Islamdyq qarjylandyrýdyń erekshelikteri mol

Bıylǵy jyl elimiz úshin Qazaqstannyń Islam Konferensııasy Uıymyna tóraǵalyq etýimen, Astanada Búkilálemdik ıslam ekonomıkalyq forýmynyń ótýimen erekshelenedi. Bul mańyzdy oqıǵalar bizdiń elimizge ınvestısııalyq kapıtaldy jáne ıslamdyq qarjylandyrý ındýstrııasyna iri-iri qatysýshylardy tartýdyń quraly bolyp tabylatyn ıslamdyq qarjylandyrýdyń keń óris alýyna jaǵdaı jasaıtyn bolady. Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstriniń keńesshisi Erlan BAIDAÝLET tómende osy máseleler tóńireginde áńgimeleıdi. – Erlan Álimjanuly, Qa­zaqstan úshin ıslamdyq qar­jy­landyrýdyń tartymdy­ly­ǵy nede? Tipti musylman emes elderdiń de ózderiniń qar­jylyq-quqyqtyq júı­esin ıslamdyq qarjylan­dy­rý qaǵıdattaryna sáıkes­ten­dirýi nelikten? – Islamdyq qarjylaı qyz­met kórsetýdiń jahandyq ın­dýs­­trııasy yrǵaqty damyp ke­le­di. Onyń álemdegi jalpy ak­tıvteriniń ótken jyly 1 trıllıon dollardan asyp túskeni belgili. Islam qarjylary ak­tıviniń basty sapasy onyń tu­raqtylyǵy men shynaıy ekono­mı­kanyń aktıvterine sáıkes­ti­gi, munda vırtýaldy alypsa­tar­lyq kapıtalǵa oryn joq. By­laı­sha aıtqanda, ıslamdyq qar­jy­landyrý ınstıtýttarynyń bar­­lyq operasııalary is jú­zinde qosylǵan qundy kez kelgen eldiń bazalyq salasynyń taýarlary men qyzmetterine aıy­­rbastaý ná­tıjesinde jı­naq­taıdy, mól­dir jáne konservatıvti sıpatqa ıe, korrýpsııalyq jáne mo­ral­dyq kemshilikterden tys jáne is júzinde óziniń ınvestı­sııa­lyq mazmunyna ıe. Máse­len, eýrooblıgasııalarǵa qara­ǵan­da, sýkýktiń paılyq sertı­fıkattary materıaldyq aktıvtermen, naqty sektordyń naq­ty jobalarymen jáne soǵan sáıkes olardaǵy táýekeldermen baılanystyrylǵan, sonymen birge olardy ıgerýden túsetin kiristerdi nemese shyǵyndardy bólisýdi de qarastyrady. Bul emıtentter úshin de, sol sııaqty osynaý shynaıy qundy qaǵaz­dardy ustaýshylar úshin de tıimdi ári ádil. Ázirge kapıtal­dyń onyń ıeleri, operatory jáne resıpıentteri arasyn­da­ǵy qarym-qatynasynyń mun­daı bólinisi bizdiń bıznestiń mentalıtetine sáıkes emes. Son­dyqtan naqty sektordyń ın­dýs­trııalyq-ınnovasııalyq damýy turǵysynan alǵanda Qazaqstan­nyń basym bóliginde memlekettik bıýdjettiń jáne qarapaıym qarjy sektorynyń azdaǵan qa­tysýymen ǵana emes, sonymen birge ıslamdyq qarjynyń da­myp kele jatqan sektory ar­qyly da damýy óte mańyzdy. Kóptegen adamdardyń áli kúnge deıin qarjylandyrýdyń osy kóziniń qajettigine degen se­nimderi az, ókinishke qaraı, bir jyldan astam ýaqyttan beri jumys istep kele jatqan birinshi ıslamdyq bank ázirge, ásirese, jeke bıznes úshin keń aýqymdy túsinik jumystaryn júrgizbeı otyr. Degenmen, qo­ǵamda qalyptasqan bilim-bilik­tiń áserinen ıslamdyq qarjy­lardyń saıasattan tys ekendigine jáne búkil halyqtyń múd­desi úshin