Azǵyrdyń azaby qashan azaıady?

Azǵyr óńirin, elimizdiń basqa jerlerin atamaǵannyń ózinde, atyraýlyq turǵyndardyń ózderi de túgelge derlik bile bermeıdi. Ol zańdy jaǵdaı sana­lady. Oblys ortalyǵynan – 550, aýdan ortalyǵynan 300 shaqyrym qashyqta jatqan qulazyǵan dalada kóptiń qula­ǵyna jeterdeı tirshilik joq dese de bolǵandaı. Ondaı jaǵdaıdy qalyptas­tyryp turǵan problemalar jeterlik. Edil men Jaıyq – qos ózen ara­lyǵyna shalǵaıyn keńge jaıyp jatqan Naryn dalasynyń jalpy kólemi 40 000 sharshy shaqyrymdy qamtysa, onyń batys bóligi sanalatyn Azǵyr óńiriniń kólemi 12 000 sharshy shaqy­rym­dy ıelenedi. 1642-1770 jyldarda bul óńirdi qalmaqtar qonystanǵany tarıh shejiresinde jazylǵan. Kelimsekter turaqty qonystanyp qala al­ma­dy. Bókeı sultan Reseı patsha­sy­nyń tilin taýyp 1801 jyly halqyn Edil men Jaıyq arasyna kóshirip ákel­di. Artynan 1812 jyly jeke sh­a­ńyraq bolyp Bókeı handyǵy quryldy. Osy tusta Azǵyrdy qonystanýshylar óte kóp edi. Irgedegi Basqunshaq tuz óndirý kásipshiligine turaqty jumys­tarǵa ornalasyp, batystaǵy ór­k­enıetti elderdiń úrdisin ıgergender de boldy. 1848 jyly Bókeı handyǵy taratylyp, onyń kólemi bes ýez ben eki okrýgke bólingen ákimshilik basqarý qurylym­dary engizilgende, Azǵyr da­la­synyń kólemi «Qalmaq» ýezi ataldy. Ony basqarǵan ákim­derdiń biri Dáýletkereı Shy­ǵaev esimi týǵan jer tarıhynda qaldy. Qoǵam da, memlekettik qurylym da ózgergen kezeńder keldi. 1920-1925 jyldarda burynǵy han ordasynyń izinde Bókeı gýbernııasy qu­rylǵanyn tarıhı qujattar saq­taý­da. Sol qurylymdarǵa oraı 1928-1930 jyldarda Azǵyr aýdany quryldy. Uly Otan soǵysyna deıin Azǵyr men Naryn dalasynda jıyrma tórt kolhoz bolǵanyn atasaq, jomart dalany halyqtyń jıi qonystanǵany óz-ózinen aıqyndalar edi. Biraq sonyń bári endi adam aıtsa nanǵysyz jaǵdaıǵa ushyrady. Uly Otan soǵysy jeńispen aıaqtalǵanyna qaramas­tan, sol kezde bılik tizginin ustaǵan KSRO degen qýatty derjavada jantalasa qarýlaný jumystary júr­gizildi. KSRO Mınıstrler Keńesiniń 1947 jylǵy 4 qa­ra­shada astyrtyn qa­byldaǵan qaýly­syn­da «Raketa tehnı­ka­syn synaqtardan ót­kizý úshin» Qa­zaq­stannyń Naryn qumy­nyń keń da­lasyn úlken kólemde áske­rı­lerge enshilep bergeni kórsetilgen. Osy qaýly shyqqan kúnniń ertesine KSRO Qorǵa­nys mınıstrliginiń eki vagon qupııa júgi maqsatty nysandarǵa jetkizilip úlgergeni qujattarda saqtalǵan. Kapýstın Iаr degen shaǵyn seloda bola­shaq úl­ken polıgonnyń jasyryn or­dasy orny­ǵa­dy. Keıin