Memleket tiregi – rýhanııat

Osy ýaqytqa deıin qazaq­tyń ultjandy rýha­nı elı­tasyn alań­datyp kelgen máse­lelerdi Elbasy bir maqala sheń­berinde sıntezdepti. Qazaq­­stan basshysy el ekono­mıkalyq ja­ńa­rýmen shektel­meý­ge tıisti, olaı bolýy bir­jaq­ty, jetkiliksiz. Sondyq­tan, qoǵam mindetti túrde rýhanı jańarýǵa tıisti. Osy eki úrdis qosylǵanda ǵana Qazaq­­stan qoǵamy tolyq­qan­dy damýǵa múmkin­dik ala­dy degen oıdy erekshe aı­shyq­taı­­dy. Maqala tek oıtol­ǵaý maq­satynda jazyl­ma­ǵan. Eń­bek naqty sheshi­letin má­denı, rýhanı, ǵyly­mı, bilimı shara­lar­dyń baǵ­dar­lamasy ispet­tes. Tip­ten qazirgi Qazaq­stan qoǵa­my­nyń rýhanı jań­ǵy­rýy­­nyń saıası jáne ıdeo­lo­gııa­­lyq mindetteri qaıtadan naqtylanǵan.

Jahandyq básekege qabi­lettilikti kúsheıtý úshin ult­tyq kodymyzdy saq­taýy­myz kerek degen ózek­jar­dy oı – maqalanyń negiz­gi qa­ǵı­dattyq ıdeıasy. Qazaq­stan halqynyń ulttyq kody­nyń kilti – qazaq ulty­nyń salt-dástúrleri, tili, dili, mádenıeti, ádebıeti, óneri, mýzykasy. Qazaqstan hal­qy­nyń ulttyq kody osy­lar. Bizdiń ulttyq kody­myz­dyń mazmuny men máni Abaı, Shákárim, Jambyl, Alash qaı­ratkerleri shyǵarma­shy­lyǵynda tamasha ashylǵan. Olar úshin eń mańyzdysy qazaq halqynyń saqtalýy, uzaq tarıhı keńistikte óz jerine, óz baılyqtaryna ıe bolyp, tili men mádenıetin saqtaı otyra álem halyq­tary qol jetkizgen ozyq úlgi­ler­di boıǵa sińirý bol­ǵan. N.Nazarbaev uly baba­la­ry­­­­myzdyń osy ıdeıa­laryn ózgergen, jahan­dan­ǵan álem turǵysynan ja­ńa­sha tolǵaıdy. Prezı­dent kóter­gen máselelerdiń bar­­ly­ǵy taǵdyrlyq dáreje­de ózek­ti. Elbasynyń kóter­gen ár­bir máselesine qatysty qosym­sha oı qozǵaı berý – qo­ǵam úshin zárýlik. Alaıda, biz eki máse­lege ǵana qatysty oı bóli­sýdi jón kórdik.

Prezıdent qazirgi prag­matızm qoǵamynda Qazaq­stan halqy úshin eń paıdalysy ana tilimizdi damytý ekendi­gin tereń sezimtaldyqpen es­ker­tedi. Sebebi, ulttyq kodty saq­­taý qazaq tilin saqtaý ar­qy­­ly ǵana iske asady. Ult­tyq til − ulttyq kodtyń saq­­­­taý­­­­shysy, qorǵaýshysy jáne damytýshysy. Ulttyq kod­­tyń mazmuny men máni, túp tamyry ulttyq qazaq tili­miz­de jatyr. Halyqtyń tarı­hı jady men rýhanı qun­dy­lyqtary Qazaqstan­nyń búgingi tańdaǵy ózekti má­se­­le­lerin sheshýge kómek­te­se­­tin sýbektıvti fak­­tor. Adam­­dy tili, dini, dili, máde­nıe­ti, salt-dástúr­leri arqy­ly ǵa­na tár­bıe­leýge bola­dy. Osyn­daı qundylyq­tar­dy bo­ıy­na sińirgen azamattar ǵana naǵyz otanshyl pat­rıot bol­maq. Jer­di súıý, ha­lyq pen el­di súıý tildi súıý­den, ana tilin tereń meń­gerý­den bas­tala­­tyn­dyǵyn ozyq mem­­­le­ket­terdiń áleýmet­tik tá­ji­rıbe­leri dálel­dep ke­le­di. Son­dyq­tan, qazaq tili Qazaq­­­stan hal­qyn mem­­leket­­shil­dik platfor­masyn­da top­tas­­tyrýǵa, uıym­das­ty­ryp, uıy­týǵa qabiletti. Al­daǵy ýaqyt­ta qazaq tili­n­iń bedeli men abyroıyn kóterýdiń naq­­ty shara­laryn iske asyra otyra, onyń mem­le­ket­shildik áleýe­tin kúsheıte alamyz.

Eshbir órkenıetti el bas­qa eldiń tili men máde­nıe­tin paı­dalanyp, óz hal­qyn tár­bıeleı almaıdy. Demek, úsh tildiń ishindegi basym­­dyq qazaq tilinde. Orys tili men aǵyl­­­­shyn tili – Qazaqstan hal­­­qy­na álemdik aqparat pen teh­­no­­logııany meńgerýdiń qura­ly. Al eldiń ishki saıa­sı, má­de­­nı, qarjylyq-eko­no­mı­ka­­l­yq, áleýmettik ómirin­degi qa­rym-qatynastardy tek mem­le­ket­tik tilde júrgizgende ǵana Qazaq­stan halqynyń rýha­nı kody jańa­rady jáne ol bola­shaqqa qyzmet etetin bolady.

