Osy oraıda, Ońtústik Qazaqstan oblystyq prokýratýrasy dárilik ósimdikterdi qorǵaýǵa qatysty, tabıǵı dárýmenderge baı ósimdikterdiń aýmaǵyn ulǵaıtý, arnaıy egý esebinen tabys tabý boıynsha másele kóterip, óńiraralyq forým uıymdastyrǵan bolatyn.
«Uzaq ómir súrýdiń sıqyrly tamyry» shet el asýda
Ońtústikte joǵalyp ketýge jaqyn ósimdikterdiń endemııalyq túrleri ósedi. Jalpy, elimiz boıynsha bir jarym myńnan astam dárilik ósimdikter ósetin bolsa, onyń qyryqqa jýyǵynyń ǵana medısınalyq shıkizat retinde paıdalanarlyq qory bar eken. Oblystyq mamandandyrylǵan tabıǵat qorǵaý prokýratýrasynyń prokýrory Danııar Maǵaýınniń málimdeýinshe, sońǵy tórt jylda 63 myń tonnadan astam qundy dárilik ósimdik – mııa tamyry shet elge jóneltilgen. Al tıisti mekemeler tarapynan berilgen ruqsat 20 myń tonna. Iаǵnı, 43 myń tonnadan astam dárilik ósimdik tabıǵatqa zııan keltirile otyryp, jınalǵan. Osy tórt jylda dárilik ósimdikterdi daıyndaýǵa birde-bir ruqsat berilmegen. Dárilik ósimdikter, onyń ishinde mııa tamyry negizinen aýyl sharýashylyǵy mańyzyndaǵy jerlerden kóbinese túbirimen qoparyla, agrotehnıkalyq talaptar saqtalmaı jınalady. Aıta ketelik, mııa tamyryn kosmetologııada teri daqtaryn ketirý úshin, sonymen qatar teriniń qartaıýyna qarsy qoldanady. Al ónerkásipte ýly hımıkattardyń ıisin ketirý úshin paıdalanady. Mamandardyń málimdeýinshe, eń bastysy, mııa tamyry túrli aýrýlardyń aldyn alýda taptyrmaıtyn «tabıǵat syıy». Bul ósimdiktiń qasıetin álemniń kóptegen elderi erte anyqtaǵan. Qazir ony tamaq ónerkásibinde, kosmetologııada qoldanbaıtyn elder kemde-kem. Derekterge júginsek, Germanııada mııa tamyrynan jaqpa maılardyń 20-30 paıyzy jasalady eken. Tıbette mııa tamyryn «uzaq ómir súrýdiń sıqyrly tamyry» dep ataıdy, jastyq reńdi saqtaý úshin qaınatyp ishedi. Al Qytaıda mııa tamyrynyń adamdy jasartatyn qasıeti 3000 jyl buryn dáleldengen. Bul eldiń dástúrli medısınasynda mııa tamyrynsyz birde-bir dári jasalmaıdy. Tamaq dámdeýish qospalarǵa da mııa tamyry qosylady. Tipti, shıkizat tapshylyǵynan Qytaı bıligi 2008 jyldan bastap mııa tamyryn baj salyǵynsyz tasymaldaýǵa ruqsat bergen. Iаǵnı, Qytaı mııadan 70-80 paıyzǵa deıin paıdaly zattardy óndirip alady. Kosmetologııada kóshi ilgerilep otyrǵan Ońtústik Koreıa da mııa tamyrlaryn udaıy qoldanýshylardyń qatarynda. Alaıda, shıkizat tapshylyǵynan olar mııany búginde qoldan ósirýge kóshken. Mııa tamyrynan 1000-nan astam paıdaly ónim jasaýǵa bolady eken. Al qyzyl mııa tamyryn halyq medısınasynda kóptegen aýrýlardy emdeý úshin udaıy qoldanǵan.
