Sýret syry

Orystyń uly jazýshysy, Nobel syılyǵynyń laýreaty Mıhaıl Sholohovtyń Qazaqstanǵa jaz aılarynda otbasymen jıi kelip, ańshylyq quryp, balyq aýlap, dem alǵandyǵy, qazaqtardy jaqsy kórip, qurmettegendigi belgili. Sol saparlarynda: «Donda júrsem – kazakpyn, Oralǵa kelsem – qazaqpyn», dep aıtqany, Qazaqstandy jaqsy kórgeni halyq arasynda tarap ketken. Onyń ústine stýdent kezimizde ustazymyz Zeınolla Qabdolovtyń bizge sabaq berip turyp: «Sholohov Almatyǵa kelip, dúıim jurttyń aldynda sóz sóılegen kezinde «uly qazaq halqy» degendi sóziniń arasynda eki úsh ret qaıtalap aıtty. Sonda dýaly aýyzdardan mundaıdy estip kórmegen biz álemge máshhúr jazýshynyń aýzymen aıtylǵan osy sózden ózimiz qysylyp, ishteı ábigerge túskenimiz bar, tipti keıbir joldastarymyz «myna shal ne dep tur, aljyǵan ba» dep kúńkildep te qalyp edi», dep aıtqan áńgimesi este qalyp qoıypty. Árıne, asa iri qoǵamdyq tulǵany bylaı qoıyp, qarapaıym adamdardyń ózi kópshilik al­dyndaǵy ár sózin eseppen aıtatyn sol kezde Sholohovtyń halqymyzdy bulaısha joǵary baǵalaýy tań­ǵalarlyq bolyp kórinetini de ras. Sondyqtan osy maqalany jazý barysynda Sholohov bul sózdi qashan aıtty eken dep ınternetten biraz izdestirip edik, naqty bir derekti kezdestire almadyq. Biraq 1954 jyly Almatyda ótken Qazaqstan Jazý­shylar oda­ǵy­nyń úshinshi sezine qatysyp, sóz sóı­legendigin bildik. Sóılegen sóziniń teksi de saq­talǵan jáne ol baspasóz betterinde jaryq kórgen. Sha­masy ataqty jazýshy «uly qazaq halqy» degen sózdi osy sezde aıtýy ábden múmkin-aý jáne ony aıtqan kezde eń aldymen halqy­myzdyń gúnder men kóne túr­kilerden bastala­tyn ejelgi tarıhyn esine túsirip, osynyń negizinde qazaqstandyqtarǵa degen óziniń rıza­shy­lyǵy men joǵary pikirin jetkizgisi kelgen bolar degen oıymyzdy jasyr­maımyz. Alaıda ol kez – senzýranyń myqty kezi ǵoı, jazýshynyń sóz arasynda aıtylǵan bul jeke pikiri sol sát­tiń ózinde-aq stenografııadan  qıylyp qalýy ǵajap emes, nemese Sholohov bul sózdi basqa bir jaǵdaıda, máselen sezden keıingi qonaq­tarǵa beriletin qonaqasy kezinde aıtýy da ábden múmkin ǵoı. Jalpy, Sholohovtyń Qazaqstanǵa kelgeni, qa­zaq­standyqtarmen jaqsy qarym-qatynasta bol­ǵan­­dyǵy, hat-habar almasyp turǵandyǵy jaı­ly bas­pasóz betterinde jazylyp ta júr. Tipti ol óziniń Nobel syılyǵyna ıe bolǵanyn da Batys Qazaq­stan dalasyndaǵy kól jaǵa­synda estipti. Taǵy bir oıǵa oralatyny – atalǵan oblysta Sholohovtyń murajaı úıiniń kóp jyldardan beri jumys istep kele jatqandyǵy. Jazýshy týraly biraz derekter sonda jınaqtalǵan kó­ri­nedi. Son­daı-aq batysqazaqstandyqtar men Sho­lohov ómir súrgen Dondaǵy Veshensk stan­sa­sy turǵyn­darynyń ara­syn­daǵy kezinde qa­lyptasqan qarym qatynas áli kúnge deıin jal­ǵasyp kele jat­qandyǵyn ınternet