Keri baılanys kemeldendiredi

Bilim be­rýdegi basty maqsat – jan-jaqty damyǵan, ómir súrýge beı­im, ózindik oı-tolǵamy bar, adam­gershiligi joǵary, básekege qa­bi­letti jeke tulǵa tárbıeleý. Osy maqsatty júzege asyrý úshin oqýshyǵa bilim mazmunyn te­reń ıgertýdiń tıimdi joldaryn iz­des­tirip, shyǵarmashylyqqa je­te­leıtin qazirgi zaman talaby­na saı ǵylymı-ádistemelik bi­lim­men qarýlanǵan, sheber muǵalim daıyndaý qajet. Ja­ńa formasııa muǵalimi – oqytý tehnologııasynyń júıe­si­men oqýshylardy ómirge daǵ­dy­lan­dyrý baǵytyndaǵy ádis-tá­sil­derdi jetik meńgergen tulǵa. Osy ba­ǵytta pedagog-kadrlardyń bi­lik­t­iligin arttyrýdyń deńgeılik baǵ­darlamalar boıynsha kýrs­tan ótip, onyń baǵdarlamasy ne­gi­zinde jeti modýldi sabaqta qa­laı yqpaldastyryp paıdalaný jol­daryn jáne oqýshylarmen ke­ri baılanys júrgize otyryp, sa­baqtyń ótilý barysyna taldaý j­asaýdy úırendik.

Keri baılanys oqýshynyń oqy­tý úrdisi qalaı ótkeni jáne qan­daı nátıjege qol jet­kiz­gen­­d­igi týraly oı-pikirin tyńdaýǵa ne­gizdeledi. Keri baılanys sa­baq barysynda oqýshylardyń óz betimen oryndaıtyn tap­syr­­malarynyń sońynda júr­gi­zi­l­ip otyrýy kerek. Refleksııa maq­sat­y – eske túsirý, óziniń sabaq ba­rysyndaǵy is-áreketine baǵa berý, taldaý jáne máselelerdiń she­shý joldaryn izdestirý. Mu­ǵa­lim oqýshynyń kez kelgen keri baılanys paraǵyn oqı otyryp, jumysynyń sátsiz shyqqan tusyn jáne sátti shyqqan qa­da­myn, endigi is-áreketin qa­laı jaqsartýǵa bolatynyn al­dyn ala biledi. Sonymen qatar, ke­ri baılanys paraǵy arqyly oqý­shynyń únine qulaq túrip, oqý men oqytýdaǵy kezdesetin ke­dergilerdi aıqyndap, kelesi oqy­tý­ǵa budan da jaqsyraq daıyn­da­lýy­na túrtki bolady.

Sabaqtaǵy keri baılanystyń úsh túri bar. Birinshi – kóńil kúı men emosııalyq jaǵdaıdy anyqtaýǵa arnalǵan keri baıla­nys. Kóńil kúıdi ártúrli sýret­ter, smaılıkter jáne boıaý tús­te­rimen anyqtaý. Mysaly, «alma aǵa­shy» dep alaıyq. «Alma aǵa­shy» ádisinde oqýshylarǵa sa­baq basynda túrli-tústi alma be­ri­le­di. Sabaq sońynda ony alma aǵashy­na ilý kerek. Jasyl tústi al­ma men búgin bárin jaqsy orynda­dym, sondyqtan, kóńil kúıim kóterińki, qyzyl tústi alma men tapsyrmany oryndaı almadym, kóńil kúıim joq degendi bildiredi. Al «Bir sózben» ádisi ba­rysynda oqýshylar berilgen sóz­derdiń ishinen sabaqtaǵy jaǵ­daıyn sıpattaıtyn qýanysh, ne­m­quraılylyq, shabyt, zerigý, senim­sizdik, senimdilik, rahattaný, alań­daý sııaqty sózderden úsh sóz­di tańdaıdy.

Ekinshi, sabaqtaǵy is-áreketke qatysty keri baılanys. Mysaly, «Tabys satysy» ádisinde ká­dim­gi satynyń sýreti beriledi. 1-shi baspaldaǵy Men ... bilemin, 2-shi baspaldaǵy Men ... túsinemin, 3-shi baspaldaǵy Men ... jasaı alamyn.

Úshinshi, oqý materıalynyń mazmunyna beriletin keri baılanys. «Buryn men bilmeýshi edim. Endi bilemin» degen sııaqty oı-pikirlerin bildirý bolyp tabylady. Mysaly, «Plıýs, Mınýs, Qyzyqty». «Plıýs» – oń áser etken faktileri, alǵan bilimderi jaıly jazady. «Mınýs» – qolymnan kelmeı jatyr nemese túsiniksiz bolyp tur degen oılaryn jazady.

«Qyzyqty» degende baǵanǵa ózderine qyzyqty bolǵan jaıtty nemese kóbirek bilgisi keletin dúnıeni jazady.

«Aıaqtalmaǵan sóılemder» ádisinde:

Men búgin bildim...

Men búgin sezindim...

Men kelesi sabaqta bil­gim ke­ledi ... – degen sóı­le­mderdi aıa­q­taıdy.

Keri baılanysty jasaǵanda myna jaıttardy este usta­ǵan jón. Jumysymyzdy jaq­sar­týdyń eń tıimdi nysany retin­­de sabyrlylyq tanytý, sý­b­ek­­tıvti bolatynyn eskerý, ja­salǵan isti baǵalaý emes, ne ja­salý kerektigin kórsetý. So­ny­men birge, keri baılanys oqý­men oqy­týdyń qalaı júrip jat­qan­dy­ǵyn, onyń sapasyn anyq­taý­ǵa múmkindik beredi.

Keri baılanystyń tıimdiligi – oqýshyny óz-ózine esep berýge baýlıdy; oqýshynyń qajettiligin bile alamyz; oqýshynyń ózindik kóz­­qarasy qalyptasady; bi­lim berý barysynyń sapasyn jaq­sartýǵa bolady jáne oqý­shy­nyń synı kózqarasy qa­lyp­ta­sady, óz-ózine baǵa bere alady.

Muǵalimder úshin tıimdi ja­ǵy: oqytýdaǵy kemshin tustaryn anyq­taıdy; kelesi sabaqtyń jos­­p­aryna ózgerister engizýge, tú­­zetýge, ıaǵnı oqytýdyń tıim­di ádis-tásilderin tańdaýǵa mú­m­kin­dik jáne ýaqytty únemdi paı­da­lanýǵa múmkindikter beredi.

Sondyqtan da keri baı­lanystyń tıimdiligi arqyly oqy­tý men oqý sapasyn jaqsartýǵa bo­la­dy dep oılaımyn.

Týıǵýnaı IýLDAShEVA,

№10 «Qarabulaq» jalpy orta mektebi 

bıologııa pániniń muǵalimi

Ońtústik Qazaqstan oblysy, Saıram aýdany