tek qana áleýmettik-ekonomıkalyq maqsattardy kóz­deıtindigine degen túsinik paıda bola túsýde. Atap ótý kerek, memlekettiliktiń zaıyrlylyq bas­­taýynyń buljymastyǵy jáne ınvestısııalardyń osyndaı ma­ńyzdy kóziniń beıkonfes­sııa­la­nýynyń mańyzdy ekendigi bar­ǵan saıyn aıqyndala túsýde. Adal nıetti musylmandardyń, ásirese olardyń joǵary bilimdi bóliginiń Qasıetti Qurandy oqı otyryp nesıelik ósimge tyıym salynatyndyǵyn moıyndaýynyń ózi atap ótýge turarlyq. Osyǵan baılanysty ıslamdyq bankıngti etıkaly dep ataýǵa bolady, ol kimge de bolmasyn olardyń erkinen tys ıslam qundylyqtaryn kúshtep tańýdy maqsat etpeıdi. Men etnostyq musylman bolyp sanalmaıtyn kásipkerdiń, iskerlik múddeni basshylyqqa ala otyryp, Islam Damý bankiniń tabysty zaemshysy bolǵanyna jáne óz bıznesiniń aınalymyn birneshe ese ulǵaıtqanyna aıqyn mysal keltire alamyn. Otandyq qarjy sektorynyń bolashaǵyn oılaıtyn adamdar, joǵarydaǵy aıtqandardy eskere kelgende, ıslamdyq qarjylyq qyzmet rynogynyń tikeleı ınvestısııalar tartý qajettiligi jaǵdaıynda zor áleýetke ıe ekenin nazarda ustaýy tıis. El Prezıdentiniń ótken jylǵy 28 qańtardaǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda 2020 jylǵa deıin О́ńirlik ıslamdyq qarjylandyrý ortalyǵyn qurý týraly másele qoıýy kezdeısoqtyq emes. Memleket basshysynyń qoldaýynyń ar­qasynda ıslamdyq qarjylan­dy­rýdy damytý týraly tuńǵysh zań jobasy qabyldandy, alǵashqy ıslam bankin qurý jóninde Birikken Arab Ámirlikteri men Qa­zaqstan arasynda úkimetaralyq ke­lisimge qol qoıyldy. Memleket basshysy belgilep bergen ıs­lam­dyq qarjylandyrýdy damy­tý turǵysyndaǵy strategııalyq kózqaras bizge is-qımyldar úshin naǵyz basshylyq bolyp otyr. Ústimizdegi jyldyń 12 sáýirinde biregeı retteýshini qurý týraly sheshimniń qabyldanýy Ult Kósh­basshysynyń ásirese, qosylǵan quny joǵary, básekelestikke ıe ón­diristerdi damytýǵa jáne Qa­zaqstannyń odan ári áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń negizi retindegi ınfraqurylymdyq ba­ǵyt­tarǵa keń aýqymdy ınvestısııalar tartýǵa baǵyttalǵan kúsh-jiger men júıeli sharalardy shoǵyrlandyrý oraıyndaǵy kó­re­gendigin burynǵydan beter aıqyndaı túsedi. Islamdyq qarjylar tek mu­sylman elderinde ǵana emes, so­nymen birge Eýropada, Soltústik Amerıkada, Qytaı men Reseıde de belsendi damyp keledi. 1 naý­ryzda ıslamdyq qarjylardy Reseıge jáne TMD elderinde da­my­tý men retteý máselelerine ar­na­lyp Ystambulda ótken dóńgelek ústelde meni oǵan Bahreın, Saýd Arabııasy nemese Malaızııa ókil­deriniń ǵana emes, sonymen birge jetekshi eýropalyq elderdiń retteýshileri men qarjylyq qury­lym­darynyń da qatysýy tańǵal­dyrdy. Onda, máselen, bir ǵana Lıýksembýrg qor bırjasynyń sońǵy eki jyl ishinde somasy 22 mıllıard dollardan asatyn 14 korporatıvtik sýkýk shyǵarǵany