Áıel kásipkerliginiń áleýeti zor

Adamzattyń ornyqty damýy­nyń negizgi faktor­larynyń biri – genderlik teńdikke qol jetkizý. Qa­zaqstanda Konstıtýsııa jáne bar­lyq ulttyq zańnamalar ómir­diń já­ne qyzmettiń barlyq sala­laryn­da erler men áıelderdiń teń quqy­ǵyn kózdeıdi. Qazaqstan qazirgi ýaqytta adam quqyǵy boıynsha 60 halyq­aralyq shartqa qosyldy. 2006-2016 jyl­dar­ǵa arnalǵan genderlik teńdiktiń ulttyq strategııasy bekitildi. Osy strategııany oryn­daý boıynsha áıel­derdiń saıasatta jáne ekono­mı­kada ilgerileýi, áıel­derdiń, erler­diń jáne jasóspirim­derdiń urpaq ákelý qabiletin saq­taý, áıelderge jáne balalarǵa qa­tysty kúsh kórsetý kórinisterine qarsy kúres, otbasy qatynas­ta­rynda genderlik teńdikke qol jetkizý boıynsha  40-tan astam is-sharany qamtıtyn Úkimettiń orta merzimdi is-shara­lar jos­pary iske asyrylýda. Áıel-kásipkerler – ózin-ózi is­ke asyrýǵa degen joǵary qajet­tilik­pen, shyǵarmashylyqpen berile ju­mys isteıtin, tabıǵaty­nan jańa­shyl, lıberaldyq qun­dy­lyqty jet­kizýshiler bolyp ta­bylady. Áıel­der­diń osynaý erek­she áleýmettik turpaty kásipker­lik­te ǵana emes, eńbek qyzmetiniń basqa da kóptegen salalarynda, san-alýan uıymdyq-quqyqtyq nysandaǵy kásiporyn­dar­da talap etiledi. Sońǵy otyz jylda adamzat­tyń negizgi aspektilerin qaıta qa­raýda – jumys, otbasy, jynys máseleleri, teńdikke jáne ádilet­tilikke umty­lý­da áıelder jetekshi oryndarǵa ıe boldy. Áıelder qa­zir bolmysty aı­qyndaýǵa, bilimdi qabyldaýǵa já­ne kóshbasshy­lyq­qa úıretýge yq­pal etedi. Bú­gingi tańda áıelder kásibı belsendilik kórinis tabatyn kóp­te­gen salalardy ıgergen. Alaıda bıznes qarqyny salystyrmaly az ýa­qytta basshynyń uıymdy tabysqa jetkizýge qabiletti nemese qabiletsiz ekenin anyqtap be­redi. Al áıelder­diń bızneske aralasýy iskerlikti aı­ǵaqtaıdy jáne senimdi nyǵaıtady, sony­sy­men de eskirgen áleýmettik kóz­qarasty  eńserýge kómektesedi. Qazaqstanda erler jáne áıel­der úshin jumyspen qamtýdyń ja­ńa múmkindikterin jasaı oty­ryp, kásipkerlik sektor, onyń ishin­de shaǵyn jáne orta bıznes qar­qyndy damýda. Eldiń óńir­lerinde shaǵyn kásiporyndardaǵy jumys turǵyn halyqtyń basym bóliginiń tabys kóziniń negizine aınalýda. Aǵym­da­ǵy jyldyń 1 mamyryndaǵy jaǵ­daı boıynsha elde 665 myńnan astam shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbek­ti­leri belsendi jumys isteıdi, olar­da 2375,2 myńnan astam adam eńbek etedi. 2011 jylǵy qańtar-sáýir­de shaǵyn jáne orta kásip­ker­lik sýbek­tileri shyǵarǵan ónim (taýar­lar jáne qyzmet) buǵan deıingi jyldyń tıisti kezeńimen salys­tyr­ǵanda 3,4%-ǵa ósti jáne 2161,0 mlrd. teńgeni qurady. Qazaqstanda shaǵyn jáne orta ká­sipkerliktegi zańdy tulǵalar ókil­deriniń arasynda 50 paıyz­dan astamy, jeke kásipkerlerdiń 66 paıyzy áıelder. Qazirgi qoǵamda búkil álemde úkimetter áıel kásipkerligin da­mytýǵa kedergi keltiretin máse­le­lerdi arnaıy baǵdarlamalar ar­qyly sheshýge umtylýda. Bú­ginde genderlik aspektiler mem­le­kettiń saıasatynda eskerile bas­tady. So­ny­men birge, bılik áıel kásip­ker­liginiń paıdasy men áleýet­ti múmkindigi týraly habardar bolýǵa umtylýda. Kásipker-áıelderdiń ekonomı­ka­lyq belsendiligin qoldaý maq­satynda el Úkimeti 2002 jyl­dan bastap áıel kásipkerligin qol­daý boıynsha sharalardy jú­ze­ge asy­rý­da. Ondaǵan myń áıel­der je­ńil­dikti kredıt alyp, óz­deriniń bıznesterin ashty. 