Qurmetten quralaqan qaldyrmaıyq

PARLAMENT

«Egemen Qazaqstannyń» arnaýly beti

Sońǵy ýaqyttary qoǵamda kóp talqylanyp, aıtylyp júr­gen áńgime Mustafa Shoqaıǵa qatysty desek, qateles­peı­ti­ni­miz anyq. Oǵan Qazaqstan ǵana emes, shet memleketterdiń kór­setip jatqan qurmetterine endigi kezde qulaq  úırenip qaldy.   Bir ókinishtisi, shet memleket­ter­diń kórsetip jatqan qurmet­terine halyq bolyp qýana almaı, jeke-dara memleket retinde al­ǵy­symyzdy aıta almaı otyrmyz. Tipti Reseı tarapy 2008 jyly M.Shoqaıdy Sankt-Peterbýrg qa­la­synyń mádenıeti, ǵylymy jáne óneriniń damýyna qosqan úlesi úshin «Peterbýrg tulǵasy» atty medalmen marapattaǵanyn endi ǵana estip, bilip otyrmyz. О́t­ken jyly arysymyzdyń qur­metine Parıj qalasynda saıabaq ashylyp, músini qoıylǵanda da qatty qýana alǵan joqpyz. Fran­sııadaǵy M.Shoqaı atyndaǵy fransýz-qazaq qoǵamy bolsa eskertkishin salyp, kıno túsirý nıetterin bildirdi. Qysqasy, bárin jipke tizer bolsaq, uzaqqa ketemiz. Bir sózben aıtqanda, M.Sho­qaıǵa Eýropa elderi júrgen-tur­ǵan jerleriniń bárine eskertkish-taqta ornatyp, óz tilderinde ki­taptaryn shyǵaryp, eske alý sha­ra­laryn, konferensııalar ótki­zip, barlyq qurmetterin kórse­tý­de aıanbaýda. Bile bilgenge qazaq­tyń eshbir tulǵasy Eýropada mun­daı qurmet kórmedi. Eýropada tuńǵysh ret qazaqtyń tulǵa­sy­na músin ornatylýynyń ózi nege turady?! Al bizdegi jaǵdaıǵa kelsek, Almaty qalasynan bir mekteptiń atyn beremiz degen sheshim shyq­qa­nyna eki jyl ótse de, oryn­dalmaı otyrǵany tańǵal­dy­ra­dy. Nege M.Shoqaıǵa bir mek­tep­tiń atyn osynsha kúttirip qoıamyz? Osy kúnge deıin: «M.Shoqaı kim?» degenge elimizde naqty jaýap joq. Álemge úkimin júrgizgen Túrik qaǵanaty tektes túrki ha­lyqtarynyń birligin kózdegen Túr­kistan ıdeıasynan álemdik alyp derjavalar záredeı qoryq­qan. Tipti Keńes ókimeti kezinde onyń atyn ataýdyń ózine tyıym salynyp, qylmystyq jaýapkershilikke tartylǵan. M.Shoqaıǵa áli baǵa bere almaǵanymyzǵa qa­ra­ǵanda, bul ıdeıadan qorqynysh áli de seıilmegendigin baı­qaı­myz. Túrkistan degen uly maq­sat­ty murat etkenimen, árbir túrki memleketiniń jeke táýelsiz el bol­ǵanyn qalaǵan. Ortaq odaq qu­rýdy kózdemegen. M.Shoqaıdyń ulylyǵy sonda, ol ustanǵan pozısııasynan eshqa­shan aýytqyp kórmegen. Bolshe­vık­terdiń nıetin túsingendikten, o bastan-aq Keńes ókimetin moı­yn­damady.   M.Shoqaı táýelsiz Túr­kistannyń azamaty boldy jáne sol azamattyǵyn ómiriniń so­ńyna deıin qorǵap, kúresti. Jeti-segiz tildi erkin meń­ger­gendikten, Parıj, London, Varshava, t.b. sııaqty qalalarda baıandamalar jasap, sol ýaqyttaǵy AQSh-tan bastap Batys Eýropa elderiniń basty basy­lym­da­ryn­da saýatty eńbekteri jarııa­la­nyp, álemdik aýqymdaǵy saıasatqa baǵa berip otyrdy. Eýropa elderin aıtpaǵannyń ózinde Ame­rı­ka­nyń bedeldi ýnıversıtetterinde birneshe qaıtara eńbegi jarııa­lan­dy (Kembrıdj, 1957, 1964 jj., Berklı, 1960 j., Oksford, 1986 j.,). Reseı Ǵylym akade­mııa­synyń «Sheteldegi orys­tar­dyń qoǵamdyq oı-pikirleri» atty ensıklopedııasynda qazaqtardan tek M.Shoqaıǵa ǵana maqalalar arnalǵan. Osy arada erekshe atap óterlik másele, onyń álemdik aý­qym­daǵy saıasatker ekendigi moı­yndalyp, Londondaǵy álemniń ozyq oılylary ǵana baıandama jasaıtyn halyqaralyq ister boı­ynsha Koroldik ınstı­tý­tyn­da  1933 jyly 27 naýryzda baıandama jasaýy. Osy atalǵan is-áre­ketteriniń bárinde Túrkistandy álemge tanytýǵa tyrysyp qana qoımaı, Túrkistan halyqtary ara­synda tarıhta tuńǵysh ret túr­kistandyq saıası emıgrasııa­lyq qyzmettiń negizin qalady. Qazaqtardyń ǵana emes, túrki-musylman halyqtarynyń da muń-muqtajyn joqtap, kúresken jeke-dara qaıratker retinde tý­ys­qan halyqtar arasynda qan­daı qurmetke bolsa da laıyq. Qazaq tarıhynda ǵana emes, álem tarı­hynda izin qaldyrǵan osyndaı dara tulǵany týdyrǵan qazaq hal­qy da baqytty. Tek osyndaı ba­qy­tymyzdy baǵalaı bilýimiz kerek. Sondyqtan táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyna oraı táýelsiz­dik­pen maǵynalas bolyp ketken M.Shoqaı tulǵasyn asqaqtatý maq­satynda el Úkimeti biraz ju­mys atqarýy tıis dep bilemiz. Má­selen, solardyń bir-ekeýin atasaq,  Almatydaǵy bir mektepke jedeldetip esimin berý, álemde shashylyp jatqan muralaryn jınap, murajaı ashý kerek. My­sal­ǵa, túrkııalyq azamat Tımýr Kodjaoǵlyda M.Shoqaıdyń pas­por­ty bar, Parıj qalasyndaǵy Álim Almat degen azamatta  jazba mashınkasy, hat­tary, estelikteri, sýretteri, túr­kııalyq Ahat An­dıjanda sýretteri men hat­ta­ry, Mýzaffer Akchorada  hattary bar. Osy azamat­tardyń bári jeke qolǵa bermeımiz, murajaıy ashyl­sa beremiz dep otyr. Son­daı-aq, Parıjdegi Shyǵys tilderi jáne órke­nıet­teri ınstıtýtynda M.Sho­qaıdyń jeke muraǵaty tur. Astanada eskertkishi qoıylsa, tipten ǵa­nıbet... Shalataı MYRZAHMETOV, Májilis depýtaty.