«Abylaı aspaǵan sary bel»

DEGEN QANATTY SО́Z ORALYMYNYŃ ShYǴÝ MÁNISI TÝRALY BIRER SО́Z Shoqan Ýálıhanov «Abylaı» atty ataqty eńbeginde Abylaı hannyń aqylman, parasatty, tapqyr, utqyr-ushqyr, qısap­syz erlikter jasaǵan teńdessiz tulǵa, «uly ister atqarýy úshin Allanyń ózi jibergen elshisi, arýaq ıesi», «ǵalamat qazaq» ekendigin aıta kelip: «Qazaq handarynyń arasynda Abylaıdaı sheksiz bılikke ıe bolǵan birde-biri joq. ...Qazaqtardyń ańyz-áńgimelerinde Abylaı aıryqsha qasıeti bar kıeli, keremet qudiret ıesi bolyp sanalady. Abylaı dáýiri qazaqtar­dyń erligi men seriliginiń ǵasyry» dep jazady. Sonymen qatar, «dańqty kezeń­derdi elestetetin» dáýirnamalyq máni erekshe jyr-dastandar, dombyra men qo­byzda oryndalatyn tańǵajaıyp kúıler­diń týǵandyǵyn aıryqsha ataıdy. Abylaı hannyń Qazdaýysty Qazybek, Ýaq Derpisaly, Básentıin Malaısary, Batyr Baıan, Qanjyǵaly Jantaı batyr jaıyndaǵy sıpattamalary nemese Jońǵar qontaıshysy Qaldan-Serenge tutqynǵa tús­kende aıtqan­dary mán-maǵynasy jaǵy­nan tereń, sáýletti tolǵamdar edi. Endi el sanasynda saqtalǵan myna bir qanatty sózdiń qalaısha shyqqany jónindegi áńgi­meni zeıindilikpen, tarıhı zerde kózimen baıyptaǵan jón. Qazaqta «Abylaı aspaǵan sary bel» (Másh­húr Júsiptiń jazbalary boıynsha) degen sóz tirkesi bar. Han qara buqaramen eseptesip, sanasyp «Bes Meıram» degen elden asa almadym!» dep moıyn­daǵan eken. Bul ýaqıǵanyń tarıhy bylaı kórinedi: Abylaı han Qazdaýysty Qazybek bıdiń elindegi bir asqa qatynassa kerek. Sonda Shanshardyń jelbas bozbalalary: «Hannyń basyndaǵy bórkin qaǵyp túsirse, nendeı qahar qylar edi?» − degen ǵoı. Sol sózge eleńdegen Qazdaýysty Qazybek bıdiń inisi «Mórtańdaıly Balapan» hannyń tý syrtynan baryp, shybyq­pen bórkin qaǵyp túsirse kerek. Árıne, buǵan han miz qaqpaǵan. Bórik jerge domalaǵan kúıde qala bergen. Aı almasyp, synaptaı jyljyp jyldar ót­kende, Qyzyljar jármeńkesinde Abylaı han Qazdaýysty Qazybektiń nemeresi Janaıdy, Tórtýyldan Botaqandy baılap-matap ustaıdy. Abylaı han Botaqandy tirideı kórge túsiredi. Ol «kórge kirgen tiri shyqpaıdy» dep, ózinen ózi doldanyp, júregi jarylyp óledi. Mine, osydan keıin Qazdaýysty Qazybektiń uly Bekbolat bı men Edige bı atqa qonyp, Bes Meıramnyń balasyna, Orta júzge at shaptyryp, «Abylaıdy shabamyz!» dep, jar salady. Bekbolat bı: «Abylaıdyń basyn almasam, ne qara qazanyn qaq aıyrmasam, ákem Qazybektiń arýaǵy ursyn!» − deıdi. Kúlik Shobalaı balasy Jańabatyr bı balasy Janaq arqyly sálem aıtyp: «Bekbolat pen Edigege sálem de! Hanyn jaýlaǵan halyq ońbaǵan. «Hanyn jaýlaǵan qara ońbaıdy. Han qısaısa, bári ońbaıdy!» − degen. «Halyq qadirin bilmese, han tartpaqshy jazasyn!! Han qadirin bilmese, halyq tartpaq­shy sazasyn!» − degen. «Abylaımen urys, soǵys qylamyn − demesin. Bitim sóılesip, jarassyn! Arashashy bol!» – dep jiberedi. Jasanǵan qol hannyń Kókshetaýdaǵy qoıma­syn tarydaı aqtaryp-tóńkerip, sıyr ataý­lysyn soıyp, týlaryn qandasyp, máre-sáre bolyp jatqanda Bekbolat bı men Edige bı Ormanshy Aqsarynyń Shotanasyn Abylaı hanǵa elshilikke jiberedi, ol bylaısha sóı­leıdi: «Meıram bolyp atqa qondy, úsh myń kisi qol keldi! Baq degen bir qý taıaq. Oǵan súıenish bolýǵa yrys kerek, qut kerek. Kódedeı kóp sarttyń ortasynda, han bolatuǵyn bolsań, kóziń kórmedi me, qolyń tımedi me? Dúnıe buzylsa, Buqaraǵa sııady, Buqara buzylsa, dúnıege syımaıdy» − dep edi. Buqaraǵa syı­maı, jalańaıaq, jalańbut qashyp kelip ediń! Qara basyń qańǵyp júrip, Saryarqaǵa syı­maǵanyń ba? «Er tol­qysa, el súıeıdi, sý tolqysa, jar súıeı­di!» − degen. «El tolqyǵan sý emes pe?! Laqtyń oınaq­taǵanyna qulaǵan jar sýǵa súıeý bolýǵa jaraı ma? Baılaýda ólgen Botaqannyń qunyn bersin, Janaıdy bosatsyn! Myń kisiniń jolyna bas-basyna «jetim» bastatqan «toǵyz» jáne myń kisiniń jo­lyna bas-basyna túıe bastatqan «toǵyz» bersin! Qalǵan myń kisige myń at, myń shapan bersin! Buǵan kónbese, turysatuǵyn jerin aıtsyn!» – degen. Sonymen, jelkildegen tý da, jer qaıysqan qol da joq. Abylaı han men Baltakereı Tursynbaı batyr, Bekbolat, Edige bıler, ataqty Bekshe mergen, Jańabatyr bıdiń balasy Janaq, bir jaqtan jas Kótesh aqyn bir-birlerimen ushyrasyp, bitimge kelip, tynysh taýyp­ty. Han qarashasymen qaýyshyp, masaırap tabysqan. Túıip aıtqanda, el aýzyn­daǵy «Abylaı aspaǵan sary bel» degen sózdiń mánisi osylaı eken. SERIK NEGIMOV, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory.