Shákárimniń qolyna sý quıǵan

Ádette, oblysqa jańa basshy kelgende bylaıǵy jurttyń eleńdep, túp-tamyryn túgendeı bas­taıtyny bar emes pe, 2003 jyldyń jeltoqsan aıynda Prezı­denttiń Jarlyǵymen Taıyr Mansurov Soltústik Qa­zaq­stan oblysyna ákim bolyp taǵaıyn­dalǵanda da, «Qaıda týǵan?», «Qan­daı qyzmet iste­gen?» degen sııaqty saýaldar biraz áńgimege arqaý bol­ǵan. О́z basym sol kezde jańa ákim­nen góri onyń ákesi – Aımuhamet Kópejanulyn biletinderdiń kóp bolyp shyqqanyna tańǵalǵan edim. Basshylar at almas­tyryp jatqanda issaparmen óńi­rimizge kelgen belgili jazýshy Dúkenbaı Dosjan: «Jańa basshyǵa jarydyńdar. Bul jaı adam emes, tegi myqty azamat. Ákesi Aımuhamet Kópejanulyn jaqsy bilemin. Jetisý óńirinde otyz jyldaı aýdan basqarǵan, ózi de, sózi de iri kisi edi. Destelep sóılep ketken kezde aýzymen qus alatyndaı sheshen bolatyn. Ol óz ultyn júrek tórinen oryn bere otyryp jaqsy kórdi, iske jaraıtyn adamdardy demep, atyn ozdyryp jiberýge kúsh saldy, aldyna kómek surap kim kelse de «joq» demeı, jyrtyǵyna – jamaý bolyp júrgenin talaı márte kórdim» – dep úmitimizge quryq jalǵaǵandaı bolǵan. Astanada turatyn tonnyń ishki baýyndaı aralasyp ketken dosym jýrnalıst-jazýshy Janat Elshibek te osy oıdy ditteı túsken. «Aımuhamet Kópejanuly keremet kisi edi ǵoı, zeınet demalysyna shyǵyp, Kazaqstan Kompartııasy ortalyq komıtetiniń baspasynda qyzmet istegen jyldary redaksııaǵa jıi keletin. Eski sózderdi kóp biletin, sol kezderdiń ózinde Maǵjannyń, Shákárimniń óleńderin jatqa aıtyp otyratyn», – degen ol. Qalamgerlerdiń aıtqandary aına-qatesiz keldi. Oblysymyzdyń jańa basshysy aldynan jumys úrketin, árdaıym sózi men isi úıle­sip jatatyn, talaby óte kúshti, ustanymy myqty, bilikti basshy, isker uıymdastyrýshy bolyp shyqty. Ol alǵashqy kún­nen ózine Memleket basshysy kórsetken senimdi aqtaýǵa qul­shyna kirisip, tórt jyldyń ishinde talaı máseleniń túıinin tar­qatty. Solardyń keıbirine toq­talsaq, Taıyr Aımuhametuly ja­bylýdyń az-aq aldynda turǵan oblystyq tarıhı-ólketaný mura­jaıyn tolyqtaı qalpyna keltirdi, memlekettik tildiń már­tebesin ósirý maqsatynda qazaq tili páni muǵalimderiniń eńbekaqysyn birden elý paıyzǵa ósirdi, tuńǵysh qalalyq qazaq gazetin, «Maǵjan» ádebı-kórkem, qoǵamdyq-saıası jýrnalyn shyǵarýǵa uıytqy boldy. Jurt áldeqashan «saqaldy qurylystardyń» qataryna jatqyzyp qoıǵan, kózge shyqqan súıeldeı bolǵan Qyzyljar or­talyq meshiti men pravoslavıe shirkeýin bir kúnde iske qosty, uly Abaı men A.Pýshkınge eskertkish qoıdy... Taıyr Aımuhametuly talaı jyldardan beri jyry taýsylmaı kele jatqan Abylaıdyń aq úıin qalpyna keltirip, uly handy Qyzyljardyń tórine qondyryp ketti. Sóıtip, týǵan eline adal qyzmet etip, halqynyń maqtanyshyna aınalǵan, eki Lenın, Oktıabr revolıýsııasy, Uly Otan soǵysy, «Qyzyl Juldyz», eki «Qurmet Belgisi» ordenderimen, kóptegen medaldar­men mara­pattalǵan, 1955 jyl­dan 