Birlesken qımyldyń bereri mol

Mańǵystaý oblysy boıynsha Kedendik baqylaý departamentiniń bastyǵy  Ánýar ShО́JEǴULOVPEN áńgime – Ánýar Amanqululy, bú­gingi áńgimemiz osy jyldyń naý­ryz aıynda Máskeýde Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Pre­­­­­zı­denti Nursultan Nazarbaev pen Reseı Federa­sııa­synyń Prezıdenti Dmıtrıı Medve­devtiń kezdesýinde qabyldan­ǵan eki eldiń she­ka­rasyndaǵy kedendik beketterdi 1 shildeden bastap alyp tastaý tý­raly sheshimniń jú­zege asa­tyn kúni qarsańynda bolyp otyr. Sondaı-aq ót­ken jyly ómirge kelgen Qa­zaqstan, Reseı jáne Belarýs keden oda­ǵy ju­my­sy­nyń alǵashqy oń nátıje­le­ri­niń de kórine bas­taǵany bel­gili. Áńgimeni osy saýaldar tóńi­reginde órbitsek du­rys bolatyn shyǵar. – Qazaqstan Respýblıkasy táýelsizdik alǵan alǵashqy jyl­­­dar­dan bastap-aq keden isiniń jańa júıesin qurý jáne ony ha­lyqaralyq standarttar deń­ge­ıi­ne deıin damytý qajet­ti­li­gi týdy. О́ıtkeni keden organ­dary elimizdegi ekonomıkalyq prosesterge is júzinde áser etip, eleýli rol atqarady. So­ǵan oraı ómir­ge kelgen naqty ıgi sharalardyń biri úsh memleket – aralyq keden odaǵy deýge bo­lady. Sonyń ná­tı­jesinde TMD elderi halqy­nyń 60 paıyzyn quraıtyn 170 mln. halyqqa or­taq saýda alańy paıda boldy. О́tken jyly Reseı jáne Belarýspen jasal­ǵan saýda kólemi 38-40 paı­yz­ǵa, bıýdjetke tús­ken kedendik baj salyǵynyń ósi­mi 25 paı­yzǵa ósti. Qazaq­stan­dyq ónim­der­diń keden oda­ǵy elderine eksporty 52,4 pa­ı­yzǵa kóte­ril­gen. Saıyp kelgende, mun­daı ilgeri basýshy­lyq keden odaǵyndaǵy úsh mem­le­kettiń ekonomıkalyq másele­le­rin sheshetin, sondaı-aq elimiz­diń bıznes salasyn básekege qa­biletti taýarlar shyǵarýǵa jáne qyz­met kórsetýge yntalandy­ra­­tyn naq­ty jobanyń jemisi dep bilemiz. О́zara saýdaǵa tranzıttik biryń­ǵaı sharttar jasal­dy. Keden sa­lasy qyzmetker­lerine qatysty biryńǵaı talaptar da belgilendi. Onyń bárin bizder, mań­ǵys­taý­lyq kedenshiler, Qa­zaq­stan­daǵy birden-bir jerde de, sýda myń­daǵan kılometr shek­­­aralas memlekettermen baı­lanystar arqy­ly sezinip otyrmyz. – Olaı bolsa osy tusta ózińiz basqaryp otyrǵan ob­lys­tyq kedendik baqylaý de­­par­tamentiniń qurylymy, on­yń kedendik baqylaý or­nat­­qan jerleri týraly tere­ńi­rek maǵlumat berip ótseńiz? – Jańa ǵana aıtqany­myz­daı, bizdiń departamenttiń qu­zy­ryna qurlyǵy bar, teńizi bar 1910 kılometrlik shek­ara­ny al­yp jatqan bes el Reseı, Ázir­baı­jan, Iran, Túrkimen­stan, О́z­bek­stan kiredi. Solar­dyń ish­inde bizderdiń negizgi jumys 465 kılometrlik О́zbek­stan já­ne 365 kılometrlik shek­ara­sy­men irgeles jatqan Túrkimen­stan Res­pýb­lıka­la­ry­men arada bolyp turady. Osynaý shekara­lardaǵy jáne óz aýmaǵy­myz­daǵy 10 kedendik pýnktte úsh júzden astam adam qyzmet isteıdi. Osylardyń ishin­­de elge belgili О́zbekstan­men she­kar­a­daǵy Tájen, Beıneý temir­joly, Túrkimen­stan­men aradaǵy Temirbaba kedendik beketterindegi jumys kún­diz-túni tolas­ta­maı­dy. Osy jyl aıaǵyna taman «Jańaózen-Túrkimenstan she­ka­rasy» temir joly aıaqta­lýy­na qaraı «Bola­shaq» atty kedendik bekettiń ashylyp jumys ja­sa­ýy ju­mysymyzǵa erekshe serpin berip, qanatymyz jaıyla tús­keli otyr. Sondaı-aq, Elba­sy Nur­sultan Nazarbaevtyń «Eldiń shyǵysynda Qorǵas, ba­ty­syn­da Aqtaý aılaǵy shynaıy eko­nomı­ka­lyq aımaqqa, ıaǵnı, Qa­zaq­stan­nyń ashyq qaqpasyna aı­na­lýy kerek», dep atap kór­set­ken Aqtaý teńiz saýda por­tyn­daǵy kedendik bekettiń ju­mysy da atap aıtýǵa turar­lyq­taı d­á­rejede qarqyn alyp keledi. – Tilge tıek etilip otyr­ǵan jetistikter ózdiginen kelmegeni belgili. Osy rette sala jumysyn jetildirip, kom­mer­sııa­lyq, kóliktik, tranzıttik qujattardy tirkeý ba­qylaý­dyń tıimdi tásilderi qa­laı júzege asyrylady? – Osy aıtylǵan jumystar­dyń bári de ótken jyldyń qa­zan aıynan bastap tekserýdiń avto­mat­tandyrylǵan júıesine kósh­ti. Sonyń arqasynda maǵ­lu­mat­tardy tirkeý 1 jumys kú­ni­ne, al taýarlardyń jekelegen katego­rııa­laryna qatys­ty ta­ýar­­lardy ótkizý 4-5 sa­ǵatqa qys­qartyldy. Plastıka­lyq tó­lem kartalary­nyń jú­ıe­si qol­da­nys­qa endi. Shekarada keden or­gandaryna baqy­laý­shy or­gan­­­dar­dyń is-áre­ket­terin úı­les­ti­rý qujattardy qabyldaý jáne berý qyzmeti biriktirilgen kedendik baqylaý engizildi. Bas­qa da zamanaýı teh­nıkalyq qural­dar kelip, kedendik qu­jat­tar­dyń elek­tron­dyq kó­shir­melerin tegin túrde jasaý­ǵa jáne ony ınternet júıesi arqyly jol­daýǵa múmkindik beretin «Web-deklarant» elek­tron­dyq maǵu­lym­dama berýdiń baǵ­dar­lama­lyq kesheni tájirı­be­lik paı­da­­lanýǵa berildi. – Bul kúnderi Mańǵystaý toǵyz joldyń torabyn biriktiretin aımaq. Joǵaryda áń­gi­me bolǵan Aqtaý teńiz saýda por­ty odan ári soltústik ba­ǵyt­qa keńeıtilse, osy jyl aıaǵynda paıdalanýǵa be­ri­le­tin «О́zen-Túrikmenstan mem­lekettik shekarasy» já­ne «Je­­tigen-Qorǵas» temirjol je­lileri «Uly Jibek jolyn» jańartyp, keden oda­ǵyna qa­ras­ty memleketter­diń sonyń ishinde Qazaq­stan­nyń tranzıttik qýatyn eseleı túsetini jáne Eýropa, Qytaı, Parsy shyǵana­ǵyn­daǵy saýda aına­ly­myna er­ek­­she ekpin beretini belgili. Osy jerde de kedendik odaq­taǵy Reseı men Belarýs mem­leketterindegi te­­mir­jol tarıfteriniń bir deń­­geıde bo­lýy júk aına­ly­my­na oń yqpal etetin shyǵar. – Qazaqstan, Reseı jáne Be­­larýs memleketteriniń óz­ara keden odaǵy bir jyldyń ózinde óziniń ómirsheńdigin, úsh eldiń de ekonomıkalyq máse­lelerin oı­lasa, birlese sheshýde úlken ról atqaratyndyǵyn kórsetti. Buryn túrli qujat­tar tolty­ryp, salyq tólep Qytaı, Túr­kııadan ákelinetin taýarlar ja­qyn jerdegi Reseıden, Bela­rýs­tan salyq­syz-aq kele bas­tady. Reseıden bizge túrli tamaq ónimderin, hımııalyq zattar, sement, me­dısınalyq qu­ral-jab­dyqtar, munaı-gaz ón­er­kásibine qa­jet­ti jabdyqtar men mebel, t.b. kelse, Belarýsten tońazyt­qyshtar, avtomobıl, traktor­dyń qosalqy bólshekteri, sút taǵamdary av­tokólik tirkemeleri kóptep kele bastady. Sıfr tilimen aıt­saq bir jyl­daǵy saýda aına­lymynyń ósim paıyzy Reseımen 101,8, al Belarýspen 95,8 paıyzǵa jetti. Qazaqstan­nan ımportqa shyǵa­rylatyn túrli metaldar, mu­naı ónimderi, as­tyq, qara temirden jasalǵan buıymdar ótken jyldarmen salystyr­ǵanda 90 paıyzǵa ós­ken.  – Talpynys – tabysqa jetkizedi. Izdenis túbi – ıgilik degendeı ózińiz basshy bol­ǵaly osy sala qyzmetin jetildire túsý jolynda ja­sal­ǵan is-sharalardyń keıbireýlerine toqtalyp ótseńiz. – Izdenis shynynda da ıgilikke umtyldyrady. Men bul jerde turǵyndardyń ǵana emes Aqtaý teńiz saýda por­ty­nyń ju­­mysyn paıdalanatyn res­pýb­­lıka turǵyndarynyń kó­ńi­li­nen shyqqan bir jaıdy aıt­qym keledi. Ol osy jyl­dyń naýryz aıynan bastap «Morport» kedendik beketinde avto­kólik qurylǵylaryn qo­sym­sha kedendik rásimdeý pýnk­tin ashý­y­myz boldy. Jańa qury­lym arqyly ótken kúni keshege deı­in 14,5 myń avto­kó­likti rásim­deý júzege asqany belgili boldy. – Áńgime sońynda alda­ǵy joba-josparlar, el táý­elsiz­di­giniń 20 jyldyǵyn laı­yq­ty qarsy alý jo­lyn­da jú­ze­ge asýdaǵy jumystar jaıly ne aıtar edińiz? – El ekonomıkasyn damy­typ, halqymyzdyń ál-aýqatyn jaqsarta túsý jolynda keden­shilerdiń aldynda turǵan joba-josparlar barshylyq. Já­ne olardy júzege baǵytyn­da­ǵy ja­ǵymdy jańalyqtar da joq emes. Bizder úshin sonyń eń negizgisi – oblys ákimi Qy­rymbek Kósherbaevtyń qolda­ýy men kómegi nátıjesinde jaqyn kún­deri Aqtaýda, Astana, Almaty, Shymkentten keıin ashylatyn «Batys» atty monıtorıng or­ta­lyǵy bolmaq­shy. Ol bul kún­deri qalanyń 31-shaǵyn aýda­nyn­da salynyp jatqan oblys­tyq kedendik baqylaý depar­tamentiniń ákim­shilik kesheninde ornalasady. Sol kezde kedenshiler jumysy jańa satyǵa kóterilip qana qoımaı, júk tasymaldaý qar­qyny da arta túsedi. Iаǵnı bir ortalyqtan ınspeksııalyq ba­qylaý zamanaýı qural-jab­dyq­tar jumysy­myz­dyń tıimdiligi, ashyqtyǵyn arttyryp, keden rásimderin je­ńildetý, qujat aınalym­da­ryn qys­qar­tý t.b. jumystar ha­lyqaralyq konvensııanyń stan­dartta­ry­na saı júzege asady. – Rahmet. Áńgimelesken Jolaman BOShALAQ.