2002 jyl­dan 2008 jylǵa deıin res­pýb­lıkalyq bıýd­jetten «Damý» KDQ»AQ arqyly shaǵyn sýbek­ti­lerge, onyń ishinde áıelder ká­sipkerligine kredıt berý baǵdar­lamasy iske asyryldy. Áıel kásipkerligin anyqtaıtyn negizgi ólshem basshysy áıel jáne eńbek ujymynyń keminde 50%-y áıel­der bolýy kerek. О́z isterin ashatyn áıelderdi qoldaý qajettiligi týraly Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý úshin  «Damý» qory 2009 jyldyń qa­rashasynda áıelder kásipkerligine shaǵyn kredıt berý úshin qarajatty ekinshi deń­geı­degi bankterge kelisip orna­lastyrý baǵ­darlamasyn qabyl­da­dy. Baǵdarla­ma­nyń negizgi maq­saty kásipker áıelderdiń ekono­mı­kalyq belsendiligin qoldanys­taǵy jáne jańa­dan bastaıtyn áıelder kásip­ker­ligi sýbekti­leri­niń jobala­ry­na je­ńil­­dikpen kredıt berý ar­qyly ynta­lan­dyrý bolyp tabylady. Qarajat áıelder kásipkerli­gine mıkrokredıt retinde beriletin bol­ǵan jaǵdaılarda qor árip­tes bankterge aqsha qarajatyn  berý joly­men baǵdarlamany jú­zege asyrady. Baǵ­dar­lama jumys istep turǵan jáne ja­ńa bızneske arnalǵan. Klıent qa­ryzdy qol­da­nystaǵy kredıtterdi qaı­ta qar­jylandyrýǵa, ın­ves­tısııa­lyq maqsatqa, aınalym qarajatyn to­lyqtyrýǵa alýyna bolady. Salalar boıynsha shekteýler joq. Tıimdi stavka jyldyq 14,0 paıyzdan kóp emes, qaryz valıýtasy – teńge, ne­sıeleýdiń eń uzaq merzimi  – bes jyl. 2011 jylǵy 1 sáýirdegi jaǵ­daı boıynsha bank-áriptester 1769,6 mln.teńgege 442 jobany qar­jy­lan­dyrdy. Salalyq bóli­niste nesıe­ler­diń eń úlken bóligi saýda sala­syndaǵy jobalarǵa berilgen – jo­ba­lardyń qarjylan­dyrýy­nyń úle­si is júzinde be­rilgen qaryzdardyń jalpy soma­synyń 65%-yn qura­dy. Kredıtter qyzmet kórsetý sa­la­synda – 29%, kólik jáne baıla­nys sala­syn­da – 2,2%, aýyl sha­rýa­shy­lyǵynda – 0,7%, qurylysta – 0,6%, ónerkásipte 1,8% quraıdy Áıelderdiń «Bıznes-Keńes­shi» baǵdarlamasyna múddeliligi baı­qalady. Osylaısha, kýrstarǵa osy baǵdarlamany iske asyrýdyń bar­lyq kezeńderinde qatysýshy­lar­dyń jartysynan astamy áıel­der boldy. «Damý» qory oqytý baǵdar­la­ma­synan ótken  jáne osy baǵ­dar­la­ma sheń­berinde zaemder alǵan ká­sipker-áıel­derdiń sany 2009 jyl­ǵy 16%-dan 2011 jyly 20%-ǵa deıin ulǵaıdy. Taıaý ýaqytta ShOB baǵdarla­ma­syn damytý sheńberinde, ABR 650 000 AQSh doldary soma­syn­da teh­nıkalyq kómek beretin bo­lady, onyń negizgi maqsaty áıel­derdiń ShOB kredıtterine qolje­tim­diligin ul­ǵaıtý, sondaı-aq kásipker áıel­der daǵdylarynyń qarjy sala­syn­daǵy deńgeıin jo­ǵarylatý bo­lyp taby­latyn genderlik is-qımyl jos­pa­ryn iske asyrýǵa kómektesedi. Jalpy, áıelder eńbek ryno­gy­nyń jańa talaptaryna ıkemdilik tanytýda. О́z otbasyn qoldaý úshin áıelder is ashyp eńbekke ornalasý­dyń kúrdeli ahýalynan shyǵý jolyn qarastyrady. Árı­ne, olardyń qyz­metiniń tabysty­lyǵy kóbinese eldegi