Asaý aryn, darhan daryn

Qa­sym Amanjolov – 100 Qazaq poezııasynyń ekiniń birine ıyq tospas tákappar muzartynyń bir bıigine qo­nyp, nyq ornyqqan muzbalaq aqyn Qa­sym Amanjolov búgingi urpaqqa ári súı­s­i­ne, ári synaı qaraıtyn qyraǵy qalypta. Súısinetini, «sen netken baqytty ediń keler urpaq» dep ózi aıtqandaı, búgingi biz­diń bolmys bitimimiz ben jarqyn dáýi­ri­mizge qııal kózin qadaǵan Qasym ýaqytpen ilesken urpaq jańarýynan tereń maz­mun­daǵy sapalyq sıpatty qapysyz tanyǵan tárizdi: synaı qaraıtyndyǵy, ot pen daýyl sharpysynan týǵan tákappar da tekti jyrlarymyzdy zerdeleı alar kimiń bar deıtindeı. Nege ekenin qaıdam, tym erterekte aqyn­nyń jalǵyz shýmaq: Quraýlap jylqy shaqyrǵan, Qońyraý úndi kelinshek, Qýalap qulyn qaıyrǵan, Qaıda júrsiń, jetkinshek? – degen omyraýǵa úzilip túsken syńar tamshy – syrly óleńin oqyǵanda balaýsa sezimimdi muń shalyp, kózime jas úıirgen edi. Endi ańdasam, Qasym et júregin eljiretken uly saǵynyshyn, týǵan jerden alshaq, maıdan dalasynda júrgendegi syrly sezimin jalǵyz shýmaqtyń boıyna baılap bere bilgen eken ǵoı. Sol saǵynyshy «Qaıda júrsiń, jetkinshek?» degen sózdiń ón boıynda buǵynyp jatqan joq pa? Jobasy, Qasym aqyn poezııa saraıy­nyń qaqpasyn erkin aıqara ashyp engende óz óleńderimen birge sony saryn, tyń tegeý­rin, qýatty dınamızmge toly taý teń­­selter eren ekpindi ala kelgendeı. Qa­zaq sóziniń jarq-jurq etken jasyndy qal­pyn sony yrǵaq, tosyn uıqas, tuń­ǵıyq ıirimdermen baıytty. Ǵabıt Músi­repov aıta­tyn «qatar turǵan eki sóz bir bi­rine óz sáý­le­sin túsirip turýy kerek» degen qaǵı­da­tyn Qasym óleńderi tolyq ótep turǵandaı ma dersiń. О́ıtkeni, onda qyzmet atqarmaı bos turǵan selkeý sózdi tappaımyz. Qasym poezııasynyń ózgelerge uqsa­maı­tyn eren ereksheligi nede degen saýal­ǵa talaılar jaýap izdegen, áli de izdenisti oılar aıtyla bermekke kerek. О́ıtkeni, aqynnyń ǵajaıyp talanty san qyrly jaý­hardyń jarqylyndaı erekshe jara­ty­lystaǵy qudiretti qubylys. Kún nury qaı qyrynan tússe de jarqyraı túsetin asyl tastaı aqyn sózderi de tereń mazmundyq sıpatta baıqalady. Qasymnyń mol mura­sy­nyń kez kelgen tusynan tosyn bir nur­ly sıpatqa tap kelesiz. Ol sıpat óleń boıyndaǵy topan sýdaı tasqyndy qozǵa­ly­symen sizdi de beı-jaı qaldyrmaı, eliktirip ala jóneledi. Máselen, soǵys dalasynda oq pen ottyń arasynda jalyn keship júrgen aqyn Qasym: Hat joq elden: dostan da, jaqynnan da, Shynymen-aq shirkinder umytqan ba? – dep keıistigi mol muńdaný ústinde oty­ryp: Jalǵyz sensiń syrlasym, osy óleń, Aqyn jyry, týysy, dosy – óleń. Meıli meni umytsyn dúnıe júzi, Jyrlap týdym anadan, jyrlap ólem, – dep jan syrlasy, kóńiliniń hoshy – óleńi ekendigin eskertedi. Bul ózin ózi aldar­qatý, jalań jubatý emes, óleń aldyndaǵy ar tazalyǵy, kóńiline kórik qosqan jan saltanaty, dep baǵalanbaqqa kerek. «О́zim týralynyń» ón boıyndaǵy tu­nyp turǵan Qasymnyń azamattyq beınesi, ustanǵan baǵyt-baǵdary, aqyndyq kre­do­sy, paıym-parasaty, bolmys bitimi, to­la­ıym tulǵasy ǵalamat poetıkalyq qýatpen somdalǵan ǵoı, osy týyndysynda aqyn: О́kinben men de bir kún ólemin dep, О́kinem uqsata almaı kelemin dep. Kúnine júz oılanyp, myń tolǵanam, О́zimmen birge ólmesin óleńim dep.   Barym da, baqytym da osy óleńim, Jaqynym, júregimniń dosy óleńim. О́mirge kelgenim joq bostan bosqa, Men qaıtyp, bosqa jasap, bosqa óle­min, – deý arqyly óleńge degen óz pozı­sııa­syn bildirip qana qoımaı, sol óleńmen etene egizdigin, óleńmen birge jasap, birge ǵumyr keship kele jatqandyǵyn aıqyn ań­ǵartady. Aqyn úshin óleńnen basqa qas­ter­li de, qasıetti uǵym joq. Ekinshi ǵumy­ry – ólmes ǵumyry óleń ekendigin bek jaq­sy sezinedi, endeshe jasyq óleń jazý­ǵa qaqysy joqtyǵyn shegeleı bekemdeıdi. Sondyqtan da, aqyn «sóz soǵam qula­shym­dy erkin kerip, sýaryp shynyqtyram kúıge malyp, bolsyn dep ári ádemi, ári berik» degen uly maqsat qoıady aldyna. Aqyn bul sertinen shyqty, shyqqanda da qazaq poezııa álemine samǵaı kóterilgen bir shoǵyr jaryq juldyzdy jyr jaýhar­laryn ońdy-soldy erkelete erkin shashyp, qazaq­tyń qasıetti tórine ozdyrdy. Onyń óleń­deri­niń ǵasyrlar ozsa da óńi ketip ońbaı­tyn­dyǵy, minsiz, sýretti sıpat­tary­nyń sı­qyr­ly reńkiniń tozbaıtyndyǵy da osydan. Qasym poezııasyna endeı boılap, te­reń tuńǵıyǵyna súńgigen saıyn adýyndy daýyl qýaty sanańdy aýyr salmaǵymen ılep, janshyp alady, endi birde anańnyń maqpal alaqanyndaı maıda jumsaq qal­py­men mańdaıyńnan sıpap, ón boıyńdy maıdaı eritip, eljiregen sezimmen ál­dı­leı ala jóneledi. Oǵan jıi-jıi oıǵa oralar «Aqyn ólimi» dastany men «Darıǵa sol qyz» tolǵaý óleńiniń ón boıyndaǵy yza-kekpen sýarylǵan kesek te kelisti shý­maq­tar, ot oranǵan soǵys dalasynan Darıǵa-ómir, Darıǵa-armanyn sharq ura izdegen eleń-alań sezim seli dáleldikke júrmek. «Kelmeıdi ólgim, Kelmeıdi ólgim. Qaıratym qaıda, Kelshi osyndaıda». Dedim de turdym, júgire berdim. Qolymda naıza, shaǵylyp aıǵa. Jeńdik qoı jaýdy, arman ne, qurbym. Kúrkirep kúndeı, ótti ǵoı soǵys. Taba almaı júrmin, Aıqaılap án sap, Qaıda eken, qaıda, Darıǵa, sol qyz?! nemese «Abdolladaǵy» («Aqyn ólimi»): Qudiret kúshi, jer jahannyń Qanatyn ber qyran qustyń. Ashýyn ber arystannyń, Júregin ber jolbarystyń! Kúlli álemniń ashý-kegi Orna meniń keýdeme kep! Jaý jolyna atam seni Bomba bol da jaryl júrek! Soǵystyń surapyl, sıpaty, ólim men ómirdiń silkinis tiresi, ómir bolyp aqyn janyn jigerge malyp, alǵa jetelegen Da­rıǵa qyz beınesi nemese Abdolla aqyn­nyń jalyn ishinde alaý bolyp janǵan jalaýly beınesi, sol beıneni qııa shyńǵa qy­randaı samǵata kóterip áketken qahar­mandyqqa toly kúresker rýhy, asqaq aı­byn­dy arýaqty tulǵasy máńgilik este qa­lady. «Aıǵa shaǵylǵan naıza» tutqan sarbaz beınesi qalyń jaýdy qoǵadaı ja­py­ryp, alǵa urandata umtylǵan baıaǵynyń ańyzdaǵy