1963 jylǵa deıin IV-V shaqyrylǵan Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesine depýtat, Qazaqstan Kompartııasy V-XIII sezderine, 1961 jyly KOKP HHII sezine dele­gat bolyp saılanǵan óz zamanynyń ozyq oıly azamaty – ákesi Aımuhamet Kópejanuly Mansurovtyń dań­qyn odan ári asqaqtatty. Meni, ásirese, áriptesterimniń «Aımuhamet Kópejanuly sózge sheshen, kóp oqyǵan, Keńes zamanynda esimderi aýyzǵa múlde alynbaǵan Maǵjan, Shákárimderdiń jyrlaryn jatqa aıtýshy edi» degen sózderi qatty qyzyqtyrǵan. Baq­sam, onyń jumbaǵy Aıekeńniń óz estelikterinde jatyr eken. «Tós­keıdiń saı-salasy, bıe baýy, qoı órisi – barlyǵy da sonshalyq tanys, jaqyn... Sonda taıǵa shap­qan, asyq oınaǵan qurby balalary­men jaıaý jarys jasap, asyr salǵan ystyq qonys. Jazyqsyz sary bıik, kókshil qonys, aq kódeli áde­mi ólke... Úzilmeı, qataımaı, bir qa­lyppen jelpip soqqan ádemi salqyn qońyr jel qandaı rahat. Osy jelmen qulpyra, tolqyp, sý betindeı jybyr qaǵyp shalqyp jatqan al kúreń kóde men seleý dalalary... dala emes – teńizdeıi qandaı!» Men qazaqtyń uly jazýshysy Muhtar Áýezov osylaı sýrettegen óńirde dúnıege kelippin. Qazir ol Abaı aýdany dep atalady. Semeı oblysynyń batys bóliginde ornalasqan bul aýdan­nyń tabıǵaty keremet sulý. Aýdannyń batysy men soltústigi usaq shoqyly, al shy­ǵys jaǵy jazyqqa ulasady. Ońtústik ja­ǵyn Shyńǵys taýy alyp jatyr. Shyńǵys taýynyń eń bıik jotasy – Aqbaıtal. Sol kezderi tóbesimen kók tirep turǵandaı kóri­netin Han, Qarashoqy, Qara­jartas, Arhat, Orda, Do­ǵalań – bári kúni búgingideı kóz al­dymda» dep jazǵan eken Aımu­hamet Kópejanuly óziniń «О́mir ót­kelderi» dep atalatyn este­liginde.  1917 jyldyń besinshi mamyrynda dúnıege kelip, óte kúrdeli, qıyn da qyzyqty ómir súrgen, óz za­manynyń qara nary bola bilgen Aımuhamet Mansurovtyń jeńisti joly álemge Abaıdaı aqyl-oıdyń alybyn syılaǵan qasıetti topyraqtan bastalypty. Balalyq shaǵyn Ashysý ózeniniń úlken Shaǵan ózenine quıatyn tu­synda ótkizgen ol 1928 jyly mek­tep tabaldyryǵyn attap, úshin­shi synypty támamdaǵannan keıin bir jyl ujymsharda hatshy bolyp isteıdi. Bala kezinen zerek Aıekeń keıin oqýyn Semeı qalasyndaǵy jetijyldyq mek­tepte jalǵastyrady. Mektep­ten keıin Semeıdegi Abaı atyn­daǵy muǵalimder daıarlaıtyn tehnı­kýmǵa túsedi. О́tken ǵasyr­dyń basyn­da atalmysh oqý ornynda Ábdi­keı Zeıinuly Sátbaev (Qanysh Sátbaevtyń aǵasy), Muhtar Áýezov qyzmet istep, sabaq bergeni tarıhtan belgili. Osyndaı ortanyń sharapaty shyǵar, ol aıaq-qoly jerge tımeı tez ósedi. 