materıal­da­rynan bildik. Osy­nyń barlyǵy qazaq­standyq­tardyń jazýshyǵa degen qurmetin bildiredi. Al bizdiń tómendegi aıtpaq áńgimemiz áli aınalymǵa qosylmaǵan tyń derekterge negizdelip otyrǵandyqtan, esimi Aleksandr Pýshkın, Lev Tolstoı sekildi ádebıettiń máńgilik alyp­ta­rymen qatar atalatyn, jıyrmasynshy ǵa­syr­dyń álem­dik kórkem ádebı keńistiginiń úl­ken bir qubylysy retinde baǵalanǵan «Tynyq Don» sekildi dáýirdiń shynaıy epopeıasyn dú­nıege ákelip, kóziniń tiri­sinde-aq «uly» degen atqa ıe bolǵan jazýshynyń bizdiń elimizge kelgen árbir saparynyń árbir sáti eske alýǵa laıyq degen oımen maqalamyzda berilip otyr­ǵan myna sýrettiń tarıhy týraly syr shertkendi jón kórdik. Sonymen sýrettegi eki adamnyń biri Mıhaıl Sholohov ekendigin kózi qaraqty oqyrman jazbaı tanyǵan bolar. Al ekinshisi kim? Sýret qan­daı jaǵdaıda jáne qashan túsirilgen? Osyn­daı suraq­tardy alǵa tarta otyryp, ekinshi adamnyń kezinde Batys Qazaqstan obly­sy­nyń Jánibek aýdanynda basshylyq qyzmetter atqarǵan Myrzash Isma­ǵulov ekendigin bildik. О́kinishke qaraı, Myrzash aǵamyz osydan on jyldan astam ýaqyt buryn qaıtys bolyp ketken eken. Aqyrynda ol kisiniń zaıyby Sara Shá­milqyzyn taýyp, telefon arqyly sóıle­sý­diń sáti tústi. Qazir apamyz Oral qalasynda turyp jatyr eken. «Bul sýret 1972 jyldyń maýsym, shilde aılary kúnderiniń birinde túsirilgen. Kóp jyl ótip ketken soń naqty qaı kúni ekendigin umy­typ qalyppyn. Myrzashtyń ózi osy Jánibek aýda­nynyń týmasy. Ol  qazaq mektebinde, men orys mektebinde qatar oqydyq. Iаǵnı, bir-bi­rimizdi bala shaqtan tanyp bildik. Osy tanys­tyq mahabbatqa ulasyp, ol Lenıngradtaǵy qar­jy-ekonomıkalyq ınstıtýtyn­da, men Oral­da­ǵy joǵary oqý ornynda oqyp jatqan 1961 jyly úılenip, otaý qurdyq. Sol kezde onyń jasy 24-te, meniń jasym 21-de edi. Myrzash oqýǵa túspes buryn áskerde bolyp kelgen-tin. Úılengennen keıin oqýymyzdy aıaqtap, ba­synda Oral qalasynda qyzmet istedik. Myr­zash óte ultjandy, elim degende qabyrǵasyn sógip beretin azamat edi. Sondyqtan alǵan bilimimdi aldymen týǵan jerime arnaımyn dep Oral mehanıka zaýy­tynda ınjener-ekonomıst bolyp, jaqsy qyzmet istep júrgen jerinen Jánibek aýdanynyń «Talovka» keńsharyna josparlaýshy ekonomıst bolyp elge keldi. Odan kóp keshikpeı aýdandyq komsomol komı­tetiniń birinshi hatshy­syna saılanyp, qyzmeti joǵarylady. Almaty­daǵy Joǵary partııa mektebine oqýǵa jiberilip, eki jyldaı ýaqyt astanada turdyq. 