Qymyz, qazy hám shubat

Keıin Astanadan kelgen, patent alýǵa qatysy bar bir dókeıden suradyq. «Bul qalaı, qazy qazaqtyń asy ǵoı» dep. Ol aıtty. Eger fransýz bir tabaq etke bir qııar qosyp, «osylaı jese óte sińimdi bolady» dep ulttyq taǵamnyń bir túri retinde zańdastyryp alsa, onyki durys bolar eken.

Sóıtip júrgende kókpardy «Kók­bó­ri» dep qyrǵyz aǵaıyndar ózine men­shik­tep aldy. Zeńgibabanyń túligi túıe, onyń shubatyna eshkim talaspaıtyndaı kóretin edik. Keldi. Qytaı azamaty. Iri kásipker. Sol Túrkistan qalasynda qy­myz ben shubat óndeıtin zaýyttyń ir­getasyn qalady. Zaýytty salýǵa jum­saıtyn qarjysy 7 mlrd 456 mln teń­ge. Zaýyt tolyq qýatyna shyqqanda jy­lyna 100 tonna túıe jáne jylqy sú­tin qaıta óńdep, osy ónimniń untaǵyn shy­ǵarady.

Shymkentte Musatilla Toqanov de­gen ǵalym bar. Úlken ǵylymdaǵy sa­naly ǵumyrynyń deni shubatty te­reń óńdep, qurǵaq untaq, tabletka, tez erıtin túıirshik alǵan jalǵyz maman osy. Otyz jyldan beri shubattyń myń bir aýrýǵa em ekendigin dáleldep ke­ledi. Álemdegi eń qaýipti sanalatyn obyr jáne qant dıabetin emdeý­ge bolatyndyǵyn ǵylymı negizde dá­lel­dep shyqty.

Máskeýdiń Gersen atyndaǵy onko­lo­gııalyq ınstıtýtynyń professory R.I.Iаkýbovskaıa bastaǵan bir top ǵa­lym­dar obyr aýrýynyń aldyn alatyn laf­rot degen preparatty óndiriske e­n­gizbekshi. Professor rakqa qarsy fer­ment­ti ana sútiniń aqýyzynan tapqan. Bi­r­aq, ǵylymı jańalyqtyń ózindik qı­yn-

­dyqtary az emes.

Máselen, 1 gramm preparat alý úshin 25 áıeldiń súti óńdelýi kerek. Onyń ózin­dik quny – 2500 dollar. Al 100 gramm alý úshin 2,5 tonna ana súti kerek. Analarymyzdyń kóńiline kelmesin, áıel saýyn sıyr emes. Konveıerge qoıyp qaqtap saýyp alatyn.

Musatilla Toqanov bul tyǵyryqtan shyǵýdyń jolyn tapty. Túıe súti ana sútimen quramdas, laktoferrın fermenti aqýyzynda tepe-teń qa­lyp­ta. Túıe sútinde sıyr sútimen sa­lys­tyrǵanda «S» dárýmeni 5 ese, «RR» 3 ese, «E» 2 ese «temir» 10 ese, «kalsıı» 1,5 ese, «laktoferrın» 30 ese kóp. Basqa qasıetterin sanamaǵanda, qu­rt aýrýyna, ishek-qurylystary, baýyr, dárýmen jetispeýshilik, qan azdyq já­ne qant aýrýyna birde bir emińiz túıe sú­­ti­n­de. 1 lıtr túıe súti 400-500 teńge ekenin eskerseńiz, obyr aýrýyna qarsy preparat jasaý onshalyqty shyǵyn qajetsinbeıdi. Bir qyzyǵy, osyndaı jańalyqqa Úkimet tıisinshe nazar aýdarmaı otyr.

Al, endi aıtaıyq. Osy Musatilla Toqanovty Japonııanyń mańdaıaldy «NHK» telekompanııasynyń jýr­na­lısteri izdep taýyp aldy. Onysy da qy­zyq. Internetten ǵylymı jańa­ly­ǵyn oqyp bilgen japondar áýelde Qazaqstan Syrtqy ister mınıstrligine te­lefon shalady. Olar Toqanovty qaı­dan bilsin. Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrligine silteıdi. Shymkentte de­gen soń olar osyndaǵy Batys, Oń­tús­­tik Qazaqstan ǵylymı-zertteý ın­s­­­tı­­týtynyń sol kezdegi basshysy, aka­d­e­mık Ábdirahman Ombaevqa suraý sa­­lady. Osyndaı mehnattan soń teleko­mpanııa ókilderi Toqanovty tabady.

Muhıt jaldap qııannan kelgen qo­naq­t­arǵa Toqanovtyń da saýaly bar.

«Tokıo men Shymkenttiń arasy qan­sha shaqyrym?» dep suraıdy. «9 myń sha­qyrym». «Sonsha jerden meni izdep ke­letindeı men ne is bitirippin», deıdi taǵy da.

Sonda japondar «Japonııany dú­nıe júzinde eshbir memleket elektronı­ka jańalyqtarymen tańǵaldyra almaı­dy. Mashına jasaý salasynda da solaı. Al túıe sútinen laktoferrın alyp jat­qan sizdi izdep kelýimiz, ǵy­ly­mı ja­ńalyǵyńyz qyzyqtyrady. Bir­ge ju­mys jasaımyn deseńiz, bizdiń ǵa­lym­dar daıyn» deıdi.

Toqanovqa bul qyzyq emes. Ta­laı mem­leketten shaqyrtý alǵan. «Qazaq­stan­­­da iske asyramyn, qazaǵym­nyń atyn shyǵaramyn» dep qadam baspaı júr­gen­digi jany – ǵalym, jaratylysy – qazaq ekendiginde.

Osy Toqanovqa túıe sútinen qurǵaq un­taq alatyn ǵylymı jobańdy sat dep qu­da túspegen jer joq-aý. Qytaıdan ın­vestorlar shyqty. Mońǵolııadan satyp alýshy tabyldy. Eýropa elderinen at arytyp kelgender bar. Basqa bireý bolsa, «aqyry Úkimetke keregi joq eken, kúıgen dúnıe kúıip ketsin», dep satyp ta jiberer ma edi. Musekeń óıtpeıdi. Qazaq eliniń nesibesi ǵoı, bir kúni bolmasa bir kúni Úkimet moıyn burar dep úmittenedi. Talaı ǵylymı jobalarǵa qatysyp, shubatty tereń óńdeý arqyly paıdalylyǵyn dáleldep alǵan 8 patenttiń jáne taǵy basqa salalardan 22 patent ıesi. Patent alý úshin ǵylymı jumysynyń sıpattamasyn aǵylshyn tiline aýdaryp, áleýmettik je­lige salady. Ushy kórinip turǵan ǵy­lymı jumysty túrli tásildermen be­ri qaraı sýyryp alýǵa ártúrli synaqtar ótkizip laborotorııadan shyq­paı­tyn la­bo­ranttyń ózi jetip jatyr. Ǵa­lym­nyń otyz jyldyq aqyl-oı, kóz maıy osy­laısha jem bolyp barady.

Toqanovtyń klasterlik tehnologııa­sy shubatty úsh aıǵa deıin sol kúı­inde saq­taýǵa bolatyndyǵyn dá­lel­de­di. Shu­battan qant dıabeti, ishek-qu­ry­ly­sy­na emdik qasıeti bar bıoıogýrt, ımmýnıtetti kóteretin balqaımaqty shaǵyn partııamen óndiriske shyǵardy. Qurǵaq untaq pen tabletka, tez erıtin túıirshik túrinde shetelge eksporttaýǵa bolatyndyǵynyń ǵylymı negizin jasady.

«Shubattyń qandaı dárýmendik qa­sıeti bar?» deseńiz, eki-úsh saǵat leksııa oqyp tastaıdy. Naǵyz ǵalym. Biraq, osy ıdeıany iske asyrardaı qaltasynda artyq kók tıyn joq. О́zi bilip turǵan soń kásipkerlikke qyry kelmese de ǵylymı jumysyn óndiriske qosý úshin bıznes-joba jasaǵan. Ári eseptep, beri esep­tep 373 mln teńgeniń kóleminde ón­diristi aıaǵynan nyq turǵyzbaq.

Bylaı qarasań, osy aqsha memleket úshin túk te emes. Ákimder bir kez­deri ózderi qol qoıyp bergen iri qu­ry­lystardy buzýǵa osyndaı qarjy shy­ǵaryp jatyr. Keıbir oblystarda ba­labaqshada, mektepte bala sany tola ber­meıdi. Biraq, ákimder jańa iri nysandar úshin memlekettik satyp alýlar ótkizedi. Keıbir balabaqshalardyń joǵary oqý orny ǵımaratyndaı orasan úlken bolyp ketkenin Elbasy da synaǵan. Balalar bir buryshyna ǵana syıyp ketetin osy ǵımaratty kútip-ustaýǵa jyl saıyn bıýdjetten qansha qarjy ketetinin eseptep kórińiz.

Alysqa barmaı-aq, Shymkenttiń jol jıegindegi granıtteı myqty, kem degende 20 jylǵa jetetin standarttarǵa sáı­kes bordıýrlaryn qoparyp tastap, ornyna bir tepseń opyrylyp qalatyn bor­dıýr qoıyp jatqanyn kórgende, bıýd­jettiń esil aqshasyna ishiń ýdaı ashıdy. Mundaı mysaldardy myńdap keltirýge bolady.

Muny nege taýsylyp aıtyp jatyr­myz. Toqanovtyń otyz jyldan be­ri «qa­zaqty emdeıtin de – shubat, baı­y-

ta­tyn da – shubat» dep dáleldep kele jat­­qan jobasyn qarjylandyrýǵa ál­gi qar­jynyń bir bóliginiń ǵana shama­sy jetetindigin salystyrý úshin aıt­qa­ny­myz ǵoı.

Shubat – biz kún saıyn barrel ba­ǵa­syn eseptep otyrǵan, memlekettiń eko­nomıkalyq shamasyn baıqatatyn munaıdan áldeqaıda qymbat. Máselen, halyqaralyq naryqta shubattyń 1 keli qurǵaq untaǵynyń baǵasy – 200-500 eýro. 1 tonna munaıyńyz – 250 dol­lar. Endi osyny shotqa qaǵyp kó­rińiz. 1000 keli qurǵaq shubatty 250 eý­roǵa kóbeıtseńiz, 250 000 eýro bola­dy. Qarapaıym esep. Qurǵaq shubat mu­naıdyń osy kólemine shaqqanda myń­daǵan ese paıda bergeli tur.

Aspanasty eli túıe ósirmeıdi. Biraq, neni qolǵa alsa jolyndaǵylardyń bá­riniń aýzyn kúnshyǵysqa qaratyp jibe­re­di. Endi araǵa ózimizdiń aǵaıyndardy sa­lyp, qymyz ben shubattyń paıdasyna kirdi.

Árıne, bizge ınvestorlar kerek. Jumys oryndary ashylady, salyq tú­simi kóbeıedi. Biraq, bolashaqta mlrd-ta­ǵan qarjyny emdik qymyz, shubat u­n­taǵy retinde shet el paıdasyna asy­ra­tyndyǵymyzdy oılamaımyz ǵoı.

Musatilla kókem osy dertpen men paqyrdy da aýrý etip tyndy. Sóılese qal­sań, áńgime shubattan bastalyp, em­dik qasıetimen bitedi. Jazyp jatyrmyz, jazyp jatyrmyz, «áı, mynalardy tyńdap kóreıik, qazaqtyń endigi bren­di osy eken, jobany iske asyrýǵa kó­mekteseıik» degen pende joq.

Al, taǵy jazdyq. Ult paıdasyn o­ıla­ǵan shendi, estir qulaq bolsa...

Baqtııar TAIJAN,

«Egemen Qazaqstan»

Ońtústik Qazaqstan oblysy