­diń «Domodedovo» áýejaıyndaǵy nemese Mınsk qalasynyń metropolıteninde bol­ǵan alapat jarylystar eldi sho­shyn­dyrǵany ras. Buǵan irgemizdegi Qyr­ǵyz­stan, Tájikstan elderindegi qaıǵyly oqı­ǵalardy qosyńyz. Mine, arnaıy qyz­metter osy jaǵyna kóbirek kóńil bólip, birlese qyzmet etýi kerek. Terrorızm, separatızm jáne ekstre­mızmniń transulttyq túr-sıpatynyń taralýyna baılanysty naqtylaı sha­ralardyń qajettiligi sezilip otyr. – Shanhaı yntymaqtastyq uıy­my­nyń aıasynda ótkiziletin oqý-jat­tyǵýlarda qandaı tásilderdiń pysyq­talatyndyǵy, olardyń sapasy men nátıjesi týraly aıtyp ótseńiz? – Shanhaı yntymaqtastyq uıy­my­nyń Aımaqtyq antıterrorlyq qur­y­ly­my josparly túrde oqý-jatty­ǵýlaryn uıymdastyryp keledi. Oqý-jattyǵýlar uıymǵa múshe árbir eldiń aýmaǵynda kezektesip ótedi. Onda negizinen tıisti qu­rylymdardyń ózara birlesip qı­myl­daýy, jeke quramnyń kúsh-qýat jumyl­dyrýy, áskerı tehnı­ka­lar­dyń pármen­diligin baıqaý sekildi tásilder pysyqta­lady. О́tken jyldar ishinde uıym sheń­be­rinde «Vostok-Antıterror-2006», «Is­syk-Kýl-Antıterror», «Norak-Antıterror», «Saratov-Antıterror» sekildi onnan astam birlesken jat­tyǵýlar uıym­dasty­ryl­dy. «Tıan-Shan-Antı­terror №1» jat­tyǵýy Qa­zaq­stan men Qytaı aýmaǵyn­da ótkizildi. Al áskerı vedomstvolardyń arasynda biz­diń elimizde ótken «Beıbit mıssııa-2010» jat­tyǵýyna UQK arnaýly bólimshesi qa­ty­syp, ózderiniń joǵary daıyndyqtaryn kórsetti. Osy jyldyń mamyr aıynda UQK-niń ókilderi Qy­taı­dyń Qashqar aımaǵyndaǵy taýly mekende ótken «Tıan-Shan-Antıterror №2» birlesken oqý jattyǵýyna qatysty. Oqý-jattyǵýlardyń sapasy, nátı­je­si týraly aıtar bolsaq, antıterrorlyq qurylymdardyń birlesken túrde kez kelgen ýaqytta, kez kelgen jerde ter­rorshylarǵa soqqy berýge daıyn ekendikterin baıqaýǵa bolady. Quzyrly organdar aımaqtaǵy tynyshtyqty, qaýip­siz­dikti qamtamasyz etýge kúshteriniń jetetindigin dáleldep otyr. Mundaı is-sharalardy aldaǵy kezde de ótkizý josparlanǵan. Ol jaǵy durys dep sanaımyn. Áskerı mamandardyń «Jatty­ǵýda qıyn bolsa, urysta jeńil bolady» degen qaǵıdasyn umyt­paýymyz kerek. – «Kadrlar bárin de sheshedi» degen sózdi eske alatyn bolsaq, kez kelgen is­tiń joǵary deńgeıde atqarylýy bilikti mamandarǵa baılanysty ekendigi belgili ǵoı. – Jalpy, komıtet júıesinde qyz­met­ke bilikti mamandar qabyldaý, daı­yndaý máselesi ózindik qalyptasqan, erekshe júıe boıynsha júrgiziledi. Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń quzyrly organdary úshin mamandar daıar­laýǵa UQK úlken kóńil bólýde. «Shan­haı yntymaqtastyq uıymyna múshe mem­leketterdiń antıterrorlyq qu­rylym­dary úshin mamandar daıyndaý týraly kelisim» negizinde tıisti is-sha­ralar at­qa­rylýda. Bul degenimiz – uı­ym­nyń bola­shaǵyna, damýyna jasalyp otyr­ǵan úl­ken qadam. Daıyndyq bary­synda terrorızmge qarsy kúres sala­syn­daǵy maman­dardyń teo­rııa­lyq jáne praktıkalyq biliktiligin art­ty­rý, qa­zir­gi zamanǵy taktıkalyq tásilderdi meń­ge­rý, tájirıbe almasý jaǵy qaras­ty­ry­lyp otyr. Qar­jy máselesi de birlese sheshiledi. Mamandar uıymǵa múshe memle­ket­terdiń áskerı oqý oryn­darynda, arnaıy ortalyqtarda daıyndalady. Onyń ishinde UQK akademııasynda, Áskerı akade­mııa­synda jáne arnaıy bólimsheniń oqý or­ta­lyǵynda birlesip oqý, semınar jáne trenıngter ótkizý sekildi baǵdarlamalar bar. Aldaǵy kezde de bul baǵyttaǵy ju­mys­ty odan ári damytý basty nazarda bolady. – Áńgimeńizge rahmet. Qaýipsiz­di­gi­miz berik bolsa, elimizdiń de qýatty bo­la­tyny daýsyz. Suhbattasqan Saýytbek ABDRAHMANOV.