Soǵys tarıhyn tyń derekpen dáıektegen eńbek

Uly Otan soǵysy – qazaq ta­rıhynda máńgilik óshpeıtin iz qal­­dyrǵan zulmattardyń biri. Osy soǵystaǵy urys dala­larynda 350 myń qazaq sheıit boldy. Bular­dyń 18 ben 45 jas arasyndaǵylar ekenin eskere kelgende, halqy­myz­dyń qanshama oshaǵynyń oty óship nemese janbaı qalǵanyn sha­malaýǵa múmkindik bar. Bul 1941-45 jyl­dary shaqyryl­ǵan­dar­dyń ara­sy­nan ǵana qaza bol­ǵan­dar, al 1939 jyldan 1941 jyl­ǵa deıin áskerge alynyp, keıin soǵysqa qatysyp qaza bol­ǵan­dardyń esebi áli kúnge tolyq emes eken. Aýyr jaraqattan, túr­li naýqastan elge kelip qaza bol­ǵandardyń esebi de alynbaǵan. So­ny­men qatar, soǵys kezindegi qıyn turmystan, asharshylyq pen aýyr jumystan kóz jumǵan beıbit tur­ǵyndar esebi de áli kúnge eskerilmeı keledi. Soǵystyń belgisiz betteri osy­lar ǵana ma? Bizdiń biletinimiz tek keńestik ıdeologııaǵa sáıkes­ten­dirip jazylǵan tarıh qana. Máse­len, Stalınniń kezinde kór­se­tilgen 7 mıllıondyq adam shy­ǵy­ny Hrý­shev­tiń kezinde – 10, Brej­nev­tiń kezinde – 20, Gorbachevtiń kezinde 27 mln.-ǵa deıin artty­ryl­dy. Al qazirgi ta­rıhshylar Keńes Odaǵy halqy­nyń Uly Otan soǵysyndaǵy tikeleı jáne janama shyǵyndary 50 mln. adamǵa jýyq dep júr. Soǵystyń san qyry qyrǵyn­nyń bel ortasynda bolǵan jaýyn­gerler men áskerı tutqyndardyń eshkimnen jasqanbaı aıtqan­daryn, sondaı-aq jaýlarymyz ben odaqtastarymyzdyń derekterin qosa oqysa ǵana molynan ashyla túser edi. Jýyrda osyndaı múmkin­shi­likke birshama qol jetkizetin bir kitap qolymyzǵa tıdi. Ol – tarıh ǵy­lymdarynyń doktory Búrkit­baı Aıaǵannyń jetekshiligimen qurasty­rylǵan «Qazaq jaýyngeri Uly O­tan soǵysy maıdanynda» atty qazaq jáne orys tilderinde shyq­qan tarıhı qujattar jınaǵy. Bul jınaqta Germanııa men Keńes Oda­ǵy ara­syndaǵy 1939 jylǵy V.Molotov pen I.Rıbbentroptyń sha­býyl jasamaý týraly kelisimi men oǵan qosymsha retinde tirkelgen qupııa hattamaǵa, Ulybrı­tanııa Premer-mınıstri Ý.Cherchılldiń, so­n­d­aı-aq A.Gıtler men V.Molotovtyń bergen baǵalaryna deıin kórsetilgen. Árıne, bul qujattarmen ar­naý­ly zertteýshiler burynnan ta­nys bolǵan jáne óz baǵasyn bergen. Biraq soǵys jyldarynda shy­ǵyp turǵan «Otandy qorǵaýda» gazeti­niń betterinen alynǵan kóp­tegen derekterdi úlken aınalysqa engen dep aıtý qıyn. Máselen, S.Eleýsizov degen tilshi 1942 jyl­dyń 16 jel­toq­sa­nynda qazaq komandır­leri­niń qa­laı daıynda­lyp jat­qa­ny týraly my­nadaı aq­parat aıta­dy: «Komandırler ký­rsyn­da bir top qazaq jaýyn­ger­leri oqıdy. Bu­lar maıdannan kelgender, olardyń kóbi fashıst zu­lymdaryna qarsy soǵysta bol­ǵandar. Osy qysqa srok­ty kýrstan ótip, olar Qyzyl Ar­mııanyń ko­mandırleri bolyp shy­ǵady». Á.Nur­shaıyqovtyń «Aqı­­qat pen ańyz» kitabynan Panfılov dıvı­zııasynyń 115 qazaq komandırleri men komıs­sarlary keıingi jaýyn­­gerlerdi úı­re­tý úshin tylǵa bara­syńdar degende, Baýyrjan Mo­mysh­uly bastap qaı­­sarlyqpen qar­sylyq bildirip, dıvı­zııa­nyń qura­mynda qalǵanyn bilýshi edik. Sóıtsek, maıdandaǵy basqa qu­ra­­ma­lardan alynǵan keıbir jaýyn­gerler tylǵa, komandırler da­ıyn­daıtyn kýrstarǵa jiberilgen eken. Sondaı-aq soǵys ardageri S.Be­kenovtiń ózi bastan keshken oqı­ǵa­lary týraly estelikteri de soǵys tý­raly burynnan biletinderimizden múlde basqa, tyń derekter. Máse­len, ol óziniń maı­danǵa bara jat­qan jolynda kór­gen­deri týraly by­laı deıdi: «Qy­zyl vagondarǵa tıelip so­ǵysqa attandyq. Vagondarda eki qa­tar taqtaı sáki, tósek joq, ot jaǵa­tyn peshi joq. Ofıserler men kishi komandırler jo­ǵarǵy sákige orna­las­­ty, qatardaǵy jaýyn­ger­ler tó­men­­demiz. Tyǵyz otyr­ǵany­myz sonsha, tize búgýge bol­maıdy. Jel saý­laǵan shetke kún­de bireýimiz kezek jatamyz... Ta­maq kúnine bir ret, keıde eki ret beriledi, álsiz, qunarsyz. Qysqa fý­faıka men shalbarymyz beldi jap­paı­dy. Sol jyly qys qat­ty boldy ma, álde vagonda ot ja­ǵyl­­maǵannan ba, áıteýir, súlderimiz tiri». Jalpy, kitaptyń Uly Otan so­ǵy­synyń tarıhy­na tyń kózben, keń aýqymda qaraý­dy maqsat etkeni kórinip tur. Jaqsybaı SAMRAT.