1938 jyldyń mamyrynda dıplom alysymen oblystyq oqý bólimi ony joldamamen Abyraly aýdanynyń Uzynbulaq ortalaý mektebine jiberedi. Munda tarıh páninen sabaq bergen jas maman arada bes-alty aı ótkennen keıin, jeltoqsannyń aıaq sheninde aýdandyq oqý bóliminiń mektep ıns­pektory qyzmetine joǵarylaıdy. Osy qyzmetten ile Qaınar orta mektebine aýysyp, joǵarǵy synyptarǵa tarıh páninen sabaq beredi, mektep dırektory qyzmetin qosa atqarady. Sol mektepti basqaryp júrgen kezinde soǵys órti tuta­nyp, ol mektep bitirgen bozbalalarmen birge maıdanǵa attanady. Lenıngrad maıdanyndaǵy 43-shi Armııaǵa qaraıtyn 4-shi gvardııalyq áýe-desant dıvı­zııasynyń 12-shi polkiniń qura­mynda jaýmen shaıqasqan Aı­muhamet Mansurov Staraıa Rýssa mańynda bolǵan keskilesken urys kezinde aýyr jaraqattanyp, es-tússiz Iаroslavl qalasyndaǵy gos­pıtalǵa jetkiziledi. Tipti, koman­dırleri ony óldige sanap, anasyna «qara qaǵaz» jiberip te qoıady. Sodan komıssııa uzaq emdelip, syrqatynan aıyǵa bastaǵan «Qyzyl Juldyz» ordeniniń ıegeri Aı­mu­hamet Mansurovty 1943 jyl­dyń maýsym aıynda áskerı qyz­metke jaramsyz dep elge qaıtarady.  Abyralyǵa oralǵannan keıin eldegi jaǵdaıdyń da máz emes ekenin baıqaǵan jas jigit birden qyzmetke ornalasýǵa uıǵarady. О́zin jaqsy tanıtyn aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Rahmet Jotabaev: «Soǵysta saıası jumysta biraz tájirıbe jı­naqtaǵan kórinesiń, partııalyq qyzmetke barǵanyń durys bolar» – dep aqyl qosady. Osy áńgime­den keıin ol aýdandyq partııa komı­teti úgit-nasıhat bóliminiń meń­gerýshisi qyzmetine kirisedi. Osylaı Aıekeńniń Abyralyda bas­talǵan partııalyq qyzmeti Je­tisý óńirinde jalǵasyp, ol uzaq jyl­dar boıy Sarqant, Aqsý, Panfılov, Ile, Jambyl aýdandyq partııa komıtetterin basqarady.  Aımuhamet Kópejanulyn osyndaı bıikterge jetele­gen qandaı kúsh edi degenge kelsek, zamandastary, ol kisimen aralasqan, qyzmettes bolǵandardyń barlyǵy onyń aldymen qajymas qaırat ıesi bolǵanyn, qandaı qyzmet júktelse de tereń bilim men isker­lik tanytqanyn basa aıtady. Ol ózi basqarǵan aýdandardyń búkil ekonomıkalyq, sharýashylyq máse­lelerin, halyqtyń turmys-tirshiligin udaıy nazarda ustap, turǵyndardy eseli eńbekke ju­myldyra bildi. Tógilgen ter zaıa ketken joq. Sonyń bir mysaly ol Qazaqstan Otan qambasyna tuńǵysh ret mıllıard put astyq quıǵan 1957 jyly bir top óndiris ozat­tarymen birge Keńester oda­ǵynyń eń joǵary nagradasy Lenın ordenimen marapattaldy jáne ony Respýblıkaǵa Lenın ordenin tapsyrýǵa arnaıy kelgen Klıment Efremovıch Voro­shılovtyń óz qolynan aldy. Aımuhamet Kópejanuly qaı jerde jumys istemesin, mádenıet pen bilimge kóp kóńil bóldi. Jambyl aýdanyn basqarǵan jyldary zaman talabyna saı aýdandyq kitaphana saldyrǵanyn kóz kórgenderdiń umyta qoımaǵany anyq. Ol kisiniń osyndaı izgi qasıetterin zamandastary joǵary baǵalady. «Jan-jaqty bilimdi Aıkeń óte izdenimpaz bolatyn, kóp oqı­tyn, ásirese, ekonomıka, ádebıet, tarıh, mádenıet salala­ryndaǵy tereń de zerdeli tańǵalarlyq bilimi ol kisiniń keń pishilgen bitimin odan ári baıytyp turatyn. Búgingi bizdiń ekonomıkamyz túbirimen ózgerip, naryq jolyna shyqqan kezde, men keıde oılaımyn, Aıekeńder búgingi ómirdiń kóshin bastar edi dep. Ol kisi kimde-kim ozyq tehnologııany buryn qoldanady sol jeńetinin sol kezdiń ózinde jaqsy túsingen», – dep jazypty belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri, uzaq jyldar boıy Aımuhamet Kópejanulymen qyzmettes bolǵan Asanbaı Asqarov.  