1972 jyldyń sáýir aıynda Já­nibek aýdandyq partııa komı­tetiniń hatshysy qyzmetine jiberilip, qaıtadan elge keldik. Sýret mine, osy jyldyń jaz aılarynda túsi­rilgen», – dep eske aldy Sara apaı. – Al endi osy fotonyń túsirilý tarıhyn aıtyp berseńiz, – degen ótinish jasadyq. – Aýdanǵa qaıta kelgen kezimizde biz páterde turdyq. Sonan keıin burynǵy kópesterden qal­ǵan eski úılerdiń biri berildi. Jánibek ken­ti­niń Moskovskaıa 90 meken-jaıynda orna­lasqan bul úı qos qabatty dep atalǵany bolmasa, ústinde úsh bólmesi ǵana bar, birinshi qabaty podval tektes tarlaý qonys eken. Bir jaqsysy aýlamyz keń bolyp shyqty da, soǵan qýandyq. Osy úıdi biraz jyl meken ettik, artynan ózimiz eńbektenip júrip, qasynan irgeles bólmeler qosyp, jaǵdaıdy jaqsarttyq. Ol kezde Myrzash úı tańdap, jaǵdaı kúıt­teıtin azamat emes, únemi jumys jaǵdaıyn oı­laı­dy. Qoly bir bosamaıdy. Men de aýdandyq aýyl sharýa­shylyǵy basqarmasyna qyzmetke ornalastym. Negizgi mindetim, sharýashy­lyq­tar­ǵa telefon soǵyp, astyqtyń egilýi, ory­lýy, bastyrylýy týraly málimetter jınaı­myn. Aýyl sharýashylyǵyndaǵy jumystyń jaıy belgili ǵoı. Senbi, jeksenbi demeımiz, kóbinese jumysta bolamyz. Osyndaı demalys kúnderiniń birinde óziniń otbasy múshelerimen jáne qasynda Fınlıandııa­dan kelgen jazýshylary bar Mıhaıl Aleksandrovıch Sholohov óziniń Oral jaǵasyndaǵy ańshylyq úıine ótip bara jatyp, jolda bizdiń Jánibek aýylyna toqtap, aýdandyq partııa komıtetine kiredi. Ol kezde aýdannyń basshy­la­ry Maqsut Qajyǵalıuly Ba­tyrov pen Iýrıı Aleksandrovıch Cherekaev ekeýi de issaparmen biri ob­lys orta­ly­ǵy­na, ekinshisi sharýashylyqtarǵa shyǵyp ketse kerek. Sodan kabınetinde otyr­ǵan Myrzashqa kelip, tamaq­ta­nyp, tynyǵyp alýlaryna bola­tyndaı orynnyń bar-joǵyn suraıdy. Joldan sharshap kele jatqandaryn aıtady. Kabınette sańqyldap sóılep turǵan radıony kórip: «Radıo munda jeksenbi kúni de jumys isteıdi eken ǵoı, jaqsy eken», deıdi. Ol kezde aýdan ortalyǵynda qurmetti qonaqtardy qabyl­daýǵa laıyq qaı bir daıyn tur­ǵan oryn bar. Sodan Myrzash Sho­lohovty qasyndaǵy adam­dary­men birge qolaısyz­da­nyp, bas tartqanyna qaramastan, qoıar­da qoımaı úıge ertip keldi. Aldymen maǵan telefon sha­lyp, dereý úıge jetip, as qam­da­ýymdy surady. Sálden keıin ózde­ri de jetti. Sholohovtar bir úlken júk máshı­nesi, eki-úsh jeńil máshınemen júr eken. Júk máshı­nesiniń qorabyna sýda júzetin qaıyq­tary, palatka, qa­zan-oshaq, taǵy da basqa zattary bar. Umyt­pasam qasyn­d­a – ózimen qosqan­da on bir-on eki adam. Sholohovtyń ózi, za­ıyby Marııa Petrovna, qyzy men uly, nemeresi, Fınlıandııadan kelgen erli-zaıypty eki qonaǵy, úsh-tórt júrgizýshi jáne bir aspazdary bar. О́te qarapa­ı­ym adam eken. «Bizge tamaq jasap áýre bol­mań­yz­dar, ózi­mizdiń daıyn tamaǵymyz bar, so­ny jep demala­myz. Sizder mazasyzdan­ba­ńyz­dar», dep qoıady. Halqymyzdyń salty­men ózimizdiń jergilikti qazaqy qoıdy ákelip, ataq­ty jazýshynyń al­dyna tartyp, soıýǵa kelisimin suradyq. Biz­diń rııasyz kóńi­limizdi baıqap, qo­laı­syzdansa da, kelisimin berdi. Jol­dastarymen birge aýla­myzdaǵy sebezgi-dýsh­qa