Etti iri qara mal el brendi bola ala ma?

Elbasynyń bıylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda aýyl sharýashylyǵyn damytý, sonyń ishinde, etti iri qarany kóbeıtý jóninde kúrdeli mindetter qoıyldy. Bul azyq-túlik qaýipsizdigin saqtaý jolyndaǵy aýqymdy shara bolyp tabylady. Buǵan bólingen qarajat mólsheri de óte qomaqty. Endigi másele sol qomaqty qarajatty tıimdi paıdalana bilýde. Shyn máninde ol aýyldaǵy taýar óndirýshiler úshin tabystyń jańa kókjıekterin ashýǵa tıis. Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty Bolat JÚGINISOVPEN tilshimizdiń áńgimesi osyndaı kókeıkesti máseleler tóńireginde órbidi. – Bolat Aqanuly, ótken ǵa­syr­dyń alpysynshy-jetpisinshi jyl­da­ry Aqjaıyq óńiri etti iri qara ósirý jóninen búkil Odaqqa ta­ny­mal boldy. Qazirgi kúni úzilip qal­ǵan osy tájirıbeniń paıdaly jaq­taryn búgingi kún talaptaryna sáıkestendirýge bolady dep esepteı alasyz ba? О́ıtkeni, sabaq­tas­tyq degenimizdiń tıimdi tustary mol ekeni tájirıbe júzinde dálel­denip keledi emes pe? Sol bir ótken jyldarǵa oısha barlaý jasasaq neni túısiner edik? – Sózińizdiń jany bar. Etti iri qara ósirýde buǵan deıin qalyp­tasqan tájirıbeniń tıimdi tustaryna kóz júgirtkenniń esh artyqshylyǵy joq. Jalpy, bul máseleni kótergende mal sany kózdi ashyp-jumǵandaı ýaqytta tez kóbeıe qalmaıtynyn muqııat eskergen jón. Kezinde KSRO keńes halqyn sapaly etpen qamtamasyz etý úshin etti iri qara malyn ósirýdi eki kezeńmen ári eki kezekpen da­myt­qany sala tarıhynan jaqsy belgili. Ol oty­zynshy jáne alpysynshy jyldardy qam­tı­dy. Osy aralyqta Keńes ókimeti AQSh-tan etti iri qara ósirý tájirıbesin elge engize bastady. Altynmen para-par asyl tuqymdy mal meılinshe tıimdi qarajatqa satylyp alynǵany sol kezdegi úlken jetistik edi dep bilýimiz kerek. Sol jyldary Aqjaıyqqa osy salany kóterý úshin ǵylym doktorlary Alekseı Cherekaev pen Lev Prahovtar jiberildi. Bilimi de, biligi de óte joǵary osy ǵalym mamandar shetelden satyp alynatyn mal­darǵa jiti kóńil bólip, aýksıondarǵa ózderi qatysty. Dál osy kezeńde KSRO-ǵa 1300 bastaı asyl tuqymdy mal satyp alynǵanyn derekter aıǵaqtaıdy. Basyn ashyp aıtar jáıt, olardyń bári de atalyq maldar. Olardyń ortasha quny 1500-2000 dollardan as­paǵan. Alekseı Cherekaev asa qundy bir «Cherchıll»  atty buqany Oral oblysyndaǵy Ańqaty mal zaýytyna alyp kelýge tikeleı mınıstrdiń kelisimin alady. Oǵan joǵaryda atalǵan mólsherden tórt-bes ese artyq qa­rajat jumsalǵan kórinedi. Jasandy uryq­tan­dyrýdyń arqasynda keıin osy atalyq mal elimizde ettiń sapasy artýyna septigin tıgizgen. Sol bir shaqta etti iri qara malyn tıimdi damytý úshin ǵylymı ortalyqtar kóptep qurylǵany da aǵa býyn ókilderine jaqsy belgili. Ákelingen maldar asyl tuqymdy mal sharýashylyqtaryna bólinip berilgen. Jergilikti qazaq sıyry men gereford tuqymy shaǵylystyrylyp jergilikti jerge jersindirilgen. Sóıtip, Qazaqstanda