2007 jyldyń qyrkúıek aıynda soltústikqazaqstandyqtar toqsannyń tórine shyqqan kór­nekti memleket jáne qoǵam qaı­rat­keri Báıken Áshimovti qarsy aldy. Oblystyq ákimdikte bol­ǵan qabyldaýda abyz aqsaqal áńgimeni áriden bastap, aldymen sol kezdegi oblys ákimi Taıyr Mansurovtyń ákesi jaıly sóz sabaqtady. «Aıekeń shyn máninde memleket adamy retinde joǵary mádenıetimen erekshelenetin. Sondyqtan da ol ómir boıy oqýdan jalyqpady. Bilýge degen qushtarlyq qarbalas ta jarqyn ómirde oǵan sheksiz kúsh-qýat berdi. Uıymdastyrýshylyq qa­bileti, ǵajaıyp oı-órisi, bola­shaqty kóre bilýi, nátıjege jete bilýi, boljampazdyǵy ony qyzmettiń nebir bıik bas­pal­daqtaryna kóterdi, kór­nekti tulǵaǵa aınaldyr­dy. Aı­muhamet Man­surov res­pýb­lıkad­aǵy eń áıgili jáne qurmetti aýdandyq komı­tettiń birinshi hatshylarynyń biri edi» – degen ol.  Alashtyń aıaýly uldarynyń biri Aımuhamet Kópejanuly árkez rýhanııatqa ish buryp turǵan­dyǵynan da shyǵar, eldiń aldynda júrgen aıtýly tulǵalarmen kóp aralasty. Solardyń biri ataqty ǵalym Manash Qozybaev ta Aıekeń týraly jaqsy sóz qaldyrǵan eken. «Aıekeń men bilgen tusta el aǵasy, halyq danasy bolatyn. Búgingi egemendik erleri sol Aıekeńniń «shınelinen» shyqqandar. Aıekeń jasy úlkendigine qaramaı iniń­deı elpildep turatyn. Aǵa­nyń tazalyǵy, ımandylyq, adam­gershiligi, parasattylyǵy eresen edi-aý! Aıekeń óte shuǵyl istiń adamy bolatyn, óte ushqyr jan-dy, opyryp, japyryp boıyndaǵy baryn qoǵamǵa molynan bergisi kelip turatyn. Qýansa shyn kóńilmen qýanatyn, renjise bar jan dúnıesimen kúızeletin», – dep oı túıipti ataqty ǵalym. О́te bir qundy aqparatty men Aımuhamet Kópejanulynyń shákirti, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Tóltaı Bala­qae­vtyń ustazy týraly tolǵa­nysynan kezdestirdim. «Aıekeń, keıde dastarqan basynda erkin otyrǵan kezde aıtqan áńgimeleriniń birinde birde aýylǵa kelip, qonaq bolǵan Shákárim qajynyń qolyna qumanmen qalaı sý quıyp, batasyn alǵanyn aıtqany áli esimde. «Ol kezde men 9 jastaǵy bala edim deıtin», – marqum. Bul mólshermen 1926 jyldardyń shamasy, al Shákárim qajynyń 70-ke taqap, egde tartqan kezi edi», dep jazyp­ty ol.  Bolashaqty boljaı biletin azamat qyzmettiń qarbalasymen júrip otbasyn, balalaryn nazardan tys qaldyrǵan joq. О́mirlik serigi Máken Tursynbekqyzy ekeýi balalaryna jan-jaqty bilim, tereń tárbıe berýge tyrysty. Olardyń eńbegi jandy, úmitteri aqtaldy. Úlken uldary Zulhaıyr Mansurov Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń (qazirgi ál-Farabı atyndaǵy ulttyq ýnıversıtet) hımııa fakýltetin bitirip, uzaq jyldar boıy osy shańyraqta birinshi prorektor bolyp qyzmet atqardy. Ol hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Máskeýdegi