Husaıyn shertken hoshyqtar

Dúngenderdi «jýas, momyn halyq» dep alady da, babalarynyń ba­tyr­­lyǵyn, táýelsizdik jo­­lyndaǵy mereıli je­ńis­terin, zar zaman te­pe­rish­terin erekshe qýatpen tol­­ǵana terbeıdi. «Oı­pyr­maı, batyrlarymyz da, taǵdyrlarymyz da uq­sas eken-aý», dep dún­gen tamyrdyń halyqshyldyǵy men ult­jandylyǵyna rıza bolamyz...

Dúngen qytaıdyń «laohýeı» sózinen aýdarǵanda, «mu­syl­­man­dar» degen uǵymdy bere­di eken. Osynyń ózi shaǵyn ult­tyń dinge, dilge beriktigin aı­ǵaq­­taıdy. Antropologııalyq ja­ǵy­­nan mońǵoltektilerdiń qıyr­shy­ǵystyq násiline jatady. Úsh et­no­­grafııalyq topqa bólinetin olar qytaı tiline jaqyn áralýan dıa­lektide sóıleıdi. Buǵan dálel retinde 2001 jyly shyǵarylǵan «Qazaqstan. Ulttyq ensıklopedııa» kitabyndaǵy «Qytaıda 8 mı­llıon dúngen turady» degendi aı­týǵa bolady. Jetisýdaǵy dún­­gen­der − Qazaqstanǵa 1866-1877 jyl­dar aralyǵynda qonys aý­dar­ǵandardyń urpaǵy.

Husaıyn joldamamen Kók­shetaýǵa kelgen. Jumysyna my­ǵym jigit orman tehnıginen sa­la­lyq basshy deńgeıine deıin kó­te­rildi. Aqmola oblysyndaǵy res­pýb­lıkalyq orman sharýashylyǵy jo­balaý-zertteý ınstıtýty fı­lı­alynyń dırektory qyz­me­tin atqarǵan ol búgingi kúni «Kók­shetaý» memlekettik ulttyq ta­bı­ǵat parkin basqarady.

−Men Almaty oblysynyń Shelek aýdanynda dúnıege keldim. Úı-ishimizben qazaq mektebinde oqydyq. Qaryndasym ekeýmiz me­dalıspiz. Muny Qazaq eliniń qa­m­­-

qorlyǵyna balaımyn. Ota­nyma máń­gi qaryzdarmyn. Osy paryz biz­diń áýletimizdiń basty qun­dy-

l­y­ǵy jáne únemi alǵa bastaıtyn qý­at qaınary dep bilemin. Jalpy, dún­gender týysqandyq qarym-qa­tynastarǵa myǵym, jınaqy tu­rady. О́te eńbekqor. Marqum ákem Hákim men anam Sofıa qara­paı­ym eńbek adamdary. Ápkem Ha­dısha Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnı­ver­sıtetinde qazaq jáne fransýz tilderinen sabaq beredi. Inim Ha­san quqyq qorǵaý organynda qyz­met istese, qaryndasym Lada − dá­riger. Anamyz aýyldas­taryn qı­maı, alaqandaı jeriniń jemisin te­rip otyr. Bizge áli kúnge kóldeı kó­ńilin, kókónisin joldap turady, – deıdi meniń dardaı dosym daýysy dirildep.

– Stýdenttik shaqta seniń Shelegińe baryp te­meki jınap edik. Or­man­shy bolyp ket­ke­niń qa­laı? – deımin áńgime aýa­nyn ózgertýge tyry­syp.

– Qazaqta «Ormandaı qalyń elim...» degen sóz bar. Ony bilesiń. Biraq onyń  az halyqtarǵa qan­shalyqty áseri baryn bile ber­meı­siń. Instıtýttyń orman fa­kýltetine jetelegen sol dana­lyq dep oılaımyn. Onyń ús­tine, orman uǵymy bizdiń áýlet­tiń taǵdyryn aıqyndaıtyn sııaq­ty. Zaıybym Shynar Almaty­daǵy aýyl sharýashylyǵy ınstı­tý­tynyń orman fakýltetin bitir­gen. Qazir oblystyq orman já­ne ańshylyq sharýashylyǵy aý­maq­tyq basqarmasynda bas ma­man. Úlken qyzym Gúlnar Kók­she­taýdaǵy «Buqpa» orman sha­rýa­shylyǵynda esepshi-eko­no­­mıst, Dınaram «Qalalardy kó­gal­­dan­dy­rý, saıabaqtar qurý» granty­men Túrkııada oqyp júrse, ulym Ishar (qazaqsha Asqar deı­miz) Aqkól aýdanynda orman órtinen qor­ǵaý jónindegi top bas­ty­ǵy. Kúıeý balam Rýslan orman sha­rýa­shy­ly­­ǵynyń ınjener-jobalaýshysy. Onyń atasy Hamza Kún­shýaq­uly Selınograd ól­ke­lik orman sharýashylyǵy basqarmasynyń bas­tyǵy bolǵan tanymal azamat edi. Nemerem Mereıdiń de tal-shy­byq­­qa qumarlyǵyn baıqaımyn. Mu­­qaǵalı aǵamyz «Sen adam bo­la bas­tasań, men qaıyń bola bas­taı­yn», dep aǵashtyń júregin dir­il­det­peýshi me edi? Qandaı maǵynada aıtylsa da, adamzatty oılantatyny anyq.

Dosyńnyń júregin terbetip aıt­qan sózderine júregiń jaryla jazdaı­dy eken. Husaıyn ózi­­niń kóńil hoshyndaǵy ho­shy­ǵyn (óleń) aıtyp turǵ­an­daı tol­ǵanasyń. Keshegi qa­tar­da­ǵy dúngen balasynyń res­pýb­lı­kalyq deńgeıdegi ma­ńyz­dy me­kemeni basqaryp, mem­le­ket­tik us­tanymdardy bekemdep jat­qany, shat-dýmandy otba­syn terbetip otyr­ǵanynyń ózi bú­kil qazaq­stan­dyq­tardy már­te­be­len­di­re túsedi.

Baqbergen AMALBEK, 

jýrnalıst

Aqmola oblysy