ósirilgen et sapasy halyqaralyq standart­tarǵa sáıkes kele bastaıdy. Keıin 80-jyldary Ańqatydaǵy asyl tu­qym­dy sıyrlardyń ortasha salmaǵy – 550, atalyq maldardyń salmaǵy 1450 kıloǵa jetti. Bordaqylanǵan maldardyń ortasha sal­maǵy 570 kılo qurady. Bul nátıjeler sol kezdegi AQSh-taǵy kórsetkishterden kem túse bermeıtin. Jalpy, álemde etti iri qa­rany kóp ósiretin birden-bir memleket  AQSh bolyp tabylady. Mundaǵy fermerlik sharýashylyqtar 140 mıllıon bas kóleminde sıyr ósiredi. Olar jaıylymy mol jerlerge ornalastyrylǵan. Júgeri egetin beldeýlerinde 140 myńǵa taıaý irili-usaqty mal bor­daqylaıtyn sharýashylyqtar bar. Bul sala osy eldiń aýyl sharýashylyǵyna qatysy bar basqa da óndiristik salalardy damytýdyń ne­gizi. Atalǵan tájirıbelerden alar taǵy­lym mol. Osyndaı isti óz elimizge yńǵaılap paıdala bilgennen utpasaq utylmaı­tynymyz anyq. – Aqjaıyq óńirindegi buǵan deıingi asyl tuqymdy mal ósirý isiniń kánigi  sheberi, joǵaryda ózińiz aty-jónin keltirgen akademık, Qazaqstan úkimeti tóraǵasy­nyń orynbasary qyzmetin atqarǵan Alek­seı Cherekaevtyń kózin kóre qalǵan ma­man retinde búgingi kúni osy salany tıimdi túrde damytý úshin ne isteý kerek dep esepteısiz. – Qaı iske de eń aldymen qarajat qajet. Al ony tabý ońaı is emes. Búgingi damý, órkendeý jolyndaǵy memleketimizdiń árbir teńgesin utymdy paıdalanýymyz kerek. Bul turǵyda «KazAgroQarjy» ulttyq kompa­nııa­synyń 70 myń bas asyl tuqymdy etti iri qara malyn elimizge alyp keletin jospary maman retinde maǵan kúmán týǵyzyp otyr. Ár basy úsh myń dollardan bolǵannyń ózinde oǵan kem degende 210 mıllıon dollar jumsalady eken.  Osynaý ózindik quny asa qymbat maldar kimge, qalaı berilmek? Biz budan ne utamyz?. Bul maldardy tańdap alatyn mamandar bar ma, búginde bizde. Munsha mal nege kerek? Mundaǵy qyrýar qaryzdy kimniń moınyna ilip qoımaqpyz degen saýaldar eriksiz týyndaıdy. Meniń oıymsha, eń aldymen eldegi bar­lyq maldy saýyqtyryp alý kerek. Qazir res­pýblıkada kúrdeli veterınarlyq ahýal qa­lyptasyp otyr dep esepteımin. Mal ara­syn­da brýsellez ben týberkýlez aýrýlary ór­ship tur. Osy oraıda aıtaıyn degenim oǵan qansha qarajat qajet bolsa, sonsha bó­linýi tıis. Osyǵan baılanysty tıisti zańdar qabyldaý kerektigi de kezek kúttirmeıdi. Áıtpese, bizder eshýaqytta da eksportqa sa­paly et shyǵara almaımyz. Satyp alyp kelgen qymbat maldardy aýrýǵa shaldyqtyryp tynamyz. Ekinshi problema, jem-shóp qunynyń joǵary ekendigi. Mal azyǵynyń qazirgideı qymbat jaǵdaıynda onyń basyn kóbeıtý esh múmkin emes. Sondyqtan qala mańyndaǵy aǵaıyndar qoldaryndaǵy maldaryn eriksiz soıýǵa májbúr. О́ıtkeni, mal ustaý tıimsiz. О́zin-ózi aqtamaıdy. Elbasy bıylǵy Joldaýynda kórsetkendeı, tórt mıllıon tonna dándi-daqyldyń balamasy alpys myń tonna et bolatyn bolsa, qazir qalyptasqan bir kılo etti 750 teńge desek kórsetilgen kólemdegi jem qunynyń ár tonnasy  11-12 myń teńgeden aspaýy kerek. Al ózgesin aıtpaǵanda bıyl bir tonna kebektiń baǵasy 30 myń teńgeden asyp ketti. Bıdaıdyń bir tonnasy 50 myń teńgege jetti. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi jemniń baǵasyn tolyq baqylaýǵa alýǵa tıis. Syrtqa satylatyn joǵary jáne 1-3 sortty bıdaı rynok boıynsha, al eksportqa jaramaıtyn 4-5 sortty bıdaı men onyń qaldyqtaryn tek ishki óndiriske jumsap, jańaǵy kór­se­tilgen baǵamda quramajem shyǵaratyn zaý­yt­tarǵa jiberý kerek. Buǵan qosymsha ta­bıǵaty jumsaq ońtústik oblystarda júgeri, taǵy basqa dándi daqyldardy ósirýdi jolǵa qoıyp ony da atalǵan zaýyttarǵa attan­dyr­ǵan jón. Tek sonda ǵana qurama jemniń ishki rynoktaǵy baǵasy 17-18 myń teńgeni quramaq. Mal sharýashylyǵy tek sonda ǵana tıimdi nátıje bermek. Osy jaǵdaıda bir kılo sıyr etiniń ózindik quny – 500, qus eti – 300, shoshqa eti 400 teńgeden aspaıdy. Jalpy, 500 myń tonna et óndirý úshin 3,5-4 mıllıon tonna qurama jem óndirilse jetkilikti. Respýblıkada mundaı resýrs bar dep oılaımyz. Kelesi kezektegi másele, árıne, maldy asyldandyrý bolyp tabylady. Meniń oıymsha bul úshin jetpis myń basty qyrýar aqshaǵa satyp alýdyń keregi joq. О́ıtkeni, bul kúmándi, eshqandaı esepsiz, mamandar­dyń qatysýynsyz istelip jatqan shara dep sanaımyn. Onyń ornyna aıtar usynysym da bar. Ol dástúrli asyl tuqymdy sharýa­shy­lyqtarymyz emes pe? Onyń aınala­syn­da júrgen jergilikti mamandar da joq emes. Respýblıkaǵa ákelinetin asyl tuqymdy maldardy solarǵa tabystaǵannan zııan kór­mes edik. Bul rette jańa mamandar legin ja­saqtaýǵa da bolady. Shetelden ákelingen mal­dar bul jerdi jersine me? Bul máseleni de umyt qaldyrmaǵan jón. Osy arqyly maldyń sanyn da, sapasyn da kóterýge bolady. Qazirgi jaǵdaıda elimizge asyl tuqymdy maldyń 500-in ǵana ákelse jetkilikti dep oılaımyn. Bul arada basyn ashyp aıtar jáıt, onyń bári sapaly atalyq maldar bolýy kerek. Búginde respýblıka boıynsha maldy jasandy tásilmen uryqtandyrý isi múldem joıylyp ketti dese de bolady. Buǵan deıin bizde atalyq maldardyń uryqtary arnaıy stansalarda aldyn-ala ázirlenetin. Osyndaı «muradan» bas tartqanymyz árıne durys emes. – Sonymen, búgingi kúni maman retinde etti iri qarany kóbirek ósirý úshin  birinshi kezekte atqarylatyn is qandaı dep oılaısyz? – Bul úshin ár bir aýyldyq okrýgtiń bıznes jospary jasalyp, tabıǵı resýrstary  tolyq monıtorıngten ótkizilýi kerek. Iаǵnı, eldi mekenderde mal ósirýge qajetti sý kózderi men shabyndyq, jaıylym, qo­ra-qopsy túgeldeı esepke aly­nyp, onda qansha mal ósirýge bolatyny belgilengeni jón. Menińshe, bul qoldan keletin sharýa. Analyq maldardy mol, qysy-jazy jaıatyn jerlerge ornalastyrýdyń tıimdi jaq­ta­ry az emes. Mundaıda azyn-aý­laq jem-shóp qory bolsa jetkilikti. Bul úshin analyq mal­dar­dyń tóldeıtin ýaqyty kóktem aılaryna sáıkestendirilýi kerek. Bul arzan et óndirýdiń bir­den-bir kepili. Aýyl sharýa­shy­lyǵyndaǵy jaıylymdar men shabyndyqtar