Tabaldyryq kerek

Táýelsiz elimizdiń tarı­hyn­da taǵy bir asýdan óttik. Taǵy da bir ret jalpyhalyqtyq saılaýda jasyryn daýys berý ar­qyly elimizdegi eń úlken laýa­zymnyń ıesin anyqtadyq. Bar­lyq asýlar men ótkelder sııaqty bul saılaý da óziniń artyna sabaq bolar ulaǵattar tastap ketti. Sonyń biri – prezıdenttikke kandıdat bolyp tirkeletin úmitkerlerge de tabaldyryqtyń qajettiligin tanytty. Ata Zańymyzdyń 41-babyna sáıkes, Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń Prezıdenti bolyp Qa­zaqstan Respýblı­ka­synda týǵan, 40 jastan kishi emes, elimizde kem degende 15 jyl turǵan kez kel­gen azamat saılana alady. Olarǵa qoıylatyn taǵy bir talap – memlekettik tildi erkin meńgergen bolýy qajet. Osylarǵa sáıkes bolǵan kez kelgen azamat saıası partııalar men qoǵamdyq birlestikterdiń usy­nýy­men de, ózin ózi usynyp ta prezıdenttikke kandıdat bolyp tirkele beredi. Bıyl osy quqyn paıdalanyp, talaılar tirkelip, olardyń barlyq sany 22 adamǵa jetti. Onyń ishinde úı sharýa­syndaǵy áıel de, jumyssyz júr­gen azamattar da boldy. Árı­ne, olardyń kóbi prezıdent bolyp, el basqaraıyn degen joq shyǵar, qandaı da bir sebeptermen kórinip qalýǵa tyrysqandar ekeni anyq. Sonyń ishinde prezıdenttikke kandıdattardyń saı­laý­aldy úgitterine bólinetin 6 mln.-nan artyq qarajattan da ıegi qyshyǵandar bolmaı qalǵan joq sııaqty. Basqada jumysymyz joq, qazaq halqy ejelden bıik orynda otyrǵan adamdy ǵana emes, bıik orynnyń ózin de syılaǵan. Onyń qadiri men qasıetin joǵary baǵalap, eshqashan aıaqasty etpegen. Halqymyzdyń qalyptasqan mentalıteti osy. Sondyqtan da, kóp adamdar, ulaǵatty aqsaqal­darymyz prezıdenttikke úmitker­liktiń oıynshyqqa aınalǵandaı bol­ǵa­nyna narazylyqtaryn bildirip jatty. Sonyń ishinde hal­qy­myz­dyń ardaqty uldarynyń biri, ataqty kompozıtor, Qazaq­stan­nyń Eńbek Eri Erkeǵalı Rahmadıev «Arzandamaıyqshy, aǵaı­yn» degen maqala da jazdy («EQ», 25.02.2011 j.). Sóz joq, Qazaqstan – demokratııa qundylyqtaryn joǵary baǵalaıtyn zaıyrly memleket. Barlyq adam teń quqyly, bári de pre­zıdent bolýǵa umtylmaq qa­qy­sy bar. Eshkimniń osy quqyn shekteýge bolmaıdy. Endeshe, «ar­bany da syndyrmaı, ógizdi de óltirmeı» osyndaı tyǵyryqtan shyǵyp, prezıdenttikke tek laı­yq­ty úmitkerlerdiń ótinishin ǵana qa­laı qabyldaýǵa bolady? Ol úshin Konstıtýsııaǵa eshkim­niń quqyǵyn shektemeıtin, tek ejelden eksheýish quraly bo­lyp kele jatqan tabaldyryq tý­raly ózgeris engizý qajet. Qa­zaqta «tabaldyryqtan attady» degen sóz bar. Bul adamnyń jańa sapaǵa kóship, jańa ortaǵa ót­keniniń belgisi. Sol sııaqty úmitker bolý úshin de shaǵyn tabaldyryqtan attaý kerek. Al bul jerdegi tabaldyryq dep otyrǵanymyz 30 aılyq eseptik kórsetkish (AEK). (Qazirgi baǵamy 45 myń teńgeden artyq). Osynsha somany úmitkerlikke tirkelgisi kelgen azamat Ortalyq saılaý komıssııasynyń esep-sho­tyna aýdaryp, túbirtegin óti­ni­shine qosa tirkep, usynýy qajet. Eger mundaı túbirtek bolmasa, ótinish qabyldanbasyn. Al onyń ataýyn «kepildik jarna» dese de bolady. «E, adamnyń prezıdenttikke kan­dıdat bolý quqyn shekteý osy emeı nemene» dep aıtýǵa asyq­pa­ńyz. Bul qarajat úmitkerdiń memlekettik tildi meńgerý dá­rejesin anyqtaıtyn komıs­sııasynyń otyrysynan keıin úmitker synaqtan ótse de, óte almasa da onyń esep-shotyna qaıtarylsyn. Al eger sy­naq­qa kelmeı qalsa, onda qara­jaty memlekettik bıýdjetke túsim retinde aýdarylsyn. Kons­tıtýsııaǵa engiziletin óz­ge­ris osy normany qamtýy kerek. Sonda bul qarajat, birinshiden, kez kelgen adamnyń (onyń ishinde múlde laıyq­syzdardyń) ótinish bere berýin eksheıdi; ekinshiden, memlekettik tildi meńgerý dárejesin baı­qaıtyn komıssııany oıyn­shyq qylǵandaı bolyp, onyń synaǵyna kelmeı qalýdan kepildik beredi; úshinshiden, qaı­tadan ózine qaıtarylý arqyly eshqandaı qarjylyq salmaq túsirip, qıyndyq týdyrmaıdy; Al, endi, kepildik jarna nege 20 nemese 40 emes, 30 AEK kóleminde bolýy kerek degenge keleıik. О́ıtkeni, bul qara­jat az da emes, kóp te emes, ózin prezıdenttikke úmitker bolýǵa laıyqpyn dep sanaǵan adamnyń qaltasy kóteretin soma. Mine, Ata Zańǵa osy shaǵyn ózgeris engizilse, prezıdenttik taqqa kandıdat bolý da oılandyratyn oryn ekenin árkim bile júrer edi. Jaqsybaı SAMRAT.