О́kinishke qa­raı, qazaq tiliniń mem­lekettiń táýel­sizdigin saqtaýdaǵy, nyǵaı­týda­ǵy mıs­sııasyn eli­miz­diń bıznes elıtasy túsingisi kelmeıdi. Olar úshin úı­ren­shikti orys tili qolaı­ly. Halyq qaı til­de sóıle­se, bir­tin­dep sol mem­leket­tiń saıa­sı basym­dyq­taryn mo­ıyn­dap ketetindigi bel­gili. Demek, Qazaqstannyń taǵ­dyr­lyq múddelerin qoǵam­dyq qatynastardyń barlyq salalarynda qazaq tili ǵana qorǵaıdy. Osy shyndyqty túsinbeı júre bersek, Qazaq­stan táýelsizdigine zor nuqsan keltirip alamyz. Bolashaqqa bastaıtyn rýhanı jańarýdyń bastaýshysy, osy úrdistiń tili qazaq tili bolýy mindetti. Demokratııalyq qoǵamda ha­lyq­tyń basym kópshiligi bo­lyp otyrǵan qazaq ultynyń baǵy sonda ǵana ashylady.

Prezıdenttiń rýhanı ja­ńarý ıdeıalaryn qoldaýy­myzdyń taǵy bir sebebi, maqa­ladaǵy tehnokrattyq, bir­jaqty oılaýdyń zııany­­nyń kórsetilýi. Tehnokratızm eko­nomıkany uıymdastyrý­da, qarjy kózderin tabý­da kerek te shyǵar. Biraq ta, tehnokratızm − rýhanı ómir­di keremetteı tusaýlaýshy qubylys. Ol ekonomıkalyq basymdyqtardy birinshi orynǵa qoıýymen mádenıet­ti, salt-dástúrdi, ulttyq tildi tárk ete bastaıdy. Teh­no­­krattar rýhanı qundy­lyq­­tardyń belsendi damýy ǵana passıonarlyq tulǵa­lardy tárbıeleıtindigin túsin­gisi kelmeıdi. Túptiń túbin­de rý­hanı gúldený ekono­mı­ka­­lyq gúldenýge jol a­sha­ty­­nyn bilgenimiz paıdaly. Rýha­­nııatty damytý – adam fak­toryn jan-jaqty kúsheı­tý­­diń joly. Bul jolmen gýmanı­tar­lyq oılaý qabileti bar mamandardy tárbıelesek qana júre alamyz.

Prezıdent rýhanılyq­tyń gýmanıtarlyq oılaý­ǵa táýel­­diligin dóp basyp kór­­set­­ken. Keıingi bes jylda eli­­­mizde qoǵamdyq-gýma­nı­tar­­­­­lyq pánderge shabýyl bas­­­tal­dy. Oqý jospar­lary­­­­nan saıa­sattaný, áleý­met­­­taný pánderi mindetti pán­der qatarynan alynyp tas­tal­­dy. Qazaqstan tarıhy­nan sabaq oqytý HH ǵasyr basy­­­nan bastalatyn bol­dy. Osy­nyń barlyǵy bola­shaq maman­dardyń, ıaǵnı Qa­zaq­­stan­­ bolashaǵynyń sapa­lyq jáne memleketshil­dik kelbetine úlken nuqsan kel­tire bastady. Búgingi stý­dent – kele­shekte el basshysy. Olar qoǵam­nyń saıası ómiri­­niń damý zańdylyqtaryn, saıa­sat­tyń qupııa qyr-syr­­laryn bilmese, áleýmettik ómir­di uıymdastyrýdyń jol­dary men áleýmettik múddeler­diń ma­ńyzyn túsinbese, qan­daı sapaly maman bol­maq. Qazaqstandyq tehno­­krat­­tar qoǵamdyq pánder­­diń maman sapasyna yqpa­lyn, gý­ma­nıtarlyq oı­­dyń eko­nomıkaǵa zor áse­rin joq­qa shyǵarǵysy kele­di. Áleý­mettik-saıası pán­derge Pre­zı­dent osy dıalek­tıka­­lyq táýel­dilikti túsingen soń erek­­­she mán berip otyr. Elba­sy JOO-larda gýma­nıtar­­lyq, qoǵamdyq pánder kafed­ra­laryn qalpyna kel­tirýdiń saıa­sı mańyzyn erekshe atap ótti.

N.Nazarbaevtyń «Bola­shaqqa baǵdar: rýhanı jań­ǵyrý» maqalasyna baǵdar­lamalyq qujat retinde baǵa berýimiz kerek. Elbasy­nyń usy­nystary men ıdeıa­laryn ómir shyndyǵyna aınal­dyra­tyn zańdardy Parlament tez qabyl­dasa, Úkimet osy oı­lar­dy iske asyrýdyń mem­le­ket­tik josparyn jasasa, Qazaq­stanǵa paıdasy zor ister atqarylmaq.

Saıyn BORBASOV,

saıası ǵylymdar doktory, professor

ALMATY