Jas qazaq

(Patetıkalyq elegııa) 1942 jyl. Jeltoqsannyń sońǵy kúnderi. Kalının maıdany. Qar jamylǵan keń dala. Ústi qarasur keneppen jabylǵan úsh “ZIS” máshınesi omby qardy josylta jaryp, aýzy úńireıgen uzyn blındajdardyń aldyna kep toqtady. Olardy osy sheptegi dıvızııa shta­bynyń bastyǵy Serebrıakov, dıvızııa komıssary Egorov, 19-atqyshtar polkynyń komandıri Baýyrjan Momyshuly, batalon komıssary Málik Ǵabdýllın, 23-polk komandıri Ilıa Kaprov, polk komıssary tatar jigiti Ahmetjan Muhamedııarov, komsorg Baltabek Jetpisbaev jáne taǵy basqa da bir top kishi komandırler men soldattar mýzykalatyp sal­tanat­ty túrde qarsy aldy. – Táńirdiń myna rahymyn qarańyz, Ǵabe, mine, endi shamaly kúnnen keıin 1943 jyldyń esigin ashamyz. Din aman qaýyshyp, jańa jyldy maıdan tórinde birge ótkizetin boldyq, dep Málik Ǵabdýllın jany qalmaı elpildep tur. – Jańa jyldyq keshtiń bar saltanaty da­ıyn, joldas Ǵabıden Mustafın! – dep Baýyr­jannyń úni sańq ete tústi. Turǵandar Baýyrjannyń sózin qoshtap: “Ýra-a!” dep ıen dalany bastaryna kóterdi. Osy iltıpatty sózderden keıin kútip alǵan soldattar ártisterdi eki topqa bóldi: Elýbaı О́mirzaqov, Kamash Baýbekova jáne odessalyq ánshi Lıda Atmanakı bastaǵan bir tobyn “sizder ana blındajǵa júrińizder” dep ıile qolpashtap, aı-shaıǵa qaratpaı, jelpildetip ala jóneldi. Kýltbrıgadanyń jetekshisi, jazýshy Ǵabı­den Mustafın men ánshi Júsipbek Elebekov ekeýi 23-polk komıssary Ahmetjan Muhamedııa­rovtyń blındajynda ońasha qaldy. Ǵabıdende ún joq. О́zimen ózi. Jaıshylyqta sóıleýi qıyn salqynqandy, tomyryq jan tunjyrap, qatty sharshaǵan. Júsipbek Muhamedııarovtyń iltıpa­tyna ishi jylyp: – Iаpyraı, aıtshy inim, segizinshi dıvızııaǵa jettik pe, jetpedik pe? – dep birden shúıirkelese ketti, – biz elden qazan aıynda shyqtyq. Sodan beri maıdan shepterinde konsert berip kelemiz. – Sizder Moskva túbinde biraz bógeldińizder. Ol jaıdy Málik Ǵabdýllın kúndelikti bilip otyrdy. Bizdiń Kalının maıdany alǵa jyljyp, alystap ketti ǵoı. Joǵarǵy komandovanıe jol azabyn oılap, sizderdi jibergisi kelmepti. Bizge deıin júz seksen… tipti, eki júz shaqyrymdaı jer. – Solaı boldy, inim. Biz qıyla ótindik. Bul dıvızııa o basta ózimizdiń Almatyda 316-­atqyshtar dıvızııasy bop jasaqtaldy, soǵys bastalǵanda ony 8-gvardııalyq dıvızııa, dep ózgertti. Onyń bárin bilemiz. Munda qazaq jigitteri kóp, onyń ishinde Baýyrjan men Málik bar. Jáne kompozıtor inim Ramazan Elebaev bar. General Panfılov… Tólegen Toqtarovtyń dań­qyn kótergen dıvızııa bul. О́lim men ómir beldesken surapyl kúnderde senderdiń júzderińdi bir kórýdiń ózi nege turady? Muhamedııarov ta júzi jyly, minezi synyq, áńgimege ilkimdi, tárbıeli jigit eken. Birden sheshildi: – Kalının maıdany osy, aǵaı. Sizder biz­diń shepti jaǵalap keldińizder. Ol – Holm – No­vo – Svınýhovo – Podsepeche – Borodıno – Novo – Sokolnıkı, tipti, odan da ári qanatyn keń jaıǵan qorǵanys shebi. Biz shabýyldy údet­tik. Bizdiń dıvızııa qýaty zor 33-atqyshtar dıvı­zııasymen túıisýi kerek. Ol solaı bolady da. Kóreshekti sonda kórsetemiz, fashısterge. Irgemizde Holm qalasy. Oǵan kirgemiz joq. Qalany jaý bomba­synan saqtaǵymyz kep, mine, qalyń ormannyń ishinde turyp jatyrmyz, – dedi Muha­medııarov. Júsipbek osy sózdi yjdaǵatpen tyńdap otyr. Al  kóz aldynda – Ramazan!  