jáne kólder óte tıimdi uqyp­tylyqpen paıdalanylýy tıis. Bul úshin ata-babalarymyzdyń mol tájirıbesin qaıta jańǵyrtqannyń paıdasy mol. Árbir mal túriniń beıimdelgen jeri men jeıtin shóbin eskerý kerek. Mysaly túıe jeıtin shópti sıyr jemeıdi. Ejelgi tájirıbemiz boıynsha mal ósirý úshin bizge jazǵy jaılaý men kúzeý ári qys­taý qajet. Al qazir maldy qysy-jazy bir jerde baǵyp Kishiqum, Qyzylqum, Qaraqum, Naryn sekildi tabıǵı qumdarymyzdy taptap shóp shyqpaıtyn jaǵdaıǵa jetkizdik. Kezinde Jáńgir han Naryn qumyna maldy tek qys kezinde ǵana jaıdyrtqan eken. О́ıtkeni, ol búgingi tilmen aıtqanda, ekologııalyq apat bo­latynyn jaqsy bilgen. Bul jaǵdaı respýb­lıkanyń barlyq aımaqtaryna tán qubylys dese de bolady. Osyndaı janyashymastyqqa tosqaýyl qoıatyn kez keldi dep bilemiz. Sondaı-aq, el kóleminde egin egilmeı aramshóp shyǵyp jabaıylanyp ketken al­qap­tar qanshama. Ony Úkimet qaramaǵyna alyp atalǵan aýmaqta ekpeshóp egýdi qolǵa alǵan jón demekpin. О́ıtkeni, bul aram­shópter­di mal jemeıdi. Eń bastysy, ek­pe­shópti kóbeıtý  mal ónimderin mol óndirýge jáne onyń ózindik qunyn tómendetýge septigin tıgizedi. Qazirgi tańda respýblıkamyzda shóp shabatyn qural-saımandar jasalmaıdy. Qolda barynyń baıaǵyda tozyǵy jetken. Son­dyqtan osy isti nege qaıtadan jańǵyrt­pasqa. Tek olardyń qoljetimdi, arzan ári sapaly bolǵany udaıy nazarymyzdan shyqpasa eken. – Siz halqymyzdyń buǵan deıingi dás­túrli mal sharýashylyǵy jóninde oı qoz­ǵadyńyz. Bul oraıdaǵy usynys pikir­le­ri­ńiz de  kóńilge qonady. Degenmen, qazir biz bul máselege keshendi kózqaras turǵy­synan kelýimiz kerek. Osy oraıda mal bordaqylaý keshenderin qurý jónindegi oıyńyzdy da ortaǵa sala ketseńiz eken? – Meniń oıymsha, respýblıkadaǵy mal bordaqylaý oryndary arzan ári jeńil alańdarda bir myń bastan 5-8 myń basqa deıingi mólsherdegi syıymdylyqta ornalas­ty­rylǵany oryndy. Egin egetin aımaqtar mal bordaqylaý alańdaryna jaqyn bolsa tip­ten tıimdi. Bul jerlerde sońǵy úlgidegi mal soıatyn kombınattar men mal ónimderin qaldyqsyz óńdeıtin qurylymdar bolýy tıis. Sonymen birge, atalǵan aımaqtarǵa qu­rama­jem jasaıtyn zaýyt qurylystaryn da qosa oılastyrǵan oryndy. Mine, osyndaı jaǵdaıda ǵana mal bordaqylaý keshenderi óz shyǵynyn jaýyp, mol paıda bere alady. Uzyn sózdiń qysqasy, etti iri qara ósirý isi endigi kezekte eldiń brendine aınalatyn bolsa, tipten ǵanıbet. Bul jańa zamanaýı kásiporyndardyń ashylýyna, ultymyzdyń eńbekker beınesi jańa bıikke kóterilýine septigin tıgizbek. Osylaısha, ol ekonomıkamyzǵa jańa serpin beretin salaǵa aınala alady demekpin. Bul asa jaýapty iske Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń ózi bastamashy bolyp otyrǵany da kóp jaıdy ańǵartady. Osy jaýapty mindetti bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp iske asyrý bárimizdiń ortaq boryshymyz . – Áńgimeńizge  rahmet. Áńgimelesken Temir QUSAIYN. Batys Qazaqstan oblysy.