Buqaralyq sport – ult densaýlyǵynyń kepili

Táýelsizdigimizdiń tańy atqan jıyrma jyldan bergi ýaqyt ishinde bizdiń elimizde buqaralyq sport pen joǵary jetistikter sportyn damytý jolynda Qa­zaq­stan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı bas­shy­ly­ǵymen qyrýar jumystar at­qaryldy. Elbasy sportqa zor kóńil bólip, bul salany ár­daıym memlekettik mańyzy basym baǵyttar sanatyna qosyp keledi. 2010 jylǵy «Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri» atty Joldaýynda N.Nazarbaev 2020 jylǵa deıingi damýdyń strategııalyq basym baǵyttarynyń biri retinde qazaqstandyqtardyń densaýlyǵyn nyǵaıtýdy mindettegen bolatyn.  Memleket basshysy 2010 jyldyń 12 naýryzynda ob­lys­tardyń, Astana men Alma­ty qalalarynyń ákimderimen ótkizgen Qazaqstandy 2014 jylǵa deıin ındýstrııalyq-ın­novasııalyq turǵydan qa­rysh­taı damytý baǵdar­la­ma­syn júzege asyrý máseleleri jónindegi májiliste buqara­lyq sportty damytý boıynsha jumystardy shıratýdy tap­syr­dy. Sondaı-aq sport ny­sandarynyń tıimsiz paıda­la­nylý jaǵdaıyn synǵa aldy. «Sha­ǵyn sport keshenin ashýyn asha­dy da, olarda, biraq, ne eshqandaı qural-jabdyq joq, ne oǵan eshkim qaramaıdy. Onda kelgender bar nárseni qıratyp, alańdarynda qańǵybas ıtter saıran salyp júredi. Bar nárseni ıgilikke paıdalanýǵa bolady ǵoı», – dep oryndy eskertti El­ba­sy. «Al­maty men Astananyń aýlalarynda sport alańqaılary bar. Sony ár aýdan, ár aýylda da jasaýǵa bolady», – dedi N.Nazarbaev. Byltyrǵy jyly sporttyń ma­terıaldyq-tehnıkalyq baza­syn ny­ǵaıtý, sportshylardy daıyn­daý sapasyn arttyrý jáne buqa­ra­lyq sportty damytý boıynsha aýqymdy jumystar atqaryldy. Bul sha­ralardyń barlyǵy Qazaq­stan spor­tynyń álemdik deń­geı­degi básekege qabilettiligin kóte­rý­ge jáne elimizdegi buqaralyq sportty ilgeri jyljytýǵa baǵyttaldy. Elimizdegi sporttyq ınfraqu­rylymdy damytýǵa «Jol kar­tasy» baǵdarlamasy ıgi yqpalyn tıgizdi. Osy baǵdarlamanyń aıa­syn­da byltyr josparlanǵan 56 sport nysanynyń ornyna únem­delgen qarajat esebinen 12 ob­lysta 64 nysan jóndeldi. Búgin­de elimizde 31 myńǵa jýyq sport nysany bar. Dene shynyq­tyrý­men, sportpen turaqty shuǵyl­danatyn qazaqstandyqtardyń qatary 380 myń adamǵa kóbeıip, olardyń jalpy sany 2 mıllıon 900 myń adamǵa jetti. Bul – el halqynyń 17,7 paıyzy degen sóz. Byltyr barlyǵy 17 myńnan astam sporttyq-buqaralyq sharalar ótkizilse, sonyń jartysynan astamy aýyldyq jerlerde uı­ymdastyryldy. Qazaq kúresi, toǵyzqumalaq, at sporty, taǵy da basqa ulttyq sport túrlerin damytýǵa aıryq­sha den qoıylýda. Ulttyq sport túrleri boıynsha byltyrǵy jyly 80 jarys ótkizildi. Sonyń ishinde, ásirese, toǵyzqumalaqtan tuńǵysh álem chempıonatyn, jas­óspirimderdiń birinshi aýyl spor­ty oıyndaryn, qazaq kúresinen álem jáne Azııa chempıonattaryn, Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­dentiniń júldesi jolyndaǵy IV halyqtyq sport oıyndaryn atap ótkenimiz oryndy. Sportpen júıeli aınalysatyn múgedekter sany 13 myń adamǵa jetti. 