Qazaq kúresi – ár qurlyqta

Osy kúnderi Lıtvanyń Palanga men Shaýlıaı qalalarynda kúres túrlerine arnalǵan sımpozıým men II Eýropa oıyndary ótýde. Oǵan Qazaqstannan Dúnıejúzilik qazaq kúresi qaýymdastyǵynyń prezıdenti Serik Tókeev bastaǵan bapkerler men mamandar qatysýda. Palangada ótetin jıynda  Serik Adamuly qazaq kúresiniń tarıhy, ony damytý joldaryna arnalǵan bir saǵattyq baıandama jasaıtyn bolsa, Shaýlıaıda ótip jatqan II Eýropa oıyndarynda qaýymdastyq ókilderi jarysty ótkizýge kómektesip, qazaq kúresin eýropalyqtarǵa nasıhattaý jumystaryn júrgizetin bolady. Osy eki úlken sharaǵa barar aldynda Dúnıejúzilik qazaq kúresi qaýymdastyǵynyń prezıdenti, eńbek sińirgen jattyqtyrýshy, professor, Bilim berý isiniń úzdigi, Astanadaǵy Qajymuqan Muńaıtpasuly atyndaǵy sportta daryndy balalarǵa arnalǵan respýblıkalyq mektep-ınternattyń dırektory Serik TО́KEEVPEN kezdesip, Lıtvaǵa saparynyń maqsaty, onda kóteriletin máseleler týraly áńgimelesken edik. – Aldymen byltyr Astanada ótken álem chem­pıo­natynan keıin qazaq kúresin damytýda qandaı jumystar istelgenin aıtyp berseńiz. – Kóp jumys isteldi. Sonyń ishinde eń bastysy dep  álem chem­pıonatynan keıin kúresi­mizdiń FILA-nyń músheligine kir­genin aıtar edim. Osy uıymnyń prezıdenti Rafael Martınettı ózi basy-qasynda bolyp, álem chempıonatyna joǵary baǵa berip ketti. Qazaq kúresiniń jaqsy kúres ekenin, onyń erejelerine jyly sózderin aıtty. Biraq óziniń usynys-tilegin de jasyr­mady. Mysaly, ol qazaq kúre­sin jyldamdatý kerektigin, dzıýdoda balýandar 5 sekónt qana ustap tura alatynyn, áıtpese shıdo beriletinin eskertti. Ras, bizge aýyr salmaqtaǵy balýandar kúresine jyldamdyq kerek dep oılaımyn. – Lıtvanyń Palanga men Shaýlıaı qalalarynda kúres túrlerine arnalǵan sharalarda qandaı máseleler kóte­riledi? – Palanga qalasynda ótetin sımpozıýmda qazaq kúresiniń tarıhy onyń damý joldary týraly bir saǵattyq baıandama jasaımyz. Istelgen jumystar men josparlarymyzdy aıtatyn bolamyz. Sımpozıýmda negizinen qazaq kúresin nasıhattaý, ony damytý úshin Azııa, Eýropa, Amerıka elderinde federasııa ashý máselesin kóteremiz. Qazir osy qurlyqtardyń biraz elderinde federasııalarymyz bar. Onda komandalar qurylǵan. Al Amerıkada Almas Musabekov degen jigit qazaq kúresinen ko­man­­da daıyndap jatyr. Shıaýlıaı qalasynda II Eýropa oıyndary ótedi. Oǵan 30 komanda, 240 balýan qatysqaly jatyr. Biz oǵan osy oıyndardy ótkizýge kómektesý úshin baramyz. Bul jarysqa tek Eýropa elderi ǵana qatysady. – Bıyl budan basqa qandaı jarystar ótedi? Jańa komandalar men jańa elderdi kóre alamyz ba? – Osy jyly Dúnıejúzilik stýdentter jarysy ótetinin bilesizder. Biz soǵan qazaq kúresiniń aýyr salmaqtaǵy balýandaryn qos­qaly otyrmyz. Sodan keıin tórt jylda bir ret keletin