qolaıly bız­nes-ortaǵa baıla­nys­ty bolady. Degenmen, qazirgi qoǵamda jo­ǵary jalaqy tólenetin jáne bedeldi jumyspen erler aınaly­sa­dy. Statıstıka, Qazaqstanda ǵana emes, dú­nıe júziniń basqa da el­deriniń kóp­shiliginde osyndaı jaǵdaıdyń qa­lyp­tasqanyn rastap otyr. Áıelder úshin kásibı bilimge jáne mansapqa jol keńi­nen ashyldy, biraq úı sha­rýa­­shy­lyǵymen áli de bolsa áıelder aı­nalysady, bul áıelder júkte­mesi eki ese degendi bildiredi. Qazaqstanda áıelder álbette, shaǵyn kásiporyndarǵa ıe. Áıel­der basym salalarǵa qonaqúı­ler­di jáne meıramhanalardy (63%), saý­dany (59%), kommýnaldyq, áleý­­mettik jáne jeke qyz­met­terdi (59%) jáne aýyl sharýa­shylyǵyn (53%) jat­qy­zý­ǵa bo­lady. Áıelderdiń iri bızneske enýi jappaı sıpatqa ıe bola qoı­ǵan joq: oń úrdiske qaramastan, áıel kásipkerligi áleýmettik-eko­no­mıkalyq faktorlarǵa baıla­nys­ty naqty qıyndyqtardan ótýde. Áıelderdiń bızneske jappaı kelýine ekonomıkalyq jáne zań kedergileri ǵana emes, máńgi ekinshi rólde bolý daǵdysy, eskilikti mentalıtet kedergi keltiredi. Shaǵyn jáne orta kásip­ker­likti damytý maqsatynda respýblıka Úkimeti naqty memlekettik qoldaý sharalaryn qabyldady. О́tken jyldary salyq júk­te­me­sin tóme­n­detý, tekserýlerge moratorıı en­gizý, qarjylandyrý jeńildigin berý sharalary júzege asty. Ásirese jahandyq qarjy daǵdarysy kezinde shaǵyn jáne orta kásipkerlikti qoldaý shara­lary­na erekshe kóńil bólindi. Úki­mettiń 2008-2010 jyl­darǵa ar­nalǵan daǵdarysqa qarsy baǵ­dar­lamalaryn iske asyrý sheń­berinde shaǵyn jáne orta kásip­ker­likke memlekettik qarjylaı qol­daý­ǵa 497 mln. teńgeden astam soma bólindi. Bul 10 myńnan astam sha­ǵyn jáne orta kásipkerlik sýbek­tilerin qoldaýǵa, 13 myń­nan astam jumys oryndaryn qu­rý­ǵa jáne saqtap qalýǵa múm­kindik berdi. Daǵdarystan keıingi damý­ǵa qa­tysty tapsyrmalardy sheshý úshin 2010 jyldan bastap «Bız­nestiń jol kartasy-2020» baǵ­dar­la­masy iske asyrylýda. Bul qazirgi Qazaq­stan tarıhyndaǵy kásipker­likti damytý boıynsha eń aýqymdy bastama bolyp ta­bylady. Qazirgi tańda kásipkerlikti mem­­lekettik qoldaý shara­lary­nyń maq­saty ákimshilik kedergilerdi jáne bızneske júkte­me­lerdi tómendetý arqyly  negizi bıznes-ahýaldy ja­q­sartý bolyp tabylady. Osy maq­sat­tar úshin ruqsat berý júıesin jáne memle­ket­tik organdardyń ba­qylaý-qadaǵalaý qyzmeti jetil­dirilýde. Bıznes-ahýaldy jaqsartý boıyn­sha Qazaqstannyń tájirıbesin kóp­tegen bedeldi halyqaralyq reıtıngter baǵalaýda. Dúnıejúzilik banktiń esebi jarııalanǵan 2010 jyl­dyń qarashasynda «Doing Busi­ness-2011» reıtınginde Qa­zaq­stan 15 pozısııaǵa kóterilip, 59-oryn alǵan jáne kásipkerlik qyzmeti úshin qo­laıly jaǵdaılar jasaýǵa qol jet­kizetin 10 elderdiń tizimin bas­taı­dy. Keden odaǵy jumys isteı bas­taǵannan beri de kásipkerlik úshin úlken múmkindikter ashy­la­dy. Kásipkerlikti memlekettik qol­daý­ǵa qabyldanǵan  sharalar, tu­tas­taı alǵanda, jalpy ShOB da­mytýǵa, onyń ishinde áıel kásip­kerligine oń yqpalyn tıgizedi. Dına ShÁJENOVA, Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstrliginiń jaýapty hatshysy.