Jańa álginde bular kelip, máshıneden túsip, ózderin qarsy alǵan jandarmen amandasyp jatqanda: – Joldas komıssar, mynany qarańyz! Oq týra mańdaıymdy jalap ótti, – dep kúle sóılegen jigit qolyndaǵy oq tesken qulaq­shynyn kórsetip edi. Sóıtti de ol beıtanys jandarǵa bir sát kóz toqtata qarap: – O, Elaǵa! Júseke! – dep qushaq jaıa umtylǵan bolatyn. – Qudaı-aý, Ramazanbysyń? – dedi sasqalaq­taǵan Júsipbek.  – Ramazan ǵoı, Ramazan! – dep Elýbaı da oǵan súrine-qabyna tura umtyldy – Ramazan! oı, toba-a, myna maıdan dalasy… myń-myń soldat… osylar­dyń arasynda Ramazan! Báz-baıaǵy jarqyldaǵan kúıi. Oı, aınalaıyn, Ramazanym! Júsipbek kózi jasaýrap, Ramazandy mań­daıynan ıiskep: – Osy 23-polktamysyń? – dedi.  – Iá, osy polk. Medsanchastamyn, – dep bas ızedi.  Ramazan syptyǵyr, sypa qalpy. Boıy bıikteı túsken. Júdegen. Qyz júzindeı úlpildep turatyn jup-jumsaq aqquba reńi sál solǵyn tartqan. Aıaz qaryp totyqqan. Eki jaǵyna pyshaq janyǵandaı. Kisige meıir tóge qaraıtyn aıaly qońyr kózi eptep shúńireıgen.  Júsipbek pen Elýbaı Ramazandy birinen soń biri qushyp súıdi. Urys dalasynyń qas qaǵym sáti qymbat. Ramazan amandyq-saýlyqtan keıin: “Sálden soń qaıtyp kelem”, dep kóp bógelmeı óziniń med­sanchasyna qaıta júgirip ketken-di. Muhamedııarov: – Aǵaı, men, qazir… – dep syrt­qa shyqty. Júsipbek Ramazannyń otbasy, ata-tegin, týǵan topyraǵyn jaqsy biletin-di. Ol jer sulýy Kók­shetaýdan. Onyń Eńbekshilder aýda­nyndaǵy Qudyq­aǵash deıtin jerden. Ashamaıly Kereı ishinde Aqsarynyń irgeli, óristi Bertis áýletinen. Bertisten bes qoldyń salasyndaı – Qojaǵul, Qojamqul, Aıshýaq, Baıshýaq, Jan­shýaq týady eken. Ramazan osylardyń ishinde Qojaǵul atasyna baryp tireledi. Qojaǵul óz kezinde Ýálıhannyń eń bedeldi qazy­sy, el bıi bolǵan adam. Ýálıhannyń tapsyr­masymen Qy­taı­ǵa eki ret barǵan desedi. Birjan saldyń: “Ba­lasy Qojaǵuldyń Birjan salmyn!” dep kókirek qaǵa shyrqaıtyny sodan. Sol Qojaǵuldan qoı aýzynan shóp almaıtyn momyn, jaı sharýa adamy Turlybaı týady. Turlybaıdan Nurjan, Birjan sal, Erjan. Osy úsheýi óz ákeleri Turlybaıǵa toqtamaı, azýy alty qarys uly atasy Qojaǵul bıdiń yqpalynda tárbıelengen. Jas kezinde Nur­jan da jigit dúri bop, jıyn toıda án shyrqap, serilershe saıran salǵan, biraq, ol seriligi uzaqqa barmaı atasynyń yrqymen bılikke aralasqan. О́z elinde rý basy bolǵan. Birjan sal bolsa aspandaǵy aqqýǵa ánin jalǵap, serilik qurdy. Sol joldan taımady da. Erjan eki aǵasynyń kóleńkesinde typ-tynysh shýaqty ǵumyr keshti. Bul da ónerli edi. Dom­byrany adamsha “sóıletken.” Kele-kele boıy baısal tartyp, ónerden sýyna bergen. Al ishinde býlyqqan sol óneri nemeresi – osy Rama­zanǵa darypty. Ramazannyń óz ákesi Elebaı ol da ánmen tynystaǵan syrly kókirekti jan eken. Sheshesi Zeınep te eldi sulýlyǵymen, ánshiligimen tańǵaldyrypty. Áke-sheshesi Ramazandy ánmen terbetip, ánmen aıalap ósirgen. Bul osy áýlettiń úzilmeı kele jatqan salty, dástúri, atadan balaǵa aýysqan qalpy edi. Júsipbek Ramazandy 1929 jyldyń jazynda Kókshetaýda konsert berip júrip, tanyp bilgen-di. O, ol bir esten ketpes sáýleli kúnder edi. Kókshe­taýdaǵy gastroldik sapary bir jarym aıǵa sozylǵan-dy. Birjan saldy pir tutatyn Júsipbek Ramazannyń ánshiligine qulaı berilip, qaı jerge barsa da ony ózderimen birge ala júrdi. Ramazandy úkideı úlpildetip, ardaqtap, maqtap, onyń arǵy tegin tili jetkenshe sıpattap, konsertterge de shyǵaryp júrdi. Sol Ramazan keler jyly ásker qataryna shaqy­ry­lyp, Almatynyń atty ásker polkyna keldi. Qapshy­ǵynda garmony. Bir qolynda dombyra. Bir qo­lynda mandolın. Ol osy polkte “Joldastar” atty alǵashqy ánin jazdy. Jaýyngerler ony marsh qyp solqyldatty.  Jaýyngerlik mindetin ótep bitken sátte Ramazan eshqaıda burylmastan qazaq drama teatryna kelip ártis bop ornalasty. Ramazannyń budan keıingi, ıaǵnı maıdanǵa attan­ǵanǵa deıingi ómiriniń ár sáti Júsipbektiń kóz aldynda. Áli esinde, Ramazan konservatorııada oqyp júrip, jazda alǵashqy kanıkýlǵa kelgeninde Júsip­bekke “Ana syry” degen ánin kórsetti. Oǵan Isa sóz jazyp beripti. Ana júreginiń bar meıirimin móldi­retip, syrly sezimdi, saǵynyshty ánge túsiripti. Bul án alǵash ret radıonyń ánshisi Támti Ibragı­movanyń oryndaýynda efırden berildi. Al bir kúnderi soǵys bastaldy. Konservatorııada Ramazanmen qatar oqyp júrgen kompozıtor Qapan Mýsın men ánshi Beken Jylysbaev «Narodnoe opolchenıege» alyndy. Muqan Tólebaev shamaly ýaqyt sondaı opolchenıede bolyp, densaýlyǵynyń kúrt nashar­laýyna baılanysty Almatyǵa qaıtty. Oǵan ile-shala Ramazan da Almatyǵa oraldy. Jaý Moskva túbine jylandaı jyljyp, kelip te qaldy. Osy kezde qazaqstandyq 8-gvardııalyq dıvızııanyń erlik isteri radıodan kún saıyn sańqyldap berilip jatty. 1942 jyldyń qysy. Bir kúni Ramazan fılarmonııa zalynda Júsipbekke jolyǵyp: «Sizge sálem berýge ári qoshtasýǵa keldim, aǵa! –dep, tolqı sóıledi, – 8-gvardııalyq dıvızııada shyǵyn kóp kóri­nedi. Biraq, “berisetin túri joq, jańa kúshtermen tolyq­tyrylyp jatyr,” deıdi biletin jandar. Sol dıvı­zııaǵa Almatydan bir top jigitter iriktelinip alyn­dy. Men sonyń ishindemin, aǵa. Elde anam men kishkentaı qaryndasym, ózime tete Aqantaı men Tastan inilerim qalyp barady. Jáne bir aıaýly jan… ony siz bilmeısiz. Kelinińiz, Júseke!» Júsipbek ishteı múlgip, Ramazanmen júzbe-júz sóılesip otyrǵandaı kóp jaıdy kóz aldynan ótkizdi. Sol Ramazany, mine, alasapyran soǵys alańynda júr. Komıssar Muhamedııarov birazdan keıin blın­dajǵa qaıtyp keldi. Peshke bir-eki kespeltek aǵash tastady. Sóıtti de uıqy qushaǵyna engen Ǵabı­denge bir qarap qoıyp,”qozǵamaıyq” degendeı ym qaǵyp: – Qalaı, aǵa, jylyndyńyz ba? Ana jaqta Elýbaı О́mirzaqov aǵaı Ramazandy jiberer emes. Saǵynysyp qalypty. Sál taǵat qylyńyz, qazir keledi, – dedi ezý tartyp. Júsipbek onyń sózin bas ızeı qoshtap: Al, Ahmetjan aınalaıyn, aıtshy, Ramazanym qandaı jigit eken? – dedi. – Aıttym ǵoı, aǵa, Ramazanyńyz segiz qyrly, bir syrly jigit dep Mýzykant. Jurttyń arqasyna asynatyn bir-bir qapshyǵy bolsa, Ramazanda eki qapshyq. Bir qapshyǵynda kıim-keshegi, tamaǵy. Ekinshi qapshyǵynda – garmony, dombyrasy, nota qaǵazdary. Zıpa boıyna min juqtyrmaıdy. Tap-taza. Jınaqy. Uqypty. – Solaı de… asaı-múseıimen júr eken ǵoı, aınalaıyn, – dep Júsipbek ishteı tamyljydy.  Muhamedııarovtyń sózi janyna jaıly tıdi.  – Ramazandy ózime kómekshi etip aldym. Sondaı ilkimdi. Jigittiń tóresi! – Bul Ramazan degenińiz qudaı bere salǵan týma talant. – O, ol bólek áńgime, aǵa. Ramazannyń ónerli jigit ekenin birden tanyp-bilgen Málik Ǵabdýllın oǵan ónerpazdar ansamblin qurýdy tapsyrdy. – Á, bárekeldi! Ramazanǵa keregi sol ǵoı. – Ramazan dıvızııany aralap júrip, bir apta­nyń ishinde elýden astam ánshi, bıshi, mýzykant­tardy iriktep, tańdap, tutas bir ansambl qurdy. Solardyń ishinde vzvod komandıri, dombyrashy Erbatyr Ermekov, ánshiler – Temirbek Kókebaev, Baqtııar Meńdiǵazıev, Jumajan Bekbaýov, Ǵabbas Bekqulov jáne medsanchastyń ánshi, bıshi qyzdary dıvızııada neshe túrli oıyn-saýyq uıymdastyryp, maıdan dalasyn dýmandatyp júr. Olardy da bir tyńdap kóresizder, aǵaı. Bizdiń fılarmonııa! – E, jón. Osy áńgimeden keıin Muhamedııarov sál kúmiljip: – Tek bir aıyby bop tur, aǵaı. Osy aıaz bir jumsarmaı qoıdy. Jas qoı albyrt, “jy­lynamyz” dep, osy jaqynda jigittermen silteń­kirep jiberipti. Bizde spırt bolady, – dedi jymıyp. Myna sózge oqys tańdanǵan Júsipbek: – Ramazan ba? – dedi. – О́zińiz bilesiz, áskerdiń tártibi qatań... О́zińiz bilesiz, Ramazannyń úni alty qyrdyń astyna ketetin bıik tenor. “Jer shoqtyǵy Kókshetaý” dep keletin asqaq ánge basqan. Tyrs etken tysyrymyzdy ańdyp, betpe-bet jatqan jaý oqty nóser ǵyp boratty-aı, kep. “ Ramazan, toqtat!” deımiz. “О́lsek te, án aıtyp óleıik” deıdi Ramazan. Toqtamady. Bir kezde blındajdyń aldyna shyǵyp alyp, al, bılesin. Oǵan dúrkirep jigitter qosyldy. Ańdyp.júrgen nemisterdiń zýyldaǵan oqtary blındajdyń ústin túte-tútesin shyǵardy. Qudaı jarylqap, eshkimge oq tımedi. Mundaıda ne isteý kerek? Men ishteı tyndym. Kómekshimniń túrin qarańyz. Amal joq, basqalarǵa tyıym bolsyn, dep Ramazandy biraz silkilep, ansamblden alyp, medsanchastqa… qyz­dardyń arasyna jiberdik. О́zi medınstıtýtta eki jyl oqypty. Dárigerlik qabileti bar. Ýkol salady. Dári-dármekti jaqsy biledi. Qazir sol medsanchasta. “Jazasyn” ótep júr. Aıtyp aýyz jıǵansha Ramazan da keldi. Ramazan Júsipbekti qushyp súıgisi keldi, biraq, ádep saqtady. Ishte aqtarylatyn syr kóp. Qalaı aǵytaryn bilmeı irkip-aq otyr. Júsipbek te oǵan únsiz súzile qarady. – Eldiń amandyǵyn aıtyńyzshy, aǵa? – dedi Ramazan jeńil kúrsinip. – E, elde bir ǵana tilek. Ol – bárine… bar aýyrt­palyqqa tózip, eńbek etip, bar isti maıdanǵa jumyldyryp, Otanymyzdy jaýdan qorǵap qalý. О́ziń biletin jigitterdiń birazy maıdanda. Kompozıtor dosyń Qapan Mýsın batys maıdanynda kórinedi. Ánshi dosyń Beken Jylysbaev Harkov tóńireginde soǵysyp júr. Muqan Tólebaev Qur­man­ǵazy orkestrinde dırıjer Ahmet Jubanovtyń asısstenti. Qaryndasyńdy osy jaqqa júrerden sál buryn kórdim. Aınalaıyn, Qanıpa. Qolynda seniń ánderińniń notasy bar eken. Qandaı esti, zerdeli, bala. Jany qalmaı amandasty. Betinen súıdim. Júsipbek Ramazannyń kóńiline ár nárse túsip, bosaǵanyn sezdi. Júreginde ýaıym bar. Sony sergitkisi kelip: – Jaýdy jeńemiz, Ramazan! Bári de bir kúngideı bolmaıdy. Ańqyldap elge de orala­syńdar, amandyq bolsa. Jazmyshtyń isi aýlaq. Eki inińmen de tabysarsyń. Sóıtip, ómir jón-jónine keler, – dedi. Ramazan ishtegi jan tolqýyn bildirmeýge tyry­syp: – Iá, Júseke, soǵys basylsa bári de or­nyna keledi, bári… – dedi, bas ızeı qoshtap.  Bir kezde syrttan dabyr-dubyr etken daýystar estildi. Ile Muhamedııarov qasynda Elýbaı men Kamash, bıshi Sharıpa jáne bir soldaty bar … sol­dattyń qolynda qushaqtaǵan qapshyǵy, bári blın­daj­ǵa kirip keldi. Ǵabıden oıanyp ketti. Muhamedııarov qasyndaǵy soldaty ekeýi taq­taı­dan jasalǵan uzyn stoldyń ústine dastarqan jaıyp, nan, konservi, kolbasa, araq-sharaptaryn qoıa bastady. Qampıǵan qara sháınektiń býy bur­qyrap, eki ıyǵynan dem alyp, ol da qaınap tur. Osy kezde Júsipbek pen Ǵabıden bir-birine ymda­syp, dorbalarynan qatqan baýyrsaq, qaýynshek, qurt-irimshik, jent, talqandy shyǵarǵan. – O, shirkin, qaıran el! Dám-tuzyń-aı! Bári qaýqyldasyp, tamsana sóılep, dý-dý áńgime bastaldy. Otyrys dúrildep qyza bergen shaqta bir soldat Ramazanǵa garmonyn ákep berdi. Ramazan garmon tilderin jaılap basyp, “Katıýshanyń” lepti áýezin lypyldatyp, ándete jóneldi: Rassvetalı ıablonı ı grýshı, Poplylı týmany nad rekoı, Vyhodıla na bereg Katıýsha, Na vysokıı bereg na krýtoı. Án qaıyrmasyna bári yrǵala qosyldy. Júzderi jaınap, kózderi jarqyldap ketti. Osy tusta komıssar: – Bizdiń basqalardan artyq­shy­lyǵymyz – Ramazandaı óz kompozıto­ry­myz bar. Bilesizder, bizdiń polk – jıyrma úshinshi polk. О́z polkymyzdyń marshy bar. О́z gımnimiz! Ramazan jazdy. Qazir sol marshty tyńdaısyzdar. Qane, Ramazan! – dedi kóterile sóılep. Ramazan irkilgen joq. Garmonynyń sarǵysh túımelerin sartyldatyp: Biz Panfılovshy erlermiz, Qan maıdanda qarysqan. Jaýdy jaıpap jerleımiz, Ot tutanyp, namystan! –dep qatýly ándi zildi únmen bastaǵanda oǵan Muhamedııarov jáne onyń qasyndaǵy daıashy eki soldat jamyraı qosyldy. Otyrǵandar shýyldasa qol soqty. Ramazan­nyń júzi órt bop jandy. Ol qushtar sezimge berilip, serpilip, shabyty shalqydy. Osy dý-dýdyń arasynda Ǵabıden Júsipbekke burylyp: “Endigi kezek seniki, Júseke!” degendeı ısharat bildirdi. Júsipbek aspaı-saspaı qyzylqońyr dombyrasyn qorabynan shyǵardy. Betin, pernelerin jumsaq alaqanymen sıpap, tıegin ári-beri qozǵap, ornyna qoıdy: –Dombyram da tońyp qalypty, – dep bappen sherte bastady, – Ramazan… Ahmetjan… biz senderge án ákeldik. Bizdiń de bar qýatymyz – án. Al, tyńdańdar… Júsipbek dombyrany tósine qushyrlana qysyp, ústemelete qaǵyp-qaǵyp jiberdi. Bul qaǵys – Arqa ánshileriniń dástúrli qaǵysy. Júsipbekke ústi-ústine tópegen qaǵys qýatty dem bergeni sondaı, ol kózi shyraqtaı janyp: Bazaryń qutty bolsyn, ardaqty elim, Qoıandy tý kótergen, dýman jerim. Qarqaraly, sulý Kókshe jer shoqtyǵy, Saryarqa altyn asý asqar belim! –dep ánshiniń ánshisi zorǵa jetetin keń shyrqaý, bıik ándi kókke órlete samǵatty. Ramazannyń kirpiginde altyn tamshy jylt-jylt etti. Ol óziniń kógildir Kókshe­sin, Arqanyń kúmisteı jarqyraǵan aqseleýli dalasyn, kóktorǵyn sháli jamylǵan qaraǵaıly, qaıyńdy ormandardy… aqqýlar syzǵan aıdyn kól­der men Aq Ertis, tumadaı tunǵan Esil ózenin… Oqjetpes… Býrabaıdy kórip múlde esi