batyrlarynan eles berse, kekke sýarylǵan júregin kókireginen sýyryp alyp jaý jolyna bomba etip atqaly turǵan Abdolla aqyn beınesi rýhy eren eńseli er sıpatyn sanańa ákelip, tereń tebirenispen sińirip ketedi. Eren dınamıka, qýatty silkinis, tegeýrindi qımyl se­niń de marǵaý janyńa mazdatyp ot tas­taı­dy, samarqaý sanańa bolattaı serippeli silkinis ákeledi. Bul sóz qýaty, Qasym aqyn­nyń tekti talantynyń otty taby, tabyn­dyrar qalam qarymy. Qasym poezııasynda júrek qylyn maq­paldaı jumsaq lebimen terbetetin názik te syrshyl lırızmge molynan sýarylǵan sulý lırıka, áýeni pármendi, aıbyny as­qaq býyrqanǵan asaý azamattyq baǵyttaǵy óleńderi qos órimdeı qatar túsip oty­ra­dy. Aqyn qaı arnada sóz qozǵap, oı terbetse de aǵynan jarylyp ádilin aıtady, ashy da bolsa aqıqatty alǵa tartady. Ol óz zamanynyń minberine kóterilip alyp qalyń jurtqa qarata sóz arnaıdy. Bul aqynnyń uly baqyty, batpandy júk arqalaǵan mindeti edi. «О́leńniń qaptatarmyn otty selin» dep serttesken «ot shaınaǵan tentek» aqyn jaýǵa degen óshpendilik, týǵan el men jerge degen zor súıispenshilik syr­laryn jyr tilinde barynsha jarqyrata kórsete bildi. Kezinde Nıkolaı Tıhonov «búkil qazaq poezııasynyń injý mar­ja­ny» dep baǵalaǵan «Aqyn ólimi» poema­sy­nan bastap «Oral», «Baıqal», «Elge hat», «Polkovnık Álpınge», «Jyl­qaı­dar» tárizdi on san jyrlary maıdandyq poezııanyń úlgisine aınaldy. Jaýynger aqyndar ishinde Qasym poezııasy pármendi qýatymen erekshe baǵalandy da. Qosh bol, dosym, jaqynym, Ýaqyt tyǵyz, sóz qysqa. Ketip bara jatyrmyn, Surapyl bir soǵysqa , – degen Qasym soǵysty kezeńniń keskin sıpatyn kóp sóz­dilikke salynbaı-aq «ýaqyt tyǵyz, sóz qys­qa» dep keltesinen qaıyryp tastaý arqyly uǵyndyryp, seni de qyl arqandaı shıratyp, shymyrly oı sorabymen aldy-artyńdy orap tastaıdy. О́ziniń maıdan dalasyna bel býyp, etek-jeńin túringen qalpyn, shuǵyl attanyp bara jatqanyn baıqatady. Nemese, «Oral» óleńindegi: Qosh bol endi, Oralym, Kúle ber shalqyp, saıranda! Aıtpaqshy, qaıda boranyń, Keteıin alyp maıdanǵa, – dep shuǵyl sheshimge keledi. Ata jaýmen aıqasqa sybaı-saltań túse qalýǵa bolmas, ol úshin Oraldyń ashýly boranyndaı qaırat jigermen aralasý kerek bolady ǵoı deısiń. Ústimde sur shınelim, Aqsańdaı basyp kelemin. Baıaǵy Qasym, bir Qasym, Baıaǵy kúıim, óleńim, – degen aqyn ot oranǵan maıdan tórinde júrip te óziniń azamattyq asqaq rýhyna, aqyndyq qýat qarymyna bir mysqal syzat túsirmeı, kerisinshe, órshil basyn bıik ustap, naızasy men óleńin qatar jumsap, ata jaýdy tabany astyna tas-talqan etip taptap, elge jeńispen oralady. «Jeńdik qoı jaýdy, arman ne qurbym» – dep qýanyshty shattyǵyn jasyra al­ma­ǵan aqyn beıbit turmystyń qan ba­zar­ly ortasynda júrip te jyr álemine qulshyna qulash urdy. Onyń óleń ólkesindegi ekinshi esti de eńseli kezeńi bastaldy. Júrmin jortyp qyzyqtap, Kóshe qoımaı baspaǵan, Sybyrlaıdy