jo­ǵar­ǵy mekteptiń Halyqaralyq akademııasynyń akademıgi, qun­dy ǵylymı eńbekterimen birge kóptegen shákirtter tárbıe­legen respýblıkadaǵy hımııa ǵylymynyń kórnekti ókilde­riniń biri. Qazir ol ulttyq ýnıver­sıtettiń janyndaǵy Janý problemalary ınstıtýtynyń dırektory. Sol sııaqty Taıyr Mansurov ta uzaq jyldar boıy Qazaqstan Respýblıkasynyń Reseı Federa­sııasyndaǵy О́kiletti jáne tó­tenshe elshisi qyzmetin abyroımen atqardy. Soltústik Qazaqstan oblysynyń ákimi retinde de ulan-ǵaıyr ister tyndyryp, halyqtyń qurmetine bólendi. Ol da ǵylym doktory, kóptegen ǵylymı eńbek­terdiń avtory. Osyndaı aǵa­larynan úlgi-ónege alyp ósken basqa bala­lardyń da ómirde baǵyndyrǵan shyńdary bıik. Aıe­keńniń urpaǵy Mansurovtar áýletiniń ǵana emes, jas táýelsiz memleket quryp, álem­dik órkenıet dańǵylyna bet alǵan qazaq eliniń de maqtanyshy desek artyq aıtqandyq bolmaıdy.  1961-1985 jyldary Aqtóbe jáne Ońtústik Qazaqstan oblystyq partııa komıtetteriniń birinshi hatshysy bolǵan Sosıalıstik Eńbek Eri Vasılıı Lıvensov ózimen birge qyzmet istegen dosy týraly: «Menińshe, ol meniń tustastarym arasyndaǵy óz eńbek jolyna soǵys aldyndaǵy jyldary belsendilikpen bastaǵan, Uly Otan soǵysynyń otty jyldarynan ótken aýyr jáne baqytty 1950-1980 jyldarda maqsatkerlikpen eńbek etkenderdiń arasyndaǵy eń belsendi de jarqyn jandardyń biri boldy. Aımuhamet Kópejanuly tabıǵatynan basshylyq jáne uıymdastyrýshylyq qabiletimen, talantymen erekshelengen adam boldy. Sonymen qatar, ol tanymy keń, bilimdiligimen tanylǵan tulǵa edi. Ol búkil qoǵamǵa paıda ákeletin áleýmettik mańyzy bar máselelerdiń sheshim tabýǵa kúsh sala bilgen, iri aýqymdaǵy basshy retinde tanylǵan. Men Aımuhamet Kópejanulymen budan 55 jyl buryn Taldyqorǵan oblysynda birge jumys istep júrgenimde tanysqanmyn. Ekeýmiz Taldy­qorǵan, Almaty oblystarynda birge qyzmet etken jyldary, Ońtústik Qazaqstan, Aqtóbe oblystarynda júrgende de, keıin zeınetkerlikke shyqqannan keıin de tyǵyz baılanysta boldyq.  Aımuhamet Kópejanuly Otanǵa sheksiz qyzmet etýdiń taǵy­lymyna ıe bolatyn búgingi urpaqqa zor ónegesi bar belsendi, qar­balasqa toly ádemi de ja­ryq ómir keshti. Dál osyndaı adamdardyń arqasynda ǵana dúnıe kórkem, osyndaı jandar ǵana álemdi ustap tura alady dep aıtylatyn qaǵıda Aımuhamet Kópe­janulyna arnalǵandaı» dep jaz­ǵan eken, buǵan ne qosýǵa bolady.  «О́tkendi bilý – óskenniń belgisi, ótkendi umytý – óshkenniń belgisi» – dep halqymyz bekerge aıtpaǵan ǵoı, ulttyq rýhanı ómirimizde arqa tireıtin tuǵyr­larymyzdy izdeı bastaǵanda san qyrly taý tul­ǵalarymyzdy aldymen ataý­ymyz kerek. Solardyń biri – týǵanyna 100 jyl tolyp otyrǵan Aımuhamet Kópejanuly Mansurov. Ol kisiniń taǵylymy mol ómiri men qyzmeti egemen eldiń jas quraqtaı jelkildegen órenderi úshin taptyrmas qazyna.  Jarasbaı SÚLEIMENOV,  Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi