Gúlshara ÁBDIQALYQOVA: «Qazaqstan – áleýmettik baǵyttaǵy memleket»

Ústimizdegi jyly elimizdiń táýelsizdikke ıe bolǵanyna 20 jyl tolady. Osy ýaqyt aralyǵynda Qazaqstan demokra­tııa­lyq saıası júıesi qurylǵan, azamattyq qoǵamy jyldan-jyl­ǵa damý ústindegi lıberaldy naryq ekonomıkasy baǵy­tyn ustaǵan álemdegi tabysty ári myǵym memleketterdiń biri retinde qalyptasyp úlgerdi. Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń alǵashqy kúnnen bastap strategııalyq baǵytty durys aıqyndap, osy boıynsha jedel de júıeli jumystar júrgizýiniń nátıjesinde álemdik qaýymdastyq tanyp moıyndaǵan kóshbasshy elderdiń qatarynan da kórine bastadyq. Qazirgi kúni ómirdiń ár salasynda júrgizilgen reformalardyń nátıjesi óz jemisin kórsetip keledi. Sondaı reformalardyń biri áleýmettik salaǵa da tán. Osy sala boıynsha qandaı ózgerister júrdi? Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Gúlshara ÁBDIQALYQOVAMEN áńgime osy másele tóńireginde órbıdi. – Gúlshara Naýshaqyzy, elimizdiń áleýmettik salasynda táýelsizdik alǵannan beri qandaı ózgerister boldy? Osy týraly aıtyp berseńiz? – Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń áleýmettik saladaǵy saıasatynyń basty maqsaty ha­lyqtyń turmys jaǵdaıyn, ómir sapasyn turaq­ty túrde arttyryp otyrýǵa negizdelgeni belgili. Osy­ǵan oraı halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn qor­ǵaý jáne ony memleket tarapynan túrli sharalarmen qoldap otyrý elimizdiń ishki saıasatynyń ba­sym baǵyttarynyń biri retinde qalyptasyp otyr. Eger áleýmettik salanyń damý kezeńderine nazar aýdaratyn bolsaq, táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­darynda burynǵy Keńes odaǵynyń ydyrap, qalyptasqan sharýashylyq baılanystardyń úzi­lýi­ne baılanysty aýyr jaǵdaıdyń qalyptas­qan­y ­eske túsedi. Munyń ózi halyqtyń sanyna da eleýli áser etti. El tarıhynyń ártúrli kezeńderinde syrt­tan kelip ornalasqan basqa ult ókilderiniń ózderiniń tarıhı otandaryna qaraı bet túzeýiniń beleń alýynyń yqpalymen osy jaǵdaı el ishindegi jappaı jumyssyzdyqtyń etek alýy, halyqtyń naqty tabysynyń azaıýy, ómir sapasynyń tómen­deýi sekildi úderistermen qabattasa júrdi. Máse­len, 1990 jylmen salystyrǵanda 1995 jyly ishki jalpy ónim kólemi 38,6 paıyzǵa, halyqtyń naqty eń­bekaqy­synyń kólemi 69,9 paıyzǵa, taǵaıyn­dal­ǵan zeınet­aqylardyń kólemi 77,3 paıyzǵa tómendep ketti. 1991-2001 jyldar aralyǵynda 2,5 mıllıonǵa jýyq turǵyn elden ketti. Qazaqstannan syrtqa ketken halyqtyń basym bóligin eńbek jasyndaǵy adamdar qurady. Munyń ózi eńbek rynogynyń jaǵdaıyna da eleýli áser etti. Jumys isteýshiler azaıyp, jasy eńbek jasynan asqan nemese eńbekke jaramsyz adamdar sany kóbeıe tústi. Halyqtyń ta­bıǵı ósimi de tómendedi. 1975-1990 jyldar ara­ly­ǵynda osy tabıǵı ósimniń, ıaǵnı týýdyń ólýden asyp túsýiniń esebinen halyq sany jylyna 233-294 myń adam aralyǵynda ósip otyrsa, 1998 jyly bul kórsetkish 3,2 ese azaıyp, bar bolǵany 68,1 myń adamdy qurady. Munan keıingi jyldary ta­bıǵı ósim qaıta kúsheıip, 2010 jyly onyń kór­set­kishi 220,3 myń adamǵa jetti. Munyń syrtynda shet elderde júrgen qandastarymyz elge orala bas­tady. Osyndaı oń úderisterdiń nátıjesinde ha­lyqtyń sany 1990 jyldardaǵy deńgeıge qaıta jetip, qazirgi kúni 16,4 mıllıon adamdy qurap otyr. Halyq sanynyń qaıtadan ósýine eń birinshi kezekte elimizde júrgizilgen tıimdi ekonomıkalyq saıasattyń yqpaly zor bolǵandyǵy belgili. Táýel­siz­dik jyldarynyń alǵashqy sátinen bastap El­ba­sy­myzdyń «aldymen – ekonomıka, sodan keıin – saıa­sat» degen qaǵıdany basshylyqqa alyp, jumys istegeni belgili. Osynyń nátıjesinde Qazaqstan eko­nomıkasy tez kóterildi. Bul áleýmettik sala­nyń jaqsarýyna da aıtarlyqtaı yqpal etti. Máse­len, ekonomıkamyz jaqsara bastaǵan sońǵy 11 jyldyń ishinde zeınetaqynyń tómengi kólemi 3500 teńgeden 24047 teńgege deıin ósip, 7 ese, ortasha zeınetaqy kólemi 4462 teńgeden 36 205 teńgege deıin jetip, 8 ese, al joǵary deńgeıdegi zeınetaqy kólemi 8156 teńgeden 52226 teńgege deıin ósip, 6,4 ese artty. Osy aralyqta halyqtyń jan basyna shaqqandaǵy tabysy da birneshe ese óskendigi, halyqtyń álsiz toptaryn qoldaıtyn túrli áleýmettik tólemderdiń iske qosylǵandyǵy belgili. Osylardyń nátıjesinde Qazaqstan qazirgi kúni tek Ortalyq Azııada ǵana emes, TMD kóleminde halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy turǵysynan kósh basyndaǵy memleketterdiń qatarynda keledi. – Joǵaryda zeınetaqy kóleminiń eleýli deń­geı­de artqandyǵyn aıttyńyz. Munyń ózi osy sa­la­daǵy áleýmettik reformalardyń nátıjesi eken­­digi túsinikti. Osy rette elimizdiń zeınet­aqy júı­esinde júrgizilgen ózgeristerge toqtala ketseńiz. – Keńes odaǵy kezinde zeınetaqynyń negizinen bir ǵana júıesi – yntymaqty zeınetaqy júıesi bolǵany belgili. Ol kásiporyndardyń zeınetaqy qoryna aýdarǵan jarnalarynyń esebinen qura­la­tyn. Elimiz táýelsizdikke ıe bolǵan kezde jarna aýda­ratyn kásiporyndar sanynyń kúrt tómendep ketýine jáne eńbekaqy tóleýdiń azaıýyna baıla­nys­ty bul júıe daǵdarysqa tústi. Onyń ústine 1990-1995 jyldar aralyǵynda elimizdegi zeınetkerler sany da 2412 myń adamnan 2980 myń adam­ǵa deıin ósip, zeınetaqy qoryna túsetin júkteme­ni eleýli túrde arttyryp jibergen bolatyn. Osyǵan oraı 1997 jyly elimizdiń zeınetaqy júıesine reforma júrgizildi. Ol Qazaqstanda ha­lyq­ty áleýmettik qorǵaý júıesin kóp deńgeıli etý­ge baǵyttaldy. 1990 jyly 1 qańtardan bastap, elimizde qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasyn­da zeınetaqymen qamtamasyz etý týraly» Zańǵa sáıkes zeınetaqymen qamtýdyń aralas júıesi iske qosyldy. Osy júıe boıynsha zeınetaqy tóleýdiń memlekettik bólý jáne jınaqtaý júıeleri paıda boldy. Olar halyqty zeınetaqymen qamtýdaǵy jaýapkershilikti memleketke, jumys berýshige jáne jumysshynyń ózine bólip júktedi. Osy reformanyń yqpalymen qazirgi kúni elimizde zeınetaqymen qamtýdyń tórt deńgeıi qa­lyptasyp otyr. Birinshi deńgeı adamnyń zeınet jasyna to­lýy­na baılanysty onyń eńbek ótiliniń nemese basqa da qalyptasqan tabys kóziniń bolý-bolmaýyna qa­ramastan memlekettiń beretin bazalyq zeınet­aqy­syn bildiredi. Memlekettik bazalyq zeınetaqy tólemderi Prezıdenttiń 2005 jylǵy 18 aqpandaǵy halyqqa arnaǵan Joldaýyndaǵy talaptarǵa baı­la­nysty 2005 jyldan bastap iske qosylǵan bolatyn. Osy jyly bazalyq zeınetaqy tóleminiń