týraly aıtyldy. Bizdiń elimizde ıslamdyq qar­jylandyrý tıisti zańnamalar­dyń qabyldanýyna baılanysty de-ıýre túrinde júzege asty. Degenmen, osy baǵytta qabyldan­ǵan de-fakto kúsh-jigerdiń áli de bolsa jetkiliksiz jáne jahandyq ekonomıkada qalyptasqan shy­naıy jaǵdaıǵa sáıkes emes ekenin moıyndaýǵa týra keledi. – Nelikten siz qarapaıym qar­jylandyrýǵa qaraǵanda ıs­lamdyq qarjylandyrý ne­ǵur­lym úılesimdirek dep oılaısyz? – Qarapaıym sektor kóptegen jaǵdaıda kez kelgen óndiriske tán táýekelderdi eskere kele naqty sektordy qarjylandyrýǵa umty­la bermeıdi, olar tabystyń jo­ǵa­ry normasyna qol jetkizýdiń neǵurlym jeńilirek joldaryn tańdaıdy. Memleket basshysy deńgeıinde iri kommersııalyq bank­ter basshylarymen birneshe ret kezdesýler ótkizilip, olarda naqty sektordy qoldaý týraly sóz qozǵalǵany barshaǵa belgili. Eger qarapaıym bank sektory úshin táýekelderden jaltarý úl­ken ról oınasa, ıslamdyq qarjy kerisinshe, táýekelderdi bólisedi, óıtkeni shyndyǵynda onsyz ry­nok jaǵdaıynda básekelestik te, naqty ekonomıkany sapaly da­mytý da múmkin emes. О́kinishke qaraı bizdiń kóp­te­gen kásipkerlerimizdiń mentalıteti men tájirıbesi boryshtyq zobalańdarmen «baılanǵan». Ká­sip­ker túrli aıla-sharǵymen nesıe somasyn, «tıisti sybaǵasyn» shyǵaryp tastaı otyryp, almaı jatyp, ol bıznestiń áli damýdy bastamaǵanyna qaramastan, kelesi tólemderdi qandaı jolmen ja­batyndyǵy týraly oılaı bas­taıdy. Osylaısha jıi-jıi kre­dıt­tiń maqsatty sıpaty burmala­nyp, jobalyq qarjylandyrýdyń árkezde de táýekeldi ekenine jáne árbir teńgeniń qurylymdalýy men baqylanýynyń mańyzdy ekenine qaramastan, resýrstar jobadan basqa jaqqa ketip jatady. Qarapaıym bankterge tabystyń joǵary normasy joq, onyń ús­tine salalyq, ákimshilik, opera­sııalyq jáne basqa da táýekel­deri bar jerlerdi qarjylandyrý qyzyqty emes. О́z kezeginde ıs­lamdyq qarjylar táýekelderdi ádil bólise otyryp iskerlik qyzmettestik usynady, sonymen birge olardy barynsha tómen­detýdiń hedjıngtik tásilderinen de bas tartpaıdy, ósimqorlyq paı­yzǵa negizdelgen qarapaıym qarjylar sııaqty «óz ishinde jáne ózi úshin» ómir súrmeıdi. Mine, sondyqtan da moraldyq-etıkalyq quramdastary mindetti bolyp tabylatyn qarjylan­dy­rýdy damytý arqyly eldiń naqty sektoryndaǵy salamattylyq yq­pal da aıtarlyqtaı óse túspek. – Qarjy mınıstrliginiń ıs­lamdyq sýkýk qundy qaǵazyn shyǵarýynan qandaı tıimdilik kútilýde? – Sýkýktiń ınvestısııalyq sertıfıkattary údemeli ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damý baǵ­­darlamasyn júzege asyrý úshin óte mańyzdy jáne úlestik ári boryshtyq qarjylandyrý elementterin birdeı úıles­ti­re­tin aralas qural bolyp ta­by­lady. Olar jobalardyń táýe­kel­derin ózderine qabyldaı oty­ryp, sonymen birge emı­tentke aıtarlyqtaı boryshtyq aýyrtpalyq ta túsirmeıdi. Son­dyqtan osy jyldyń ekinshi jartysynda korporatıvtik sý­kýk­tiń qanatqaqty shyǵarylym­da­rynyń júzege asatynyna úmit mol. Bul turǵyda Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrligi belgili bir ju­mystar júrgizýde. Sýkýk orta merzimdi qarjy­landyrýdy tartý quraly retinde ásirese jeke korporatıvtik sektor úshin óte mańyzdy. Osy rynokqa qazaqstandyq kompa­nııa­lardy jiberý turǵy­syn­daǵy qajetti zańnamalyq óz­ge­rister tıisti zań jobasynda kór­setilgen. Osy aıdyń basyn­da ol zań qabyldanady degen úmit zor. ÚIIDB-ni júzege asy­rý úshin korporatıvti sýkýk­tiń maqsatty spektrin ashý jóninen bizdiń úlken nıetimiz bar. – Jańa ındýstrııalandyrý baǵdarlamasyn júzege asyrý úshin elge uzaq ta aıtarlyq­taı arzan qarjylar qajet. Is­lamdyq bankter ınvestısııalar salýǵa qanshalyqty daıyn? – Banktermen, saqtandyrý kom­panııalarmen, ınvestısııa­lyq qorlarmen, aktıvterdi bas­qarý jónindegi kompanııalarmen, konsaltıngtik fırmalarmen qosa alǵandaǵy ıslamdyq qarjylandyrý sektoryn júıe­li túrde damyta otyryp, biz, so­nymen birge tikeleı ınves­tı­sııalardyń kelýi úshin arnalar ashýdamyz. Biz birinshi kezekte iri ınvestorlarǵa ındýstrııa­lan­dyrý kartasynda bekitilgen jobalardy usynamyz, salalyq konferensııalar, dóńgelek ús­tel­der, eki jaqty bıznes-forýmdar ótkizip, dıplomatııalyq ókildiktermen is-qımyldarǵa bastamashy bolyp, múddeli ınvestorlarmen tikeleı áńgimeler ótkizemiz. Islam Konferen­sııa­sy Uıymy elderi tarapynan bizdiń elimizge degen qyzyǵý­shy­lyq turaqty túrde ósip keledi. Investorlar úshin Qa­zaq­stan turaqtylyq araly, qo­laı­ly ınvestısııalyq ahýaly, dana basshylyǵy bar jáne uzaq merzimdi durys saıasat ustanǵan baýyrlas el bolyp tabylady. Astanada ótetin 7-shi Búkil­álem­dik ıslam ekonomıkalyq forýmyna qatysý úshin musyl­man elderinen buryn-sońdy bolmaǵan delegasııalardyń kelýge tilek bildirýi meniń osy sózimdi rastaı túsedi. – Búkilálemdik ıslam eko­no­mıkalyq forýmyn ótkizý­den Qazaqstan Úkimeti ne kútedi? – Bul biz úshin Qazaqstan ekonomıkasynyń áleýeti men elimizdiń ınvestısııalyq ahýa­lyn kórsetýdiń, jańa baıla­nystar ornatyp elge qosymsha sheteldik ınvestısııalar tartý­dyń tamasha múmkindigi. Asta­naǵa 2500-deı shet memleket­terdiń bıznes ókilderi, álemdik deńgeıdegi ekonomıster men qarjygerler kelmekshi. Son­dyq­tan Islam ekonomıkalyq forýmy – ol birqatar elderdiń ekonomıkalyq damýynyń ozyq tájirıbelerimen taǵy da bir ret tanysý bolyp tabylady. Sheteldik kompanııalar óz bıznesterin bizdiń elimizde damytýǵa múddeli. Sondyqtan ınvestorlarǵa keń jol ashý qajet. Al olardyń tabystary, óz kezeginde Qazaqstannan IKU elderine eksporttyq aǵynnyń qalaı óris alatynyn aıqyndaıtyn bolady. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Seıfolla ShAIYNǴAZY.