Qazaqstan - túrki halyqtarynyń qarashańyraǵy

Túrkistanda IV halyqaralyq túrkologııa kongresi ótti Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti – Ońtús­tiktegi irgeli oqý oryndarynyń biri. Osyndaǵy medısına fakýlteti halyqaralyq standarttarǵa saı bilim berýimen erekshelenedi. Oqytýshy-profes­sor­lar quramy myqty. Qazaqshadan bólek aǵyl­shyn, túrik tilderinde de dáris beriledi. Stýdentter Túrkııa memleketinde de sabaq alady. Bastaý baryn bulaq ta biledi degendeı, teksiz dúnıe joq. Shyǵys medısınasynyń altyn tamy­ry Ibn Sınada jatsa, qazaq medısınasynyń atasy – shıpager О́teıboıdaq. О́rkenıet ózderinen bastalardaı kóretin Batys dárigerlerinen buryn sheshekke qarsy dári ekken О́teıboıdaqty aýyzsha maqtan qylǵanymyzben, eske alarlyqtaı eshteńe jasaı qoıǵan joq edik. HQTÝ rektory, professor Lesbek Táshimov medısına klınıkasynyń aldynan medısına alańyn salarda ortaǵa Ibn Sınanyń músinin or­natyp, qos qaptalyndaǵy qyzyl granıtke Gıppokrat pen О́teıboıdaqtyń ómiri, qyzmeti, sińirgen eńbegi jaıly jazdyrypty. Bul – bolashaq dári­ger­ler úshin úlken tárbıe. Osylaısha tarıhy­myz­dyń jadynda qalǵan joǵyn jańǵyrtqan HQTÝ halqymyzdyń túp-tuqııanyn túgendeýge udaıy atsalysyp keledi. Túbi bir Túriktiń ýaqytynda kók titiretkenin, urpaqtary jer-jahanǵa jaıy­lyp, myqty memleketter bol­ǵa­nyn moıy­ndaǵysy kelmeıtinder bar. Islamǵa deıingi tarıhymyzdy jabaıylyqqa telip, urpaq ja­dy­­nan shyǵarýǵa tyrysatyndar taǵy da jetkilikti. Biz kimbiz, túbimiz kim, qaıdan shyqtyq, qalaı bólindik? Endi bizdi týystastyratyn ustyn qaısy? Osyndaı suraqtar el, jer tarıhyn oılaǵan ár oıly keýdede bar. Kók túrikterdiń Otany – qazir­ge qazaq jeri bolǵandyqtan 2002 jyly eń al­ǵashqy túrkologııa kongresi Túrkistan qala­synda ótken edi. Ár eki jyl saıyn turaqty ótkizilip kele jatqan túrkolog-ǵalymdardyń basqosýy talaı kúrmeýli máselelerdiń túıinin sheship keldi. Jaqynda ótken kongress Qazaqstannyń Táýel­siz­diginiń 20 jyldyǵyna arnalyp, jas ǵalymdardy túr­ko­logııa máselesine kóbirek tartýdy kózdedi. Alǵashqy kúni Arystanbab pen Qoja Ahmet Iаsaýı kesenelerine zııarat etken qonaqtar sol kúni “Túrki halyqtarynyń tarıhy” murajaıy men kórmesin tamashalady. IV halyqaralyq túrkologııa kongresin HQTÝ rektory, professor L.Táshimov ashyp, júrgizip otyrdy.  Kongrestiń saltanatty ashylýynda Jo­ǵa­ry keńes múshesi, professor Ilııas Doǵan, Iаsaýı atyndaǵy HQTÝ О́kiletti keńes tóraǵasy Os­man Horata, ýnıversıtettiń birinshi vıse-prezıdenti Mıhır Nakıp, akademık Rahmanqul Berdibaı, veng­rııa­lyq professor Janos Sınos sııaqty ǵalymdar sóz sóıledi. “Bizdiń halyq kóshpendi bolmaǵan, ol bizdi tómendetý úshin pıǵyly bólekt­erdiń oılap tapqan amaly” dep sóz saptaǵan professor Ýahıt Shalekenov osy oıyna tııanaq eterlik talaı máselelerdiń barysyn álemdik tarıhtyń súzgisinen ótken dálel­dermen dáıektedi. Bir qala sol kez úshin – órkenıet ortalyǵy bolsa, qazaq dalasynda júzdegen, myń­daǵan qalalar bolǵan. Jylqy – álemge qazaq dalasy arqyly taraǵan. Halyq eginshilikpen aınalysqan, tústi metaldy aıyrǵan, zergerlik óneri damyǵan. Qazaqtyń jerinen bes birdeı Altyn adamnyń tabylýy sonyń bir aıǵaǵy ǵana. Taza qandy arııler jóninde oılaryn jınaqtaǵan ǵalym tarıhy­myzdy túgendeýge tııanaqty túrde kirisýimiz kerek dedi. Ǵylymnyń shyryldaıtyndaıy bar. О́zderin álemniń shyn qojasy retinde sezingisi keletin Batystyń kózimen qarasań túrikter órkenıetke eshqandaı úles qospaǵan, jabaıy halyq sııaqty. О́z ishimizde de ata-baba tarıhyn bilmegendikten osylaı oılaıtyndar jeterlik. Plenarlyq májilis túrki til bilimi, túrki ádebıeti men folklory, túrki tarıhy, arheologııa jáne etnologııa, túrki dúnıetanymy jáne óneri sııaqty seksııalarǵa bólinip, ǵalymdar baıan­da­ma­laryn oqydy. Pikir alysty, túrkologııanyń jańa kókjıegi ashyldy. Túrkologtardyń aldynda atqarylatyn zor jumystar bar. Biz muny Túrkologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, professor D.Kenjetaı men osy ınstıtýttyń ǵylym hatshysy B.Ábjettiń kótergen máselelerinen baıqadyq. Qazaqstan táýelsizdik alǵan tustan bastap túr­kologııa salasy óziniń jańa betin ashty degen ǵalym­dar, keńestik júıe kezinde de túrkologııa salasynda kóptegen jumystar atqarylǵanyn aıtady. Ol kezde túrkologııa degen uǵym tek lıngvıst-ǵalymdardyń ǵana aınalysatyn sharýasy retinde, ıaǵnı tar sheńberde zertteldi. Bul Keńes ıdeologııasyna óz jemisin bere bastady. Ortaǵasyrlyq túrki dúnıesiniń qundylyqtary, ǵulama ǵalymdarynyń eńbekteri túrkilerdiń tutas baılyǵy retinde emes, jekelegen sol kezdegi taıpalardyń enshisine berilip jatty. Kórshi otyrǵan týysqan eki halyq ishinde burynǵy ata-babadan qalǵan mádenı muraǵa degen ózara talas týdy. Túrkolog-ǵalymdar osy uly tulǵalardan qalǵan shy­ǵar­malarynyń álemdik deńgeıdegi adamzat aldyndaǵy mańyzdylyǵy týraly keleli tujyrymdar jasaýdyń ornyna, árkim óz aımaǵynda týǵan uly tulǵalardy óz ultyna jatqyzý, ony menshiktep alý sııaqty keleńsiz dúnıelermen aınalysa bastady. Batystyń kózqara­symen qaraǵanda túrkiler álemdik órkenıetke eshqan­daı úles qospaǵan degen tujyrymǵa kelýge kezinde jasalǵan josparly saıasaty óz nátıjesin berdi. Qa­zirgi kúnge deıin Batystyń jazǵan dúnıelerin tutastaı shyndyqqa balap, astarly saıasatyna mán bermeı, olardyń aıtqanyn óziniń ustanymynyń negizgi tiregi retinde kóretin aǵa býyn túrkolog ǵalymdarymyz da kóptep kezdesedi. Olar áli kúnge ózin tek qana óz ultynyń patrıotymyn dep sezinedi. Sınologtar men ıranısterde jaǵdaı múlde basqasha órbidi. Mysaly ırantanýshy ǵalymdar qazir­gi Tájikstan, Aýǵanstan jáne Iran men Kavkaz­dyń ırantekti halyqtarynyń mádenıeti men ádebı tulǵalaryn ózderiniń ortaq muralary retinde qarastyrady. Mektep jáne joǵary oqý oryn­darynda ırandyq mádenıet dep tutas dúnıe retinde oqytady, tájik, aýǵan ne parsy dep olardy bólip qaras­tyr­maıdy. Osylaısha álemdik órke­nıetke óziniń tutas mádenıetimen enip otyr. Qytaı ıdeologııasy da sondaı baǵytty ustanady, kezinde patshalyq qurǵan túrki, monǵol qaǵandary da Qytaı dúnıesine jatqy­zy­lady. Olardyń memleket qurǵan aýmaqtary da Qy­taıdyń oqýlyq­taryna Qytaıdyń jeri retinde oqy­tylý prosesi áli júrgizilip keledi. Orys saıahat­shy­lary Orhon-Enıseı jazýlaryn tapqan kezde Batys­tyń orıentalısteri ony ózimizdiń ata-baba murasy degen syńaıda maqalalar jaza bastady. Ony zertteý úshin arnaıy ekspedısııalar uıymdasty­ryldy. Biraq rýnıkalyq jazý túrki tilinde sóılegen soń oǵan degen qyzyǵýshylyǵy sap tyıylǵan bolatyn. Áli kúnge deıin eýropalyqtar óz ata-babalaryn kóshpeli máde­nıetke aparyp tireıtin jáıtter kezdesedi. Túrkistanda uıymdastyrylyp otyrǵan IÚ túrkologııa kongresiniń mańyzdylyǵy erekshe bolmaq. Keleshekte jas túrkologtardy tárbıelep, olarmen qoıan-qoltyq jumys isteý, túrki máde­nıetin tutastandyrý jolynda qajyrly eńbegimizdi aıamaýymyz qajet. Osy baǵytta jas túrkolog­tardyń basyn qosý asa mańyzdy is-shara bolmaq. Bizdiń osy aıtylǵandarǵa qosarymyz, túrki halyq­tarynyń ondaǵan ulttar men ulystarynyń urpaqtary oqyp jatqan osy ýnıversıtet túbinde túrkologııany túbegeıli zertteıtin jas ǵalymdardy osylardyń ishinen daıyndaǵany jón sııaqty. Kóterilgen bastam­a­lar­dy, tarıhymyzdyń tyń tustary men aqtańdaq betterin tarazylap, túbi bir túrki halyqtaryn týystasty­ra­tyn áreket osy jas ǵalymdardyń qolynda bolsa kerek-ti. Baqtııar TAIJAN. Ońtústik Qazaqstan oblysy, Túrkistan qalasy.