túsip: «Qandaı tamasha, rahat boldy, jaqsy sergip qaldym», dep rahmetin jaýdyryp jatyr. Etti bylqytyp asyp, ústel ústine bar mázirimiz­di qoıdyq. Jalpy Myr­zashtyń úıge qonaq ertip ákelgeni bir bul emes. Bizdiń dastarqanymyzdan osy oqı­ǵadan ilgerili-keıindi ýa­qyt­tary qazaqtyń ataqty adamdary Roza Baǵlanova, Rıshad Abdýllın balasy Zaýyr­­men, aqyn-jazýshylar Qaırat Jumaǵalıev, Ǵa­lym Ahmetov jáne basqa da halyqqa belgili azamattar da dám tatqan. Sondyqtan kelimdi-ketimdi qo­naqtardyń yńǵaıyna, Myrzashtyń qyzmet retine baılanysty mundaı jaǵdaıǵa ózim de ázirlenip júretinmin. Sholohovtyń ózi men adamdary aıaq astynan jedel ázirlengen dastarqanymyzǵa, ystyq yqy­lasty kóńilimizge rıza boldy. «Bizdiń qo­lymyzdaǵy barymyzdan da dám tatyńyzdar», dep zaıyby Marııa Petrovnaǵa aıtyp, «Napoleon» konıagyn, jolǵa daıyndap alyp shyqqan taǵamdaryn aldyǵa keltirdi. Qasyndaǵy adamdar ashyq-jarqyn kisiler eken, ataqtarynan at úrketindeı qonaqtar bol­ǵanymen erkin áńgi­melesip, bizdiń qysyl­ǵa­nymyzdy ózderi jýyp-shaıyp degendeı otyrys jeńil ótti. Kesh bata sapardan oralǵan Maqsut Qajyǵalıuly men Iýrıı Aleksandrovıch te qonaqtarǵa sá­lem berý úshin bizdiń úıge kelip, jú­gimiz tipti jeńildegendeı boldy. Sonymen al­dynda kóp bógelmeımiz degen qonaqtar bizdiń úıde qonyp, erteńinde rıza kóńilmen attandy. Myrzashtyń ózi de sol kezde Qazaqstannyń ońtústik oblystaryna saparǵa shy­ǵýǵa qamdanyp júrgen. О́ıt­keni sol jyly aýdanymyzda qýań­shy­lyq bolyp, basqa óńirlerden jemshóp daıyndatyp, jetkizý qajet bolyp edi. Jazýshy bizben qoshtasyp turyp, Myr­zash­tyń sol saparyna sáttilik, qyzmeti­ne tabys tiledi. Shynymdy aıtsam, men as qamdap júrip, dastarqan basyndaǵy kóp áńgi­me­ge qatysqanym joq. Ári kóp jyl ótip ketken soń estigenimniń ózi umy­ty­la bastapty», – degen Sara apaı bolǵan oqıǵanyń jaı-japsaryn bizge osy­laısha baıandap berdi. Apaıdan taǵy bir bilgenimiz, úı ıeleriniń qonaqjaılylyǵyna qonaq­tar­dyń ábden rıza bolǵandyǵynyń belgisi bolar, Sholohovtyń qasyndaǵy Fın­lıandııadan kelgen Valentına jáne Alekseı Borodavkınder ózderiniń tur­ǵylyqty jerine jetkennen keıin Myr­zash­qa hat joldap, alǵystaryn jetkizgen eken. Bul hattyń kóshirmesin jáne Myrzash Ismaǵulovtyń jeke túsken sýretin biz elektrondyq poshtamen jedeldetip aldyrdyq. Helsınkıden 1972 jyldyń 11 qyrkúıegi kúni orys tilinde jol­danǵan hatta bizdiń tár­ji­malaýymyz boıynsha bylaı delingen: «Qurmetti Myrzash Ismaǵululy! Sizge jáne sizdiń zaıybyńyzǵa bizge kórse­tilgen yqylasty kóńil men qonaqjaılylyq úshin shyn júrekten alǵysymyzdy  bildiremiz. Alystaǵy Fınlıandııadan jalyndy sálemmen Valentına jáne Alekseı Borodavkınder». Valentına jáne Alekseı Borodavkınder degenimiz kimder? Internet arqyly onyń da jaýabyn jedel taptyq. 