japyraq, Jalt qaraıdy tas maǵan. Almatyǵa oralǵan aqyn saǵynyshyn sarqyp, maýqyn basar muńsyz tirlik qu­sha­ǵynda júrip jamyrasqan japyra­q­tardan syr ańdap, jalt qaraǵan tastarǵa til bitiredi, solardyń ózine aqtaryla aıtar tylsym kúıin tyńdaıdy. Munda da aqyn Qasym óleń joldaryna tosyn teńeýler men sony saryn ákelgen sheberlik qalpynan aınymaıdy, neni jyrlap, nege qalam siltese de barynsha berile, egile, tógile kóńiliniń kók eti sógile jyrlaıdy. «Jalt qaraǵan tas» degen beıneli tirkestiń keıinnen kóp aqynnyń tiline tıek bolǵanyn bek jaqsy bilemiz. Bul dalany anam jaspen sýarǵan, Bul dalada atam qolǵa tý alǵan, Bul dalaǵa jylap kelip ýanǵam, Bul dalany alǵash kórip qýanǵam. Bul dalada ósken janda joq arman! Aqyn Qasym uly mekeni – Dalasyn osylaısha jyrlaıdy. Bul aqyndar úshin sarqylmas uly taqyryp – máńgilik ta­qy­ryp bolǵanymen dál Qasymdaı Dalasyn, Qazaqstanyn eren shabyttyń aıasynda aıalaı jyrlaǵan aqyn shamaly boldy. Kóbi Qasym tolǵanysynyń deńgeıinen asar ábjildik tanyta almady. Qasym soqpa­ǵy­nan shyǵyp keter sony jol tappady, taptaýrynǵa tap keldi. Ýa, darıǵa – altyn besik týǵan jer, Qadirińdi kelsem bilmeı, keshe gór. Jata almas em topyraǵynda tebirenbeı, Aqyn bolmaı, tasyń bolsam men eger, – dep tebirengen Qasym aldyndaǵy óleńiniń logıkalyq jalǵasyna osylaısha óris ashyp, ǵajap sheberlikpen órip túsi­redi. О́z sezimin erekshe nurly sıpatpen ajarlandyryp, arnasyn keńeıtip, tuń­ǵıy­ǵyn tereńdete túsedi. Týǵan jer degen qasıetti uǵym kimge bolsyn qadiri asqan, baǵa jetpes qymbat-aq. Biraq Qasymnyń myna shýmaǵynan soń sizdiń de týǵan to­pyraqqa degen marhabatty meıirimińizdiń eselenip sala bereri aqıqat. Qasym Amanjolovtyń óleńderin oqý ústinde onyń óz dáýiriniń daýylpaz jyr­shysy bolǵandyǵyn qapysyz tanımyz. Onyń partııa, Lenın, kolhoz, sosıalıstik qurylys, qyzyl ásker taqyryptaryna shabyttana qalam terbeýi osynyń aıǵaǵy. Bul sosıalıstik kezeń kórinisi, zamana ta­laby, qoǵam suranysy. Endeshe, osy oraı­da aqyn Qasymǵa revızıonıstik kóz­qaras aıasynda min taǵýǵa qaqymyz múldem joq! Sóıte tura, Qasym: Eı, tákappar dúnıe, Maǵan da bir qarashy. Tanımysyń sen meni, Men qazaqtyń balasy! – dep bar daýysymen til qatýdan esh tartynǵan joq. Búgingi «kókbóriniń urpaǵymyn» dep da­byl­datyp júrgenderdiń qasynda Qasym­nyń sol tustaǵy patrıottyq kóńil kúı aýany, óz halqyn barynsha áspetteı oty­ryp jyrlaı alýy azamattyq tektilik turǵysynan da, saıası qalyppen alǵanda da tym asqaq ári batyl estiledi. Aqyn aqıqatshyldyǵy, dar aldynda da tartyn­bas tegeýirindiligi de osynda. Qasymnyń óz tusyndaǵy áriptes­teri­nen moıny ozyq, eńselene kóterilýi poe­zııasyndaǵy dıapozony keń, dınamızmge toly qýattylyǵymen qatar, iri pat­rıot­tyǵy ári ony búkpesiz bar daýysymen jyr­laı alýy desek, aqıqatty attap ketpespiz. Bir ǵajaby, Qasym qazaq dalasynyń qaı pushpaǵyna tabany tıse de sol óńirdiń óz týma perzentindeı tebirene jyrlady. Búgingi jer-jer, rý-rýǵa, aýyl-aýylǵa bólshektenip alyp, úı ishinen úı tigip jatqan taıaz, tar qylyqty qalam­ger­lerge Qasym pozısııasy úlgi bolsa deısiń. Aıadaı ǵana qazaq dalasyn bólshekteýdiń ne reti bar dep kúızelesiń. Qasymnyń shyǵarmashylyǵy ár sal­a­ny: prozany, dramany, syndy da qamty­ǵanyn bilemiz. Sóz joq, uly aqynnyń qalamynan tógilip túsken dúnıeniń bári jasaýly jıhazdaı sán-saltanatymen kóńil kózin qyzyqtyrady desek, ábestikten góri ásire­leý bolyp shyǵar. Ne desek te, Qasym bizge eń aldymen, aqyndyǵymen qymbat. Ol aýdarma salasynda da óndirte, ótimdi ju­mys jasady. «Aýdarǵan dúnıe seniń óz múl­kiń bolsyn» degen qaǵıdaǵa adal bol­dy. Oǵan Pýshkınniń «Poltavasyn», Ler­montovtyń «Maskaradyn», Shevchenko­nyń óleńderin mysalǵa alýǵa bolar edi. Qasym bul oraıda da aýdarmanyń klas­sı­kalyq úlgisin jasap berdi. Ol aqyrǵy tynysyna deıin ómir kúıin tolǵaýmen boldy. О́lim­men kúreste zor qaırat, tegeýrindi taban­dy­lyq tanytty, ólim aldynda jasyp, borkemiktenbedi. Átteń, joq qoı qanatym, Jerim kóp ushyp baratyn. Boryshym kóp beretin, Sybaǵam kóp alatyn, – degen ol shy­nynda da ómirge degen uly qushtar­ly­ǵynan tanbady. О́limdi aýlaq serpip tastady. Kóńildiń kúıin tógeıik, Armanda kettik demeıik. Bárin de berip el, jurtqa, Qaryzdar bolmaı óleıik, – degen Qa­sym ómir-besiktiń áldıinde jatyp ólim kú­ıine boı aldyrmaı ómirden ótti. Búgingi mólshermen eseptegende, ózek órterdeı tym erte ótti, óıtkeni, bereri mol bolatyn. Aqyn Ǵafý Qaıyrbekov ustazy Qa­sym­nyń ánshiligin, kúıshilik ónerin kóp aı­tatyn. Kókshetaýǵa kelgen sapar­la­ryn­da uly ustazynyń «Darıǵa sol qyz», «Týǵan jer», «Nurly dúnıe» ánderin áserlenip aıtatyn. Bul da kóbimiz bile bermeıtin Qasymnyń bir ǵajap qyry ǵoı. Men bul maqalada Qasymnyń óleń ólkesine kelýin, evolıýsııalyq ósý jolyn, kemeldi bıikke kóterilý kezeńderin hrono­lo­gııalyq jaǵyn saqtap, júıelep jaz­ba­ǵan tárizdimin. Ǵalym synshy bol­maǵan­dyq­tan, ony mindet te sanamasam kerek. Negizgi maq­sat, aqyn poezııasyndaǵy oıda júrgen keıbir tustarǵa nazar qulatý, aqynnyń týǵan elge degen eren de eńseli mahabbaty, soǵysty kezeńderdegi aıbyn­dy úni, sezim ahýaldaryn aıtý bolatyn. О́zinen burynǵy jáne óz tustastarynan erekshelendirer sıpattaryna da qal-qadirimizshe qalam baǵyttaǵandaı boldyq. Sóz barysynda kemshin soqpasaq, asyra áspetteı aıtqan tusymyz joq ta shyǵar deımin. Sebebi, zamanymyzdyń zańǵar aqy­ny Qasym Amanjolov óleńderi «ózi­men birge ólgen» joq, ólmes ǵasyrlardy betke alyp, neshe býyn urpaqpen qanat­tasa, qatarlasa alǵa samǵaı bermek, san myń qazaq oqyr­mandaryna adal qyzmet atqara bermek. О́ıtkeni, onyń óleń joldarynda baı­taq júrekti darhan ta­lanttyń arman ańsary, eń bastysy, qa­sıetti ónerge, óleń tárizdi jarqyn quby­lysqa sarqa jumsaǵan sheksiz adaldyǵy jatyr. Tólegen QAJYBAI.