kólemi 3000 teńgeni qurasa, 2011 jyly ol tómengi kún­kóris deńgeıiniń 50 paıyzyna deıin jetip, 8000 teńgeni qurap otyr. Endi Qazaqstannyń 2020 jyl­ǵa deıingi strategııalyq damý sharalarynyń aıasynda bul bazalyq zeınetaqy kólemi 2015 jyly tómengi kúnkóris deńgeıiniń 60 paıyzyna, al 2020 jyly 75 paıyzyna jetetin bolady. Sóıtip, birte-birte bul zeınetaqynyń kólemin tómengi kúnkóris deńgeıine jetkizý mindeti qoıylyp otyr. Zeınetaqymen qamtýdyń ekinshi deńgeıi memlekettik bıýdjettiń esebinen tólenetin yntymaqty zeınetaqylardy quraıdy. Mundaı zeınetaqyny 1998 jyldyń 1 qańtaryna deıin keminde 6 aılyq eńbek ótili bar Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary ala alady. Elbasynyń 2008 jylǵy 6 aqpandaǵy «Qazaq­stan azamattarynyń turmys jaǵdaıyn jaqsartý – memlekettik saıasattyń basty maqsaty» atty Jol­daýynyń aıasynda yntymaqty zeınetaqynyń kóle­mi 2009 jyly 25 paıyzǵa, 2010 jyly 25 paıyzǵa, 2011 jyldyń 1 qańtarynan bastap 30 paıyzǵa ósirildi. Bul osy júıedegi barlyq zeınetkerler­diń, sonyń ishinde áskerı qyzmette bolǵan zeınet­kerlerdiń zeınetaqylarynyń artýyna yqpal etti. Osynyń nátıjesinde qazirgi kúni mundaı zeınet­aqynyń tómengi deńgeıi 24047 teńgeni, orta deń­geıi 36205 teńgeni, joǵary deńgeıi 52226 teńgeni qurap otyr. Zeınetaqymen qamtýdyń úshinshi deńgeıi adam­dar­dyń jınaqtaýshy zeınetaqy qorlarynda óz­deri­niń tólem jarnalary arqyly qalyptastyrǵan mindetti zeınetaqylardan turady. Zeınetaqymen qamtamasyz etý jónindegi reforma bastalǵan kezden bastap jınaqtaýshy zeınetaqy qorlarynan qazirgi kúnge deıin 201 mıllıard teńgeniń zeınetaqy tólemderi tólendi. 2011 jyldyń 1 qańtarynda osyndaı jumys isteıtin 13 qor bar. Olardaǵy jınaqtalǵan zeınetaqy jarnalarynyń kólemi 1994 jylǵy 23,5 mıllıard teńgeden 2011 jylǵy 1 qańtarda 2,3 trıllıon teńgege deıin ósip otyr. Júıe boıynsha 8 mıl­lıonǵa jýyq azamattyń zeınetaqy jınaqtaý jó­nindegi jeke esep-shoty tirkelgen. Iаǵnı, bul júıe azamattardy zeınetaqymen qamtamasyz etýdiń berik tylyn qalyptastyrdy dep aıta alamyz. Zeınetaqymen qamtýdyń tórtinshi deńgeıi jı­naq­taýshy zeınetaqy qorlarynda qalyptastyryla­tyn kásiporyndardyń erikti zeınetaqy jarna­lary­nan turady. Munyń mánisi elimizde eńbektiń sandaǵan túrleriniń ishinde densaýlyqqa jaǵymdy- jaǵymsyz áser etetin aýyr nemese qaýipti túr­leri­niń bolatyny da belgili. О́ıtkeni, árbir kásiptiń ózindik qyry men erekshelikteri bolady. Mine, osyn­daı eńbekpen shuǵyldanatyn kásiporyndar ózderiniń tabystarynyń esebinen jumysshy­lary­nyń atyna erikti zeınetaqy jarnalaryn aýdaryp otyrady. Qazirgi kúni elimizde erikti kásiptik zeınetaqy jarnalaryn quraıtyn eńbektiń 33 túrli baǵyty qalyptasyp otyr. Olarǵa 2 myńǵa jýyq kásip pen qyzmet túrleri kiredi. – Elimizde mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesi de jumys istep kele jatqandyǵy belgili. Osy týraly da qysqasha aıta ketseńiz. – Bul júıe Qazaqstanda 2005 jyldyń 1 qań­tary­nan bastap iske qosylǵan. Ol eńbekkerlerdi áleýmettik qorǵaýdyń qosymsha túrleriniń biri bolyp tabylady. Bul júıege qosylǵan qyzmet­ker­ler úshin jarnany negizinen jumys berýshiler áleý­mettik tólem retinde aýdaryp otyrady. Mun­daı aýdarmalardy jınaqtaıtyn Memlekettik áleýmettik saq­tan­dyrýdyń qory jumys isteıdi. Qorǵa aýdarylatyn áleýmettik tólemderdiń mólsheri Qazaqstan Respýblıkasynyń «Mindetti áleýmettik saqtandyrý týraly» Zańmen belgilenedi. 2001 jyldyń 1 qańtaryndaǵy málimet boıyn­sha bul qorda qazirgi kúni 265,1 mıllıard teńge qarjy jınaqtalǵan. Bul kórsetkish 2006 jyl­ǵy­dan 19,8 ese kóp ekendigin aıta ketsek artyq bolmas. Sonymen elimizdiń táýelsizdik jyldarynan bas­tap Qazaqstanda halyqty áleýmettik qorǵaýdyń halyqaralyq standarttarmen saı keletin naryq ekonomıkasynyń jaǵdaıyna beıimdelgen talapqa saı júıesi qurylyp otyr dep senimmen aıtýǵa bolady. – Endi halyqty eńbekpen qamtý másele­le­ri­ne toqtala ketseńiz. – Táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­darynda eko­no­mı­kada qu­ry­lymdyq ózgeristerdiń júrýi­niń, bu­ryn­ǵy sharýashylyq baı­lanystardyń úzilýiniń áse­­rinen, joǵaryda aıtqany­myz­­daı, kóptegen ká­siporyn­dar­dyń asa qıyn halge dýshar bol­ǵan­dyǵy,  burynǵy keńshar, ujym­shar júıeleriniń ydy­raýy­na baılanysty aýyl­daǵy kóp ha­lyqtyń jumyssyz qal­ǵandyǵy belgili. Negizinde olar jumys­syz emes edi. Ta­ra­ǵan keń­sharlar men ujym­shar­lar­dan tıisti úles olarda eńbek etken árbir adamǵa taratylyp berilgen bolatyn. Biraq halyq­tyń naryq ekonomıkasy jaǵ­daıynda jumys isteýge beıimi bolmaǵandyqtan qolǵa tıgen osy úlesti jappaı satýǵa shyǵaryp, aýyldaǵy mal-múlik sany da kúrt tómendep ketti. Osydan halyq biraz qıyndyqty bastan keshti. Munan keıingi jyldary aýylda jeke menshikke negizdelgen sharýashylyq júıeleri damı bastady. Biraq ázirge olar aýyl halqyn tegis jumyspen qamtı almaı otyr. Sondyqtan qazir ony aýylda qoldaryndaǵy mal-múlik pen jer telimderine súıenip ózin-ózi jumyspen qamtyǵan adamdar sany kóptep sanalady. Qazirgi kúni ekonomıkamyzdyń damyp, memle­ket­tiń kúsh-qýatynyń artýyna baılanysty Elbasy Úkimettiń aldyna halyqty eńbekpen qamtýdyń jańa strategııasyn ázirleý jóninde tapsyrma bergen bolatyn. Osynyń negizinde «Jumyspen qam­tý-2020» baǵdarlamasy ázirlendi. Onyń negizgi maq­saty turaqty jáne ónimdi jumyspen qam­ty­lýdy uıymdastyrý arqyly halyqtyń tabysyn art­tyrý bolyp tabylady. Sońǵy ýaqyttary bul baǵ­darlama týraly baspasóz betterinde kóp jazy­lyp jatyr. Sondyqtan baǵdarlamanyń baǵyttary tý­raly qysqasha aıtatyn bolsam, ol iske qosyl­ǵannan keıin aýyldaǵy ózin-ózi jumyspen qam­ty­ǵan adamdar sany aıqyndala otyryp, jańa jumys oryndaryn uıymdastyrý, osyndaı jerlerge ha­lyqty jumysqa tartý máseleleri birte-birte sheshimin taba bastaıdy. Elimizde qolǵa alynǵan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy­nyń aıasynda ǵana tek ótken jyldyń ózinde 152 jańa jobanyń iske qosylǵandyǵy belgili. Jumys­syz halyq osyndaı jańadan ashylǵan óndiris oryn­daryna tartylatyn bolady. Árıne, ol úshin eń aldymen jumyssyzdardyń, ásirese, aýyl jas­ta­rynyń arasynan baǵdarlamaǵa qosylýǵa tilek bildirýshilerdi aldyn-ala memleket esebinen oqy­tý, sonan keıin olardy qalaýyna baılanysty tıisti jerlerge kóship kelýine qolaıly jaǵdaı týǵyzý, jańa jerlerge beıimdeý sekildi sharalar qolǵa alynady. Sondaı-aq halyqtyń turǵan jeriniń ózinen óz isin uıymdastyramyn degen adamdar úshin jeńildikti nesıe berý jáne kásipke baýlý arqyly jańa jumys oryndary ashylatyn bolady. Baǵdarlamanyń taǵy bir úlken máni – elimizdegi kedeılik deńgeıin tómendetý. Oǵan qol jetkizýdiń tıisti ólshemderi ázirlengen. Máselen, kedeıliktiń qazirgi deńgeıi nemese el halqynyń ishindegi kedeı adamdardyń úles salmaǵy 8,2 paıyzdy quraıtyn bolsa, 2016 jylǵa taman ony 6 paıyzǵa deıin tó­men­detý kózdelip otyr. Sondaı-aq osy aralyqta eli­mizdegi jumyssyzdyq deńgeıi 5,5 paıyzǵa deıin, ózin-ózi jumyspen qamtyp otyrǵan halyqtyń úlesi qazirgi 33,3 paıyzdan 26 paıyzǵa deıin tómen­deıtin bolady. Al eńbek ónimdiligin baǵdar­la­ma aıasynda 20 paıyz arttyrý arqyly qol jetkiziledi. Qazaqstan qazirdiń ózinde halyqty áleýmettik qamtamasyz etý máselesinde halyqaralyq deńgeı­de moıyndalǵan jetekshi elderdiń birine aınaldy. Bizde osy baǵyttaǵy kóptegen halyqaralyq sharalar uıymdastyrylýda. 2010 jyldyń 7-8 maýsymy aralyǵynda «Daǵdarys jaǵdaıynda áleýmettik qamtý» taqyrybynda halyqaralyq konferensııa ótkizilgen edi. Oǵan elimiz Parlamentiniń depý­tat­tary, Prezıdent Ákimshiliginiń ókilderi, memlekettik organdardyń, kásipodaqtardyń ókilderi qatysýymen qatar, halyqaralyq uıymdardyń bir­qatar basshylary qatysty. Olardyń barlyǵy Qa­zaq­standa daǵdarys kezinde júzege asyrylǵan sha­ra­lardyń barlyǵyn maquldap, ony halyqaralyq deńgeıdegi tájirıbe retinde atap kórsetti. Sonymen qoryta aıtqanda, táýelsizdik jyl­daryn­da elimiz halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn qamtamasyz etýde kóptegen jumystar júrgizdi. Sonyń nátıjesinde elimizde 750 jańa mektep, 500-ge jýyq jańa densaýlyq saqtaý nysandary sa­lyn­dy. 5302 mektepke deıingi mekemeler, 1117 bala­baq­sha men 4185 ortalyq ashyldy. Keıingi 10 jyl­dyń ózinde ortasha aılyq jalaqy bes jarym ese, zeınetaqynyń ortasha kólemi 4 ese ósti. Osyndaı sharalardyń nátıjesinde ótken jylǵy júrgizilgen álem memleketteriniń reıtınginde Qazaqstan ult­tyq ál-aýqat deńgeıi jóninen 26 satyǵa ilgerilep, 110 el arasynda 50-orynǵa taban tiredi. Qazaqstan ha­lyqaralyq qaýymdastyq arasynda ekonomıkasy jyldan-jylǵa nyǵaıý ústindegi áleýmettik baǵyt­ta­ǵy memleket retinde tanyldy. Bul az jetistik emes. Al qazirgi júzege asyrylý ústindegi, sondaı-aq endi iske qosylǵaly otyrǵan memlekettik baǵdarlamalar­dyń aıasynda atqarylatyn sharalar nátıjesinde bul kórsetkishterdiń odan ári jaqsara beretindigi anyq. Barshamyzǵa belgili, búgingi tańda Qazaqstanda barlyq salalar boıynsha jan-jaqty modernızasııalaý qolǵa alynýda. Halyqty áleýmettik qorǵaý máselesindegi mańyzdy tustardyń biri áleýmetttik turaqtylyqty arttyrý jáne masyldyqty eńserýge jáne ataýly ári tıimdilikke baǵyttalǵan áleýmettik qorǵaý júıesin qalyptastyrý. Tirshiliktiń sapasy men deńgeıin álemdik stan­darttardy eskere otyryp arttyrýǵa baǵyttalǵan áleýmettik saıasatty jetildirý boıynsha Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń tapsyr­ma­la­ryn júzege asyrý boıynsha aýqymdy ári júıeli ister jalǵasyn taba beredi. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Suńǵat ÁLIPBAI.