• RUB:
    6.68
  • USD:
    520.93
  • EUR:
    609.07
Basty saıtqa ótý
03 Mamyr, 2017

Qazaq oıýynda qandaı syr bar?

25030 ret
kórsetildi

​"Qýanyshty qalyp" fen-shýı jobasynyń avtory ári jetekshisi Elena Gomer oıý-órnekterdiń magııalyq kúshke ıe ekenin dáleldep keledi. Al ǵylymı turǵydan alǵanda oıý-órnekterdiń totemdik, sıqyrly sımvoldar men mazmundyq maǵynasy tolyǵymen áli kúnge deıin zerttelgen joq.

Túrkitanýshy Murat Ádjı oıýlar túrki tektes halyqtardyń barlyǵyna ortaq ekenin alǵa tartady. Qazaqtyń oıý-órnekterinen «krest» pen tórtburysh, ómir shıyrshyqtary anyq kórinis tapqan. «Krest» uǵymynyń «qaıqy qylyshtan» týyndaǵanyn óziniń eńbekterinde túsindirgen.  

Ulttyq arheologııa mektebiniń negizin qalaýshy Álkeı Marǵulan da «qazaq halqy kileń oıý-órnek ortasynda ómir súredi» deıdi.

Rasymen de, bala kezden tutynǵan buıymdardan oıýlardy kórip óssek te, árqaısysynyń óz maǵynasy men qoldanylý erekshelikteri bar ekenin oılamaıtynbyz. Búginde zamanaýı stıldegi kıimderden oıýdy baıqaǵanymyzben, keıde orynsyz qoldanylǵan, tek estetıkaǵa mán bergen oıýlardy kezdestiretinimiz de bar.

Buryn jazý, kompas, saǵat qoldanylmaıtyn kezde oıý-órnek boldy. Sol oıý-órnek arqyly halqymyz óz tynys-tirshiligin, mádenıetin, ónerin, mádenı qundylyqtaryn urpaqtan urpaqqa jetkizdi.

Elimizge belgili etnograf S.Qasımanov qazaq oıý-órnekteri úsh túrli uǵymdy bildiredi deıdi: birinshiden, mal sharýashylyǵyn, ańshylyqty; ekinshiden, jer, sý, kóship-qoný kórinisterin; úshinshiden, kúndelikti ómirde kezdesetin ərtúrli zattardyń syrtqy beınesin.

Oıýlardyń boıaýynyń da óz syry bolady. Ashyq, anyq emes túspen boıalǵan bolsa, qupııa jazý ekenin ańǵara alasyz. Oıý kompozısııasyna saı kók – aspan túsi; aq – shyndyq sımvoly; sary – danalyq, adamgershilik, muń belgisi; jasyl – jastyq pen kóktemniń belgisi. Oıý-órnekterdi salǵan kezde tústerdiń bir-birine sáıkes kelýi jiti qadaǵalanady.

Oıýlar sımmetrııa zańymen qatar, bir nemese birneshe elementtiń qaıtalaý rıtmin saqtaıdy. Mysaly, «qoshqar múıiz» elementinen qoshqar múıiziniń birneshe ret qaıtalanǵanyn kóremiz. Eger, «qoshqar múıiz» besten kóp, sheksiz qaıtalansa – «shetoı» jıekti oıý-órnek dep atalady. Oıý-órnek kesege salynatyn bolsa, ol úlken de, kishi de bolmaı, asqan dáldikpen jarasym tabady.  

Arheologııalyq qazba jumystary kezinde tabylǵan qumyralardyń birazy geometrııalyq oıý-órnekpen, dálirek aıtsaq ırekpen órnektelgen. 

Al neolıt jáne qola dáýirinen belgili "ulý" órnegi qoǵam taptyq qurylysqa bóline bastaǵan kezde bederlengen. Keıinnen kıizge, tekemetke, kilemge tańbalardy beınelegen.

Qolmen toqylǵan kilem, shymshıda nemese alashada tabıǵattyń tórt mezgilin kórýimizge bolady. Osylaısha qorshaǵan orta kórinisterin tuspaldap, utymdy jetkizgen. Tabıǵattyń tylsym qubylystaryn oıý arqyly túsindire bilgen.

Qazaqtyń tórt qulaq órnegi besinshi Pazyryq qorǵanynan tabylǵan kilemde kezdesedi. Al lashyn qanat órnegi kóbinese tus kıizderde kezdesedi.

Sonymen qatar tósenishte qoldanylatyn oıýlar bas kıimderde qoldanylmaıdy. Sebebi, onda tek zoomorftyq keskinder («qoshqarmúıiz», «qosmúıiz», «arqarmúıiz», «syńarmúıiz», «qyrymúıiz» t.b.) paıdalanylady. Osy oıýlardy úı jıhazdarynda, er-turman, qarý-jaraqtarda keńinen paıdalanýǵa bolady.

«It quıryq» atalatyn órnek eshqashan bas kıimderge qoldanylmaǵan. Munyń astarynda «dushpanyń keýdeńnen joǵary órlemesin» degen yrym jatyr. Ol órnek «dushpanyń tómen bolsyn» degen nıetpen kóbinese er adamdar shalbarynyń jyryq balaǵyna órnektelgen.

Kilemniń ortasyna qoldanylatyn oıý-órnekter

Keıde úıge kelgen qonaq alasha men basqur, tekemet pen syrmaq oıýlaryna qarap, sol otbasynyń qaı rýdan, qandaı áýletten shyqqandyǵyn suramaı-aq biledi. Kánigi sheberler tósele kele, oıýǵa óz betimen jańa túrler engizgen. Árbir elde, árbir rýda esimi máshhúr oıýshylar óz óneriniń ozyq úlgilerin taratyp otyrǵan. О́ner zertteýshisi Seısen Muhtaruly "Oıýdy oqýǵa bola ma?" atty maqalasynda: "Dýlattyń "bútin aı", Jalaıyrdyń "taraq", Qońyrattyń "bosaǵa", Qypshaqtyń "qos álip", Naıman rýynyń bir shaqasy Baǵanalynyń "úsh aıryq alaý" tańbasy retinde sýretteledi" deıdi. 

Taǵy bir aıta keterligi, bozbala qyzdyń qolyndaǵy bilezikte bederlengen órnegine qarap, oǵan quda túsken-túspegenin uǵynǵan. Jas kelinshek turmys qurǵannan keıingi ahýalyn oıý-órnekpen beınelep jibergen. «Qusmuryn» sálemdemesi jiberilse, qustaı erikti ekenin uǵynyp, ýaıymdamaıtyn bolǵan. Al boıy uzyn, taldyrmash jan bederlenip, janynda dóp-dóńgelek adamnyń beınesi jaǵdaıynyń múshkil ekenin sózsiz-aq uǵynypty. 

Úshburysh ishinde beınelengen «qoshqarmúıiz» órnegi janǵa jylý, qýat beretin ot uǵymyn, molshylyq pen baılyqty bildirse, romb tektes órnegi er men áıeldiń qarym-qatynasyn bildiredi. «Sheńber» oıýy – jaryq ómir jolyn uǵyndyrsa, «aqqý qanaty» – órnegi baqyttyń, sulýlyqtyń, tazalyqtyń, adaldyqty nasıhattaıdy. 

Alys jolǵa shyqqan jolaýshynyń kıimine «túıetaban», «túıemoıyn», «botakóz» oıýlaryn salǵan. «Sý», «ırek», «aryq», «tasqyn», «toǵyz tóbe», «arpa gúl» órnekteri toqshylyq pen molshylyqtyń nyshany retinde qoldanylǵan. Adamnyń ómir jolynyń buralańnan turatynyn nyshanmen jetkizgen.

Belgili zerger Bolat Atyraýbaevtyń aıtýynsha, zergerlik buıymdarǵa kóbinese qoshqar múıiz, shańyraq, kerege belgisin, ósimdik oıý-órnekterin paıdalanýǵa bolady. Geometrııalyq órnekterden úshburysh aspan, jer, adamdy bildirse, tórtburysh «tórt qubylań teń bolsyn» degendi bildiredi.  

Keı mamandar boıjetken men erlerdiń kıimderine eki bólek oıýlar bederlenetinin aıtady. Mysaly, qyz balalardyń beshpetine, kóılegine gúl tárizdi nemese qanatty qarlyǵash sekildi órnekter beınelengen. Al er balanyń kımine naızanyń ushy, búrkit, qoshqar múıiz sekildi órnekter batyr, alǵyr bolsyn degen yrymmen salǵan.

Biraq bul tujyrymmen kelispeıtinder de bar. Olar oıý keńistik arqyly túrlenedi jáne kólemge ǵana baǵynady deıdi.

Kıim úlgilerin tynymsyz zerttegen ataqty sheber Sabyrkúl Asanova: «Keı ýaqytta podıýmnan anyq kóriný úshin sángerlerimizge oıýlardyń aıshyqtaryn úlkendeý, túrlerin óte jarqyn etip jasaý kerek bolady. Oıýdyń kólemi kishi bolyp qalsa, minbeden kórinbeı qalýy múmkin. Biraq dál qazir mańyzdysy, oıý-órnektiń ornalasý retinde emes, onyń keń kólemde nasıhattalýynda» deıdi.

Saltanat Súgir,

jýrnalıst