Tafıılik oıyndar ótedi. Soǵan da­ıyndalamyz. Sport – akkord degen oıyn da bar. Ony bıyl Qy­taı­da ótkizý josparlanýda. Oǵan taekvando, dzıýdomen qa­tar, qazaq kúresin de qatystyrýdy josparlaýda. Endi ózderińiz bilesizder, biz jyl saıyn Azııa chem­pıo­natyn ótkizip kelemiz. Ony bıyl Qytaıda nemese Iranda ótkizý oı­da bar. Sodan keıin kúzde Túr­kııa­nyń Antalıa qalasynda Álem kýbo­gyn ótkizemiz. Oǵan 9 komanda qatysýǵa ótinish bildirip otyr. Eki komanda Eýropadan, ekeýi Afrıkadan, úsheýi Azııadan, taǵy Okeanııadan komandalar bolady. – Afrıkada qazaq kúresinen chempıonat ótkizý degen jaqsy jańalyq eken. Ol qaı jerde, qaı kezde ótedi? – Bul chempıonatty biz Álem ký­bogy aldynda, soǵan eki komandany iriktep aparý úshin ótkizýdi josparlap otyrmyz. Ol Togoda ótedi. Sol jerde afrıkalyqtarǵa qazaq kúre­sin úıretip, olardy daıyndap, Antalıaǵa aparatyn bolamyz. – Lıtvada qazaq kúresi tý­raly keńirek málimet beredi eken­siz. Endi tól kúresimizdiń ta­rı­hyna qysqasha toqtalyp ótseńiz. – Qazaq kúresiniń tarıhy ulty­myzdyń ómir tarıhymen tyǵyz baılanysty. Balýandardyń kúsh synasýy at jarysy, aqyndar aı­tysy sııaqty qazaq halqy óneriniń ajyramas bir bóligi bolyp sana­lady. Qazaqtar kúsh ıesin «alyp», «tolaǵaı», «balýan» dep atap ony erekshe qasıet qonǵan adam retinde tanyǵan. Ýaqyt óte kele kúres óneri halyqtyń ulttyq dástúrli oıyndarynyń biri retinde damı otyryp, keıinnen jeke sport túri­ne aınaldy, úlken-úlken jarys­tar uıymdas­tyrylatyn boldy. – Qazaq kúresiniń qandaı tárbıelik mańyzy bar? Onyń erekshelikteri qandaı? – Onyń tárbıelik mańyzy zor. Qazaq kúresi ulttyq na­mys­ty týla­typ, kórermenge as­qan shabyt syı­laıtyn qudyreti bıik kúres ekenin bilemiz. Qazaq kúre­siniń tarı­hyna úńilsek, onyń san qıly qy­zyqtaryn kezdestirýge bola­dy. Ertede qazaqtar toı-to­ma­laq dýmanda nemese halyq jı­nalǵan jıyndarda uıymdas­ty­rylǵan jek­­­­pe-jekterde balýan­dar­dyń sal­­­maǵyn ólshep jat­pa­ǵan. Qar­sy­lasyńa qarsy turar­lyq kúsh-qýatyń bar bolsa bolǵany, kilemge bilek sybanyp shyǵa berer edi. О́tken HIH ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyrdyń birinshi jar­tysynda saıyn dala tósinde saıran salyp, saltanat qurǵan ba­ba­larymyz Imanjúsip, Balýan Sho­laq, Qajymuqandar kúsh-qýa­tymen birge, aqyl-parasaty­men, aqyndyq-ánshiligimen de erek­she­lenip, naǵyz ult maqta­nyshyna aınala bildi. Qajy­muqan baba­myz tórtkúl dúnıe­niń eń myqty degen balýan­daryn tize búktirip, óz zama­nyn­daǵy kásibı balýan­dyq­tyń bıik shyńyna kóte­ri­lýimen qa­tar, «Musylman álemi­niń bas balýany» degen ataqqa ıe bol­dy. Al Balýan Sholaq Baı­myrzaulynyń 51 put kir tasyn (816 kılo) kóterip, bir qora qoıdyń qotanyndaı jerdi aına­lyp kelýi eriksiz tańqaldyrady. Áńgimelesken  Dastan KENJALIN.