ketti. Qyp-qyzyl nur oınaǵan júzinde ishteı máz bola shat­tanǵan saǵynyshty jannyń sábı kúlkisi dýyldady. Ol Júsipbekke tańǵala, tabyna qarap: -Júseke, “Láılimdi!” – dedi. Shabyt otyna qyzynǵan Júsipbek garmonnyń lypyldaǵan shárbat áýezimen Arqanyń jibek sa­maly bop esti. Ramazan Almatydan kelgen ártistermen dıvızııanyń bólimshelerin aralap, konsert berip, jeti-segiz kún birge boldy. Án saldy, bı bıledi, garmon tartty. Qazaq, orys, tatar, ýkraın… taǵy basqa da halyqtardyń án-bıleri jaýyn­gerlerdi shattyqqa bóledi. Ol konsertter múlgigen orman alańynda, oq borap ketse blındajdarda, keıde tipti, jol ústinde tizilip jat­qan okoptar aldynda ótti. Esik qaǵyp kelip turǵan jańa jyl –1943 jyldyń dýmany da esten ketpesteı boldy. Blın­dajdyń bárinde ártister jaǵalap júrip shampan atyp, konsert berdi. Ár blındajdyń aldynda aq qar, kók muzdyń ústinde qyzdyr­malata shýyldap, bı bıledi. Baýyrjan men Málik vals ıirimine tolqyndaı úıirildi.  Nemister quty qashyp, berekesi ketip, shegine berdi, shegine berdi. Kalının maıdany kún saıyn tolyǵyp, kúsheıe tústi. 8-dıvızııa alǵa jyljyp, nemisterdi ókshelep, yǵystyra qýdy. Almatylyq ártisterdiń sońǵy konserti Staraıa Rýste ótti. Qaıtýǵa úsh kún qalǵanda dıvızııa shtabynyń aldynda úlken jıyn boldy. Ekinshi batalonnyń komıssary Málik Ǵabdýl­lın Kalının maıdany bas qolbasshysynyń alǵys hatyn oqydy. Ártisterge gramotalar, syılyqtar úlestirdi. Bári japyrlap sýretke tústi. Jıyn sońy ártister men 23-polk ansambliniń birlesken konsertine ulasty. Baýyrjan men Máliktiń blındajynda sońǵy qonaqasynyń tamashasy tańǵa deıin sozyldy. * * *  Saperler batalonynyń blındajy. Ártister osy jerde buıryq boıynsha elge qaıtar aldynda tyrp etpeı, tuıaq serppeı úsh kún demaldy. Bes aı boıy maıdan shepterin jaǵalady. Tynymsyz júris. Árqıly jaǵdaıda berilgen konsertter. Olar sharshaǵanyn sezbegen de edi. Túski mezgil. Eki soldat býrjýıkaǵa ot jaǵyp, tamaq pisirip otyr. Blındaj ishi jyp-jyly. Baǵana ún-túnsiz myzǵyp ketken jan­dardyń ishinde áýeli Elýbaı, ile qatar jatqan Júsipbek, odan soń Ǵabıden oıandy. – Oı, myna úsh kúngi demalysymyz úsh jyl­ǵa bergisiz boldy-aý, – dedi Júsipbek, – ózimizdiń Saryjaılaýdyń tórinde jibek samal jelpigendeı rahatqa batyppyn. – Aıtpa, Júseke. Men de aýyzymnan silekeıim aǵyp, qatyp uıyqtappyn, – dep Elýbaı qosh­tady, – quddy bir Qostanaıdyń aıly tún terbegen kók toǵaıynyń ishi…  Osy sózderden keıin árqaısysy ózderinshe árneni oılap, kópke deıin úndemedi. Zattaryn, býynshaq-túıinshekterin rettedi. Jýynyp-shaıy­nyp, saqal-murtyn qyrdy. Túski astan soń jolǵa shyǵady. Elge qaıtady. Júsipbek saǵatyna qarap: – Máshıne qashan kelýshi edi? – dedi – Áli úsh saǵat bar, – dep Elýbaı ornynan túregeldi. – Ramazandy qalaısha kóre almaı ketemiz, Júseke? – dedi Ǵabıden mazasyzdanyp.  Júsipbek esh nárse demedi. Elýbaı syrtqa shyǵyp ketti. Shyǵa bergeni sol edi: – Júseke! Beri kel, beri! – dep aıqaı saldy. Júsipbek Elýbaı meńzegen shoq qaıyńǵa qarady. Aıaǵynda shańǵy, arqasynda qapshyǵy bar Ramazan asyǵyp-aptyǵyp, eńkeńdep uryp keledi. Anadaıdan qolyn kóterip, birdeme deıdi. – Meniń ýaqytym tar, aǵalar, – dedi Ramazan alqynǵan kúıi Júsipbekke jaýtań-jaýtań qarap. – Hat jazdyń ba, Ramazan, ala keteıin? – dedi, Júsipbek. – Jazdym. Ony, ózińiz bilesiz, mýzyka mektebinde oqıtyn qaryndasym Qanıpaǵa beresiz. Kelin­shegim­niń famılııasy Volkova ǵoı, ózim erkeletip, “Polıýshko-Pole” deıtin edim. Hat sırek keledi. Saǵyndym bárin… bir ánim bar edi, Júseke. Júsipbek únsiz bas ızeı berdi. – Iá, Júseke, án. Elge sálemim sol. Ala ketińiz. Mine, garmonymdy ala keldim. Blın­dajǵa kireıik. Jyly ǵoı. Ramazan aýyr kúrsindi. Kóz aldynda avtoma­tyn kókke kóterip, ýralap jyǵylǵan, Tólegen! Bop-boz bop úıilgen jas qabir. Osy sýret qabyrǵasyn sókti. Biraq, ol boıyn tez jıyp aldy. Kózinen ushqyn atty. Qanatyn jaıǵan jas qyrandaı silkindi. Qabaǵy tas túıildi. Birden shymyrlap bastalǵan án “Ahoý” dep keń tynys ala kóterilgende, ol áýeleı bıiktep, júrekti ja­ryp jibere jazdady. Zar tókti. Qyzyl qyr­ǵyn… byqsyǵan kók tútin… órt qushaǵynda qar ja­mylǵan keń dala. Surapyl eles Ramazannyń kózine ystyq jas úıirdi. Myna án Birjan sal men Aqan seriniń keń sharyqtaýy. Solardyń demi. Solardyń lebi. Solardyń qýaty. Arqanyń ańyraǵan arqaly áni. Súıekti. Iri. Júsipbektiń kóz aldynda kózinen ot sharpyǵan er Tólegen! Názik júregi ánge tez ıildi. Aza boıdy qaza etken joqtaý saryny qaıyrmanyń basynda shı­ryǵa týlap, qahar shashyp, jaýǵa arystandaı aqyra shapqan er Tólegendi ardaqtap, bar álem­ge pash etkendeı múlde sharyqtap, shıryǵyp ketti. Biraz ýaqytqa deıin blındaj ishin óli tynyshtyq kernedi. Álden soń Júsipbek: – Taǵy bir aıtshy, – dedi, Ramazannyń júzine tik qaraý­ǵa dáti barmaı. Án taǵy da júrek syzdata bastaldy. Jú­sipbek dombyra pernesin aqyryn ǵana abaılap basyp, baıaý shertip, yńyldap qosyla berdi... – Tólegen joq, endi. О́shpeıtin erligi ańyzǵa aınaldy. Onyń sol qudiretti rýhyn osy ánge túsirgendeı boldym, Júseke. Án júregińizge qondy. Bir armanym osy edi. Elge ala baryńyz, Júseke. Amanat, sizge! Kim biledi, arsyz ajal… – dep, Ramazan qıpaqtap tómen qarady. *  *  * Almatylyq ártister aqpan aıynyń sońǵy kúni Kalının maıdanynan elge qaraı bet aldy. Poıyz ústinde Ramazannyń “Jas qabir” degen áni “Jas qazaq” bolyp ózgertildi. О́leńin Ǵabı­den Mustafın qaıta jazdy. Án alǵash ret Almatyda Qalıbek Qýanysh­baevtyń úıinde, bir úlken otyrysta tyńdaldy. Odan keıin eki aptadan soń, Júsipbek ony opera teatryndaǵy úlken konsertte oryndady. Sol kúnnen bastap “Jas qazaq” áni qazaqtyń ulan-ǵaıyr dalasyna ańyz án bop tarady.  1943 jyl. 6 qarasha.  Júsipbek opera teatrynda Oktıabr merekesine arnalǵan úlken konsertte “Jas qazaqty” shyrqaımyn dep, sahna túkpirinde óz kezegin kútip otyrdy. Kenet Kalının maıdanyna birge barǵan ánshi Kamash Baýbekova júgirip kep: – Aǵa, Ramazannan aıryldyq! – dep jylap qoıa berdi. Aspan aınalyp jerge tústi. Taý-toǵaı kúńi­renip, baıtaq dala ah urdy. Júsipbek ne bop ketkenin bile almady. Júregi soǵady, soqpaıdy. Kókiregi qars aıyryldy. Konsert júrgizýshi sahnaǵa shyqty da: – Ramazan Elebaev! “Jas qazaq” О́leńin jaz­ǵan Ǵabıden Mustafın. Oryndaıtyn Júsipbek Elebekov! Án Sovet Odaǵynyń Batyry Tólegen Toq­tarovqa arnalǵan! – dedi. Júsipbek teńselip, ornynan zorǵa turdy. Kózi túk kórmeı sahnaǵa shyqty. Shertip jiberdi, dombyrany. О́rt shalǵan orys ormany. Júzi jaınap, Ramazan kúlimsiregendeı boldy. Dom­byrany qushyrlana qysyp, qandaı qudiret bıledi, arýaǵyn shaqyryp, pań kókirekpen ańyra­typ soza berdi, “Jas qazaqty”. Án oryndalyp bitkende, búkil zal dúbirlep sahnany jaryp jibere jazdady. Kóz jasyna býlyqqan Júsipbektiń dál osy sátte Ramazannan aıyrylyp otyrǵan azaly halin eshkim sezgen joq. Eshkim! Júsipbek “Jas qazaqty” ekinshi ret aıta almady. Qaraly habardyń jaıyn Júsipbek keıin bildi, Ramazan sol Kalının maıdanynda Novo-Sokolnıkı selosyn jaýdan azat etý ústinde, qarashanyń 4-juldyzynda otyz úsh jasynda erlikpen mert bolypty. Arada shamaly ýaqyt ótkende kompozıtor Latıf Hamıdıdiń “Ramazan” atty áni shyrqala bas­tady. Ramazannyń erlik isi ańyzǵa aınaldy. 1947 jyly Ramazan asqaqtatqan “Jas qazaq” ániniń qudiretti rýhymen kompozıtorlar Ahmet Jubanov, Latıf Hamıdı (lıbrettosy Muhtar Áýezovtiki) “Tólegen Toqtarov” operasyn jazdy. Jyl ozǵan saıyn Tólegen Toqtarov pen Ramazan Elebaevtyń erlik dańqy arta berdi. Táńirdiń bir meıirli kúni Júsipbek Elebekov aqyn Muzafar Álimbaevqa osy eki batyr jigit­tiń qııamettik dostyǵyn, Kalının maıdanynda syz blındajda otyryp, Ramazannan Tólegendi ardaqtaǵan “Jas qazaq” ánin qalaı úırengenin qaz-qalpynda jyr ǵyp shertti. Múzafar ol hıkaıany tap sol kúni “Bir jas qazaq” degen atpen tebirenisti romans etip, óleń jolyna túsir­di. Ony ol sol zamatta jan dosy kompozıtor Sydyq Muhamedjanovqa berdi. Sydyq tuńǵıyq oıǵa túsip, uzaq tolǵandy. Ol Ramazannyń bekzat bolmysyn biletin edi. Ramazannyń nurly júzin elestetkende saýsaqtary roıal klavıshinde diril qaǵyp, kózi jasqa toldy. Qoly júrmeı qoıdy. Muzafar shydamsyz jan, ishteı typyr­shyp: “Birdeme shyǵatyn túri bar ma?” dep túrtpektedi. Sydyq bylq etpedi. Al, bir kúni Sydyq “Qazaqkonsert” zalynda Júsipbek Elebekovke “Bir jas qazaq” romansyn roıal­da oınap berip, oǵan óziniń maqpaldaı jum­saq qońyr daýysyn qosyp, qaıta-qaıta aıtyp, jańa dúnıesin óbektedi-aı kep. Júsipbek selt etpedi. Sydyqtyń quty qashty. Júsipbek lám-mım deı almady. Kózinen jas sorǵalady. Solaı solyqtaǵan kúıi: – Bul romansty men aıta almaımyn, Sydyq shyraǵym, muny bir-aq adam aıta alady. Ol – Beken Jylysbaev! Ramazannyń dosy. Ekeýi Moskva konservatorııa­synda oqydy. Soǵysqa birge attandy. Beken aman qaldy... Sydyqjan, bar aıtarym osy. Solaı et, – dedi. Almaty konservatorııasynyń konserttik zaly. Romans keshi. Professor Beken Jylys­baev aqyn Muzafar Álimbaevtyń sózine jazyl­ǵan kompozıtor Sydyq Muhamedjanovtyń: Saǵynyshty qam kóńilmen ulasyp, Kúz aspany birde kúńgirt, birde ashyq. Bir jas qazaq otyr okop ishinde, Elden kelgen ánshi aǵamen syrlasyp – dep bastalatyn azaly romansyn tolǵady. “Bir jas qazaq!” Zal siltideı tyndy. Bir kezde dúrildep qol soǵyldy. Jaýtań qaqqan kózderde jas tamshysy jyltyldady. Kompozıtor Sydyq Muhamedjanov jurtqa bas ıip, iltıpat bildirdi. Zalda kóptiń biri bop otyrǵan Júsipbek Elebekov sahnaǵa kóterildi. Muńdy júzinde taram-taram ystyq jas. Ol únsiz ǵana jylamsyrap, Bekendi óksip-óksip súıe berdi, súıe berdi. Ilıa JAQANOV.