munda Kapııar dep atalǵan áskerılerdiń sándi qala­shy­ǵy paıda bolady. Ol Astrahan oblysynyń Ahtýba aýdanynyń jerine ornalasqan. Polı­gon­nyń synaq alań­dary keń Naryndy basyp ótip, Taı­soı­ǵan qumyna baryp tumsyq tireıtin. Sóı­tip, atalǵan áskerı daıyndyq – sy­naq alańy Qazaqstannyń Azǵyr men Naryn dalasynyń 1 mıllıon 36000 gektar jerin jarty ǵasyr boıyna jamba­syna basty. 1952 jyly ol jer­ler­diń 24 kolhozǵa bastary qosylǵan baıyr­ǵy turǵyndaryn kóshirý júzege asyryl­dy. 66000 turǵyny bar Orda aýdany ta­ra­tyldy. Eki ǵasyr boıyna qonystanǵan baıyrǵy halyq basqa aımaqtarǵa, bir­qatary eriksiz túrde, qonys aýdardy. Ondaı otbasylar arasynda Aral men Oń­tústik Qazaqstan jerine shubyrǵan­dary da az bolǵan joq. Azǵyrlyqtardyń jartysy ata­jurt­tan aıyryldy. 12 kolhozy bar bir bólek turǵyndar ortalyǵy 250 shaqyrymdaǵy Qurmanǵazy (ol kezde Teńiz) aýdanyna qaratyldy. 1957 jyly olardan «Súıin­dik», «Balqudyq» degen eki sovhoz uıym­das­tyryldy. Turǵyndar jol qatyna­sy­nyń qashyqtyǵyna jáne qıyndyǵyna qa­ra­mastan ata-babalary ǵumyr keshken kıeli qonystan ketken joq. Qazir de sol tur­ǵyndardyń basyn qosyp Súıindik, Az­ǵyr jáne Asan selolyq okrýgteri eli­mizdiń kók baıraǵyn kóterip otyr. Hal­qy­nyń sany 10 myńǵa jýyqtaıdy. Olar­dyń balalary sol óńirdegi bes orta, eki negizgi, eki bastaýysh mektepterde bilim alý­­da. Jeri quıqaly, mal men eginge tap­­shylyq joq, tek soǵan kóńil bólý kemshin. О́ńirdiń ekologııalyq jaǵ­daıy­nyń aýyrlyǵy da biraz múmkindikten aıyryp tur. Azǵyr óńirin áskerı polıgonǵa aı­nal­dyrǵannan keıin buryn aýdan orta­ly­ǵy bolǵan Azǵyr selosyna Ońtústik seısmı­kalyq ekspedısııa deıtin (negizgi qyzmeti qupııa jaǵdaıdaǵy mekeme) kó­ship kelip, óziniń basqarý jáne baza­lyq orta­lyǵyn jasady. Aýyldyń tústik betindegi bıik tóbeniń ústinen birneshe kóp qabatty úı­ler men ǵımarattar tur­ǵy­zyldy. Ás­kerı­ler men túrli mamandar kóship keldi. Bi­raq turǵyndardy úreı­lendirip basqa jaq­qa yǵystyrǵan joq. Buryn «Balqu­dyq» sovhozynyń bir fermasynyń orta­ly­ǵy bolǵan tirshilik jalǵasa berdi. Aýyl­dyń keıbir tur­ǵyndaryn ony-muny jasaıtyn «qa­ra jumysqa» aldy. Mezgilinde eńbek­aqysyn beretin úıdiń qasyn­daǵy ju­mys­qa árkim-aq yntaly boldy. Jasy­ryn ý salyp berilgen taǵam sııaq­tan­ǵan qupııa­nyń qaýiptiligine elimiz táýel­­siz­dik alǵan­nan keıin kóz jetkizildi. Oń­tústik seıs­mı­kalyq ekspedısııa­synyń tyndyrǵan jumysy sol Azǵyr aýylynyń mańaıynan 1960-1985 jyl­darda 160-1500 metr tereńdikte qýaty 1-den 100 kılo­ton­naǵa jetetin 17 márte jerasty ıadrolyq jarylystar jasady. Qaterli ush­qyn­dar­dyń adamdar men mal­dyń den­saý­lyǵyna qanshalyq zııa­nyn tıgizip jat­qa­nyn bir­qatar basylymdar ashyq jazdy da. 1990 jyldyń qyrkúıek aıynda shy­ǵys­ta kóterilgen «Nevada-Semeı» qoz­ǵalysyna ún qosyp Azǵyr aýy­ly­nyń basynda sol kezdegi aýdan basshy­lary­nyń qatysýymen arnaıy halyq jıy­ny ót­kizildi. Adamdar óte kóp qa­tysty, aýyr jaǵdaılar ashyq aıtyldy. Sol kezdegi Qazaq KSR Joǵarǵy Keńe­si­ne arnap úndeý joldandy, onda kór­se­tilgen talaptardyń oryndalǵany Az­ǵyr­dy apatty alańǵa aı­naldyrýǵa ju­mystanǵan Ońtústik seıs­mıkalyq eks­pe­dısııa kóshirildi, ıadrolyq ushqyn­dar­dan qaýipti zaqymdanǵan jary­lys shuń­qyrlarynyń keıbireýleri «jerlendi». Bi­raq tolyq emes, olardan qaýipti ush­qyn­dar aýaǵa tarap jatqany áli de baı­qalatyny aıtylýda. Jaqynda Parlament depýtattary, basqa da quzyrly or­gandardyń ókilderi qatysqan komıssııa Azǵyrdyń búgingi ahýalyn jan-jaq­ty sarapqa salyp, úlken máseleni qozǵady. Halyq endi odan bir nátıje kútýde. Sebebi, buryn da birneshe komıssııalar bol­ǵan, halyqpen kezdesýler uıymdas­tyrylǵan. Olardy BAQ-tar jazǵan, biraq qansha aıtylǵanmen problemalar azaıǵan joq. Azǵyr óńiriniń barlyq turǵyndary eki ǵasyrdan astam mezgilden beri jer­asty sýyn paıdalanyp keledi. Biraq ol kezdegini qazirgi jaǵdaımen salysty­rý­ǵa bolmaıdy. Buryn óte taıyzdan-aq burqyrap shyǵatyn qudyq sýlary endi tym tómendedi jáne jerasty ıadrolyq synaqtarynyń zardaptary joq dep eshkim aıta almaıdy. Azǵyrdy sýlandyrý azaby erte qoz­ǵaldy. KSRO Melıorasııa jáne sý sha­rýa­shylyǵy mınıstrliginiń 1974 jylǵy 19 sáýirdegi ruqsat haty negizinde jar­ty­laı shóleıt dalanyń myńdaǵan gektaryn sý­landyrý maqsatynda Aq­to­ba-Azǵyr ka­na­lynyń jobasy jasalyp, bekitilgen bo­latyn. 1979 jyly osy kanaldy qazý ju­my­sy bastaldy. Más­keý­lik ǵylymı ınstıtýttar jasaǵan joba boıynsha kanal Astrahan obly­sy­nyń Ahtýba ózeniniń Mıhaılov selosy turǵan jerinen Azǵyr­dyń Qońyrterek aýylyna deıin 91 shaqy­rymdyq birinshi kezeginiń elý shaqy­rym­daı jeri qazyl­ǵan-dy. Eń qıyny delingen Astrahan-Volgograd qalalary araly­ǵyn­­daǵy Prı­volje temir jolynyń as­tynan qubyr ótkizý máselesi de jo­ǵary­daǵy bas­shy­lyq­tyń qyzý jáne qýatty qoldaý­lary arqasynda ýaqytyly sheshimin taýyp, 1985 jyly atalǵan temir joldyń Mıhaılov selosynyń batys irgesinen ár­qaısysynyń dıametri bir metrlik úsh qatar qubyrlar eki metr tereńdikte uzyn­dyǵy 672 metrge tartylǵany sol kezdegi aqparat quraldarynda jazyl­dy. Aqyry araǵa on bes jyldaı mezgil salyp Aq­toba-Azǵyr kanalynyń sýy atalǵan Qo­ńy­r­terek aýylynyń tústik shetine jetkizilgen edi. Biraq Keńes Odaǵy tarap, ómirsheń úlken perspek­tı­vasy bar Az­ǵyr­dy sýlandyrý jumy­sy toqtatyldy. Kanaldyń ekinshi kezegi júzege asyryl­ǵanda uzyndyǵy 150 shaqyrymǵa jalǵa­satyn sý arnasy Súıindik okrýginiń Bestaý telimine deıin jetkizilip, jańadan eki sovhoz uıym­dastyrýǵa bolatyny, 50 gektardaı jerde sýarmaly eginshilikti da­mytý múmkindikteri jasalatyny kór­se­tilgen bolatyn. Kóshken eldiń jur­tyndaı kúıge túsken kanaldyń áńgi­mesi endi umyt bolyp barady. Azǵyrdy sýlandyrýdyń ekinshi jo­basy Qoıandy sýyn paıdalanýǵa ar­nal­ǵan bolatyn. Qoıandy – Reseı men Qazaq­stannyń shekarasynda shalǵaıyn keńge jaıǵan quıqaly ejelgi qonys. О́tken ǵasyrdyń ortasyna deıin munda halyq kóp qonystandy. Keıin sovhoz qu­rylyp, Qoıandynyń turǵyndaryn Jalǵyzapan aýylyna – ferma ortaly­ǵyna kóshirdi. Aınala shalǵyn shóbi qalyń ósetin, qys­ta da otar-otar mal ustaýǵa bolatyn Qoıan­dy qonysy qa­ńy­rap bos qaldy. Onyń taǵy bir qa­zynasy 1960 jyldarda jeriniń as­tyn­da mol sý qory baryn anyqtap, segiz birdeı uńǵymadan tushy sý atqylatyp bergeni bar. Sý kózi tereń­de eken jáne qansha alynsa da ortaı­maı­dy. Osy mol sýdy paıdalaný joba­sy jasal­dy. Aqyry 1998 jyly Qoıan­dy­nyń móldir sýy Súıindik selo­sy­na 40 shaqy­rym­ǵa tartylǵan qu­byr arqyly jetkizildi. Orta jo­l­da­ǵy Jalǵyzapan aýy­lyn­da sol taza sý­dy paıda­laný­dyń ná­­tı­jesinde shu­jyq ja­­saıtyn seh ashy­lyp, ju­mysyn bas­ta­dy. Biraq kóp uza­ǵan joq, qolǵa alynǵan jumys­tar­dyń bar­lyǵy aıaq­syz qal­dy, qurǵaq áńgi­meler kóp jyl­dar boıy aıtyldy. Qoıan­dy ba­syna 12 sha­qy­rym­ǵa elektr jelisin tartý, Qoıan­­dy-Bal­qudyq-Az­ǵyr sýlandyrý qu­byr­laryn júrgizý ju­mystary bastal­dy da, tastaldy. Talaı qıyn­dyq­tardy bastan keshken azǵyrlyq aq­sa­qaldar kóp áń­gime­niń tııanaqty sheshimi aýdan orta­ly­ǵy men Azǵyrdyń aýyl­daryna jetkiziletin 300 shaqyrymdyq jol­ǵa baı­lanys­ty eke­nin jyldar bo­ıyna aıtýmen keledi. Budan dál 40 jyldaı bu­ryn atal­ǵ­an joldyń jal­py sulbasy belgilenip, aý­dannyń óz ishki múmkin­dik­teri ne­gizinde topyraqtan jasalǵan kóter­me jol ómir­ge kelgen-tuǵyn. Betinde qat­ty ja­byn­dysy joq ashyq to­py­raqtan ja­sal­ǵan joldyń qansha­lyq­ty tózimdi bolatynyn oımen shamalaı alamyz ǵoı. Jel úr­legen bos topyraq birden uńǵyl-shuń­ǵyl oıyqtarǵa aı­nal­dy, jaýyn men qar sýynda bal­shy­ǵy da aıaq bastyr­maıtyn jaǵdaıǵa tiredi. Qysta qardyń kúrtigi, jazda jel úrlegen shaǵyl úıin­disi traktordan bas­qa tehnıkalyq qural­dardyń aıaǵyna tusaý salady. Jeńil av­to­­kólik­ter jú­re almaıdy, júk kólik­teri 8-9 saǵat batyp-shyǵyp úlken azappen je­tedi. Qysqasy, joldyń qazirgi jaǵ­daıy aýdan men Azǵyrdyń arasyna qa­tynasty qalyptastyra almaı keledi. Bi­raq bul joldyń jaǵdaıy óte-móte qa­jet máse­lege aınaldy. Buryn Astrahan obly­sy­nyń jerimen júrip, Harabalınsk q­a­lasyna jetip, odan alpys shaqyrym jer­degi Balqudyq selosyna bara sala­tyn. Endi shekara kúzeti tár­tipti tym qataı­typ tur. Bylaısha aıt­qan­da, Harabalınsk qalasynan Qazaq­stan jerine ótý nemese odan keri shyǵý júris­teri toqta­tyldy. Endi tek Reseı she­kara­syn­daǵy Qaraózek kedeninen ótip Qur­man­ǵazy aý­danynyń ortalyǵyna je­tip, sodan keıin Azǵyr óńirine qala­ǵan aýyldarǵa barýǵa bolady. Sonda endi bul óńirge qaty­nasý­dyń bir ǵana joly bolyp tur. Al ol joldyń jaǵ­daıyn, durysy, qan­sha­lyqty jaram­dy­lyǵyn álginde aıttyq. Bul joldyń azǵyrlyqtardyń áleý­mettik jaǵdaılaryn jaqsartý úshin de atqarar qyzmeti úlken. Buryn Azǵyr tur­ǵyndary azyq-túliktiń barlyǵyn, basqa da taýarlaryn Reseıden alatyn edi. Endi shekara beketteri tikeleı qa­ty­nas­ty jap­ty. Qysqasy, azǵyr­lyq­tar úshin kerek-jaraqtyń barlyǵy Qurman­ǵazy aýdany­nyń ortalyǵynan shyǵatyn jaramsyz qum jolymen jetkiziledi. Azǵyrdaǵy mektepter men aýrýhanalar, basqa da mekemeler qysty kúnderi kómir jáne suıyq otyndy paıdalanady, tur­ǵyn­dardyń oǵan qol­dary jetpegeni qoı qoranyń qıy men dalanyń jyńǵy­lyn jaǵady. Biz ázir­ge gaz ben taza aýyz sý suramaımyz, tek aýdan, oblys ortalyq­tary­men qatynasa­tyn jaǵdaıymyz jaq­sar­tylsa, ata-baba­lary­myz ǵasyrlar bo­ıy qonys­tanǵan týǵan jerden bas aýǵan jaqqa kóship keter jaıymyz joq. Irgede shekara, keń dala­myz­dy ıesiz qaldyrsaq, qaıdaǵy bir kelimsekter mekendep ala­ry aıdan-anyq. Azǵyrlyq tur­ǵyndar atajurttan kósh­peı­di. Azǵyr­dyń ekologııalyq jaǵdaıyn saýyq­ty­ryp, qatynas jolymyzdy jasap berse, elimizge mal sharýashylyǵy ónim­derin tonnalap-tonnalap ótkizip turar edik dep azǵyrlyqtar áńgimeniń aqyrǵy tú­ıinin aıtady. Shuǵyl túrde sheshimin tabatyn basty problema osy bolyp tur. Rahmet IMANǴALIEV, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi. Atyraý oblysy. Qurmanǵazy aýdany.