Mine, osyndaı paıdaly ósimdikter qorǵaýdy qajet etedi. Sebebi, kórshiles memleketterde mııa tamyryna degen suranys artyp otyrǵandyqtan elimizde ol jappaı jınalýda. Prokýror D.Maǵaýınniń aıtýyna qaraǵanda, shet elge shyǵarýshylar lısenzııa alyp, ózderine tıimdi baǵa qoıady da iri eldi mekenderde mııa tamyryn jınaıtyn oryn qurady. «Al jınaıtyn mamandar emes, qarapaıym turǵyndar. Árıne, olar mııa tamyryn qalaı durys jınaý qajettigin bilmeıdi. Sondyqtan barlyq iste tehnologııalar óreskel buzylady. Birinshiden, jerdi jyrtý tereńdigi eskerilmeıdi, ekinshiden, ósimdiktiń ári qaraı ósýi úshin tamyr qaldyrylmaıdy. Sondaı-aq, soqanyń izi jabylmaıdy. Jınaý kezindegi tehnologııanyń buzylýy saldarynan ósimdik japa shegýmen qatar jer tozady. Bul máselelerdiń zańda rettelmeýi kóleńkeli ekonomıka úshin jaǵdaı jasaýda, óıtkeni, baqylaý joq. Ata Zańymyz boıynsha ósimdik álemi memlekettik menshikte bolǵanymen, jınaıtyndar bıýdjetke bir tıyn da tólemeıdi. Sebebi, bul zańmen qaralmaǵan», – deıdi prokýror.
Dárilik ósimdikterdi satatyndar arasynda adamtamyrdan (jen-shen) da qymbat jáne Ońtústik Qazaqstan oblysynyń birqatar aýdandarynda ósetin mııa tamyry úlken suranysqa ıe. Statıstıkalyq málimetter boıynsha, qundy tamyr eksporty ulǵaıa túsýde. Eger 2011 jyly elimizden 4 myń tonnaǵa jýyq tamyr eksporttalsa, 2015 jyly tek Ońtústik Qazaqstan oblysynan shet elge shyǵarylǵany 14 myń tonnadan astam.
Osyndaı kózqarastyń nátıjesinde jáne qyzyl mııa tamyryn baqylaýsyz daıyndaýdyń saldarynan onyń jabaıy ósetin taralymy joıylyp, tabıǵı ekojúıelerge nuqsan keltirilýde. Qajetti talaptar saqtalmaı jınala berse, bolashaqta otandyq farmasevtıka óndirisin shıkizatpen qamtamasyz etý tapshylyǵyna soǵatynyn aıtýshylar az emes. Bos jatqan jerlerdegi neshe túrli emdik jáne dárilik ósimdikter, onyń ishinde mııa ósimdigi sońǵy birneshe jylda túp-tamyrymen qoparylyp, shet elge satylyp keledi.
Tamyrdan tabys tabýda kórshiden keıin qalyp otyrmyz
О́ńiraralyq forýmda sóz alǵandardyń barlyǵy memlekettik orman qoryn qospaǵanda, dárilik jabaıy ósetin shıkizat kezdesetin aýmaqtarda ony daıyndaý qoldanystaǵy zańdarda rettelmegenin aıtty. Iаǵnı, qazirgi kezde memlekettik orman qorynyń aýmaǵynan tysqary jerlerdegi dárilik ósimdikterdi jınaıtyn qajetti agrotehnıkalyq quraldardyń tapshylyǵy men olardy uqyptylyqpen jınap alý talaptary saqtalmaı júrgizilip keledi. Mamandar eger osy jumys durys jolǵa qoıylsa, mıllıon gektarlap egin ekpeı-aq, Qazaqstan ekonomıkasyna mıllıardtaǵan tabys ákelýge bolatynyn aıtýda. Mine osy qyzyl mııa tamyrynan tabys tabý jóninen kórshi О́zbekstannan keıin qalyppyz. Forým barysynda jeke tájirıbesimen bólisken shymkenttik kásipker, qalalyq máslıhat depýtaty Evgenıı Hvannyń aıtýynsha, mııany aýylsharýashylyq daqyly dep tanyp, alqaptarda ósiretin Avstralııadan úlgi alǵan О́zbekstan óńdeý zaýyttaryn kóptep ashyp, eksportqa daıyn ónimderin shyǵarýda. Sondaı-aq, kórshi elde mııa ósirý jáne ekologııalyq tıimdilik tabysty paıdalanylady. Mııa – tamasha qorek, ıaǵnı bul ósimdik tuzdy jaqsy kóredi. Sondyqtan da ol ósirilgen jerde tuzsyzdaný júredi. Kórshi el tájirıbe arqyly 5 jyl mııa tamyryn ósirý tuzdanǵan jerlerge jan bitiretinin, maqta ósirý úshin jaramdy etetinin dáleldedi. Qazaqstanda mııa bıznesiniń 90 paıyzdan astamy shıkizat eksporty, al óńdelgen ónim úlesi óte az. Mııa tamyryn daıyndaýmen elimizdiń óńirlerindegi 30-dan astam kásiporyn men kompanııa aınalysady. Onyń ishinde eki-úsheýi ǵana óńdeýmen aınalyssa, qalǵany qurǵaq tamyrdy eksportqa shyǵarady. Salystyrmaly túrde aıtar bolsaq, О́zbekstanda mııa tamyryn óńdeıtin 20-dan astam kásiporyn jumys isteıdi, onyń kópshiligi Qytaı, AQSh, Japonııa jáne basqa elderdiń ınvestısııasyna salynǵan. Al mııa eksportynyń 70 paıyzdan astamy óńdelgen ónim úlesinde», – deıdi E.Hvan.
Nege ósimdik álemi týraly zań joq?
Forýmǵa qatysýshylar quqyqtyq-normatıvtik bazanyń jáne ósimdikti daıyndaýdaǵy baqylaýdyń joqtyǵy bul salaǵa ınvestısııa tartýǵa, óńdeýshi kásiporyndar qurýǵa kedergi keltirip otyr degen ortaq pikirge keldi. Bul máseleni sheshý úshin dárilik ósimdikterdi paıdalanýdy retteý salasynda ýákiletti organdy anyqtaý, olardy paıdalanýdyń erejesin jasaý qajet. Sondaı-aq, ósimdik álemi týraly zań qabyldaý kóptegen máseleniń sheshimin tabýyna yqpal eter edi. Tańǵalarlyǵy, elimizde «Janýarlar dúnıesin qorǵaý, ósimin molaıtý jáne paıdalaný týraly» zań bar da, ósimdik álemi jeke qujatpen erejelenbegen. Bul oraıda, forýmǵa arnaıy kelip qatysqan Májilis depýtaty Roman Kım «О́simdik álemi týraly» zań tujyrymdamasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginde jatqanyn aıtty. Sondaı-aq, depýtat qundy ósimdikter zańnamalarmen qorǵalmaǵandyqtan jazasyz kez kelgen adam aınalysyp jatqanyna ókinish bildire kele, elimizdegi úsh mıllıon gektar jerdiń 29 myńy, ıaǵnı 10 paıyzy ǵana baqylanatynyn aıtyp ótti. О́ńiraralyq forým qorytyndysy boıynsha, qatysýshylar tarapynan aıtylǵan barlyq usynystar engizilgen qarar qabyldandy. Bul qujat ortalyq memlekettik organdarǵa jiberilmek. Árıne, forýmdy uıymdastyrýshylar talap-tilekteriniń Májilis depýtattaryna jetetine senimdi jáne mııa tamyry men basqa da dárilik ósimdikter zańmen qorǵalatynynan úmitti.
Ǵalymjan ELShIBAI,
«Egemen Qazaqstan»