1961 jyly burynǵy Keńes Odaǵynda Sovınformbıýronyń bazasyn­da APN («Jańalyqtar» baspasóz agenttigi») atty aqparat alybynyń qurylǵandyǵy belgili. Ol Keńes Odaǵynyń saıası bıligine táýelsiz ju­mys isteıdi dep eseptelgendikten («APN-niń qyzmeti men qarjylaı jaǵdaıy úshin Keńes Odaǵy jaýap bermeıdi, Keńes Odaǵynyń saıası kózqarasy úshin APN jaýap bermeıdi degen qaǵıdat boıynsha») jáne bolashaqta ózin ózi qarjylandyrýǵa negizdelgen úlken qarjy kózimen qamtamasyz etilgendikten Keńes Oda­ǵynda jáne halyqaralyq arenada úlken bedelge ıe boldy. 7 myń­nan astam av­tor­lyq quram­men áleminiń 110 eline habarlar taratty. APN redaksııasy 120 elde ókildik pen tilshiler qosynyn ustap, álemniń 45 tilinde 4,3 mıllıon danamen 60-tan astam túrli-tústi bezendirilgen gazetter men jýrnaldar, al baspalary jylyna 20 mıllıon tırajben 200-den astam kitaptar shyǵaryp otyrdy. Alekseı Borodavkın alyp agenttiktiń Helsınkıdegi tilshisi retinde Sholohovtyń Fınlıandııada jıi barǵan saparlarynda sol eldiń ataq­­ty ja­zý­shy­la­ry­men kezdesýinde aýdar­mashy­lyq jasap, fın tilinde kitap­ta­rynyń shy­ǵý­yna qolǵa­by­syn tıgizgen eken. «Syıǵa-syı, syraǵa-bal» degendeı, osy eńbegine saı Sholohovtyń qurmetine bólenip, onyń úıinde zaıybymen birneshe ret qonaqta da bolypty. Alekseı Borodavkın tý­raly derekter jı­nastyrý barysynda onyń Mıhaıl Sholo­hov­tyń 100 jyldyq mereıtoıyna oraı ataqty jazýshymen birge bolǵan sát­terin eske alyp jaz­ǵan úlken maqalasyn ınternetten taýyp aldyq. Sol maqalasynyń bir jerinde Sholo­hovtyń shaqy­rýymen zaıyby Valentınamen birge eki ret Batys Qazaqstanda bolyp, balyq aýlaǵandaryn aıtady. «Dvajdy Sholohovy prıglashalı nas poehat s nımı na ohotý ı rybalký v Kazahstan v Bratanovskıı Iаr, gde ý nıh byla nebolshaıa dacha, ı oba raza poezdkı edva ne obernýlıs tragedıeı. K schastıý, vse oboshlos blagopolýchno. V pervýıý chýt ne pogıb maloletnıı vnýk Andrıýsha, syn mladsheı docherı Sholo­hovyh, Mashı. Ego sbıla na absolıýtno prıamom pýstynnom kazahskom trakte grýzovaıa voennaıa avtomashına. Nasha nebolshaıa avtokolonna (dve «Volgı» ı odın «kozel») ostanovılas na obochıne dlıa korotkoı pere­dyshkı. My ýje bylı gotovy dvınýtsıa dalshe v pýt. Golovnaıa mashına s Mıhaılom Aleksandrovıchem ı Marıeı Petrovnoı tolko ýspela ote­hat, kak vdrýg bolshoı voennyı grýzovık, shedshıı navstrechý, na polnom hodý svernýl prıamo na nas, stoıavshıh kýchkoı na obochıne. Vse brosılıs vrassy­p­nýıý, ı tol­ko Andrıýsha ne ýspel ýkrytsıa. Ego, chýdom ýselevshego, vytashılı ız-pod zadnego mosta grýzovıka ı dostavılı samoletom v gospıtal. Kak prınıato govorıt v takıh slýchaıah – «rodılsıa v sorochke». Ostalnye otdelalıs ýshıbamı ı sınıakamı», – deıdi. Borodavkın osy esteliginiń taǵy bir jerinde: «Dlıa nas s jenoı poezdka v Kazahstan byla neza­byvaemoı. Ehalı my ız Veshek proseloch­nymı dorogamı, naslajdaıas beskraınımı prostoramı ı zapahamı stepeı, nochevkamı pod otkrytym nebom, ýdıvıtelnoı tıshınoı. Osobenno zapomnılıs neoby­chaıno ıarkoe zvezdnoe nebo ý ozera Elton, letıashıe spýtnıkı, zabavno prygaıýshıe s rasto­pyrennymı nogamı antılopy-saıgakı. Vremıa, provedennoe v Bratanovskom s Mıhaılom Aleksandrovıchem, Marıeı Petrovnoı, Mıhaılom Mıhaılovıchem, vnýkamı ı drýzıamı Sholohovyh, ıh teplota ı radýshıe ostavılı ý nas neızgladımoe vpechatlenıe», deıdi. Alekseı Borodavkın, bálkim osy joldardy jaza otyryp, Myrzash aǵa men Sara apaıdyń úıle­rinde bolǵan sátterin de eske alǵan bolar, tipti bálkim, osyndaı joldardyń jazylýyna Isma­ǵulov­tardyń qonaqjaı kóńilderi de az da bolsa yqpaly tıgen shyǵar. Árıne, qalam ıesiniń kóńi­linde dál sol sátte qandaı kóri­nister turǵandyǵyn biz qazir tap basyp aıta almaımyz. Biraq Borodavkınderdiń rızashylyq kóńilmen jol­danǵan joǵarydaǵy haty osylaı dep oılaýǵa ıtermeleıtindeı. Qazaq halqynyń «túıe aýnaǵan jerde túk qalady» dep aıtqanyndaı uly jazýshymen bol­ǵan osy kezdesýdiń paıdasy Jánibek aýda­nyna da tıgendigin bildik. Osy oqıǵadan keıingi bir jyldary Jánibek aýdanyndaǵy astyq­tyń shyǵymdylyǵy jaqsy bolyp, qyrmanǵa syımaı ketedi. Orylǵan astyq qos basynda dalaǵa úıile bastaıdy. Eń qıyny jınalǵan astyq­ty tasymaldap áketý kóp kúshke túsedi. Osy iske vagondar jetispeıdi. Bul kezde Myr­zash Ismaǵulov aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp qyzmet istep júredi. Bylaısha aıtqanda, el baılyǵy sanalatyn altyn dánniń ysyrap bolmaýyna tikeleı jaýap beretin aýdandaǵy birden bir laýazym ıesi. Osyndaıda qysylǵanda eske Mıhaıl Sholohov túsedi. Ol kisi dańqty ja­zýshy bo­lýy­men qatar KSRO Jo­ǵary Keńesiniń de­pý­taty. By­laısha aıt­qanda, odaq­tyq dá­re­je­de máselege aralasa ala­dy. Sóıtip jazýshyǵa ótinish jasaýǵa týra keledi. Sóıtip, Jánibek aýdanynda orylǵan as­tyqty tasyp áketýge vagondar eshalon-esha­lo­nymen aǵy­lady. Jánibek aýdanymen kór­shiles ornalas­qan Reseıdiń Saratov, Volgograd oblystary­nyń sha­rýashylyqtary jaqsy ós­ken astyqtaryn jetkize almaı biraz áýrege túsip jatqan osy kezde jánibektikter ózderine júktelgen mindettemeni abroımen oryndap shyǵady. Mine, jaqsy adamnyń paıdasy degenińiz qaıda jatyr. Myrzash Ismaǵulovtyń munan keıingi ómir jolyna úńi­le­tin bolsaq, Já­nibek aýdandyq partııa komı­te­tiniń hatshysy, ekinshi hat­shy­sy, aýdandyq at­qarý komı­te­tiniń tóraǵasy qyz­met­terinde on eki jyldan astam ýaqyt aby­roımen qyzmet etkennen keıin oblystyq tutynýshylar odaǵy basqarmasy tóraǵasynyń birinshi oryn­basary-oblystyq daıyn­daý mekemesiniń bas­ty­ǵy bolyp taǵaıyndalyp, qaıtadan Oral qalasyna keledi. Osy kezde Oralǵa kelgen M. Sholohovpen taǵy bir ret jolyǵady. О́miriniń sońyna taman jańadan qurylǵan oblystyq qarjy-baqylaý basqarmasynyń bastyǵy bolyp birneshe jyl qyzmet atqaryp, 1994 jyldyń 16 qazany kúni 58 jasynda uzaqqa sozylǵan aýyr naýqastan qaıtys bolady. «Qaı jerde jumys istese de qyzmetine óte adal ári patrıot boldy. Dúnıe-baılyq jına­ǵan joq. Qaıtys bolarynyń aldynda qyzyl púlish materıal satyp alyp kelip, úıdegi dıvanǵa jaýyp jatyr edim. – Osyny jappaı-aq qoıshy, keıin bir keregi bolar, – dedi. – Nemenege keregi bolady, odan da dıvan jańaryp tursyn, jabaıyn, – dep aıtqan sózinen sekem alyp, tańǵaldym. – Men olaı-bulaı bolyp ketsem, tym qurysa, úıden alyp shyǵatyn tabytymdy oraısyndar ǵoı, – dep edi sonda meni shoshytyp. Aıtqany dál kelip, osydan keıin kóp ótpeı, ózi de kelmes saparyna attandy. Máıitin kilemge orap úıden shyǵaraıyq dep jatqany­myz­da oblysy­myzdyń sol kezdegi basshysy Qa­bı­bolla Kábenuly Jaqypov: «Elge tanymal eńbegi bar azamat edi, halyqpen qoshtastyrý úshin máıitin Ostrovskıı atyndaǵy drama tea­tryna aparyp qoıaıyq, máńgilik mekenine sol jerden shyǵaraıyq dep kelisimizdi suratty. Sol jerge tabytpen aparyp qoıdyq», degen Sara apaı bosap ketken kóńilin jasyra almaı, telefonnyń ar jaǵynan jylap ta aldy. Búginde Myrzash aǵa men Sara apaıdyń ba­lalary Amangeldi men Laýra qoǵamnan laıyqty oryndaryn alyp, ata-analarynyń adal jolyn abyroımen jalǵastyrýda eken, ózderi de nemereli bolǵan eken. Sonymen bir sýrettiń tarıhynan bastaý alyp ketken áńgimemizdiń negizgi súresine qaıta túsip qorytyndylar kezde aıtarymyz, ǵasyr­lar boıy irgeles kele jatqan, sońǵy júz jyl­dyqta ártúrli obektıvti, sýbektıvti sebep­ter­diń yqpalymen maıly ishekteı aralasyp ketken qazaq halqy men orys halqynyń dostyǵy erteden bekip, adamdar arasyndaǵy shynaıy qaram-qatynas arqyly tamyr jaıyp kele jatyr. Qazaq jerinde bolǵan Aleksandr Pýshkın, Mıhaıl Sholohov, Vladımır Vernadskıı sekildi orystyń uly gýmanıst aqyn-jazýshy, ǵalymdary muny adamgershilik tur­ǵy­synan bolsa da, tarıhı shyndyq turǵysynan bolsa da shynaıy júrekpen qabyldap, bizdiń halqy­myzdyń óneri men mádenıetine ynta ta­nyt­ty, halqymyz týraly elmen eldi jaqyn­das­tyratyndaı jaqsy lebizderin bildirdi. О́zi ultjandy bola tura halyqtar ara­­syndaǵy osy dostyqqa qarlyǵashtyń qana­ty­men sý sepkendeı dá­nekershi bolǵan Myrzash Ismaǵulovtaı azamat­tardyń ómirdegi júrip ótken joldary men jasaǵan áreketteri osy­ny­symen de qundy jáne úlgili. Shyn máninde kelgende, árbir shynaıy ultjandy adam naǵyz ınternasıonalıst te bola alady. О́ıtkeni ult­jan­dylyq degenimiz óz halqyn júregimen súıý degen sóz. Al jyly júrekti adam sol et júrektiń ishinen basqa halyqtar úshin de oryn taba alatyndyǵy anyq. Suńǵat ÁLIPBAI.