2010 jyly birqatar jańa sporttyq uıymdar ashyldy. Atap aıtsaq, Ońtústik Qazaqstan obly­synda balalar men jasóspirimder sport mektebi men Nysana kózdeý boıynsha olımpıadalyq daıarlaý respýblıkalyq ortalyǵynyń tu­saýy kesildi. Al Almaty obly­syn­da Balalar men jasóspirim­derdiń at sporty túrleri boı­ynsha respýblıkalyq sport mektebi ashyldy. Jalpy, qazir elimizde barlyǵy 423 balalar men jasóspirimder sport mektebi, 8 respýblıkalyq jáne 17 óńirlik olımpıadalyq izbasarlar daıarlaý ortalyǵy jumys isteýde. Aıta ketý kerek, VII Qysqy Azııa oıyndaryna  arnaıy sa­lynǵan nysandar elimizdiń sport­tyq ınfraqurylymyn edáýir nyǵaıtty. 1972 jyly «Medeý» sport kesheni salynǵannan keıingi aralyqta Qazaq jerine buıyra qoımaǵan biregeı sport ny­san­dary,  álemdik deńgeıdegi jarys­tar ótkizýge bolatyn ǵajaıyp ǵımarattar turǵyzyldy. Endi qys­qy negizgi olımpıadalyq sport túr­leri boıynsha Qazaqstannyń óz sport­tyq bazasy bar. Osy nysan­darda álemdik jarystarǵa daıyn­da­lyp, jattyǵý jıyndaryn ótkizýge ábden bolady. Qazaqstan sportynyń tarıhy kórsetip otyrǵandaı, elimizde jaq­sy jabdyqtalǵan sport ǵımarat­tary­nyń bolýy sporttyń damýyna ıgi yqpalyn tıgizip, halyqaralyq sporttyq arenalarda iri jetistikterge qol jetkizýimizge dáneker bolady. Aıtalyq, bir ǵana «Medeý» kesheninde konkı sportynyń ózinen jalpy sany 130 álemdik rekord ja­salypty. VII Qysqy Azııa oıynda­ryn ótkizýge Astanada arnaıy sa­lynǵan «Alaý»  konkı stadıo­nyn­da bolsa, mine, Azııa qurlyǵynyń 9 rekordy jasalyp úlgerdi. Azıada nysandary úzdik tehnologııalar paıdalanylyp, zamanaýı talaptarǵa laıyqtalyp salynǵan. Shymbulaqqa deıin tartylǵan biregeı aspaly jol atalmysh keshendi taý shańǵysy kýrorty retinde damytýǵa septigin tıgizeri sózsiz. VII Qysqy Azııa oıyndaryn ótkizý sheńberinde barlyǵy 10 sport nysany jańadan salynyp nemese tutastaı qaıta jańǵyrtyldy. Aıta­lyq, Almatydaǵy «Medeý» men «Shym­bulaq» keshenderi, Balýan Sholaq atyndaǵy sport saraıy túgelimen qaıta jańǵyrtylyp, velotrek, «Alaý» konkı stadıony, Almaty oblysynda shańǵy jáne bıatlon kesheni, Almaty qalasynda tramplın kesheni jańadan salyndy. Búgingi qazaqstandyq qoǵamda buqaralyq sportty damytý – tó­tenshe mańyzǵa ıe kókeıkesti má­se­le. Eldegi bala týý kórsetkishteriniń tómendigi, júrek-qan tamyrlary aýrýlarynan, nashaqorlyq pen alkogolızmnen zardap shegýshiler men ólim-jitimniń artýy, fızıkalyq hám aqyl-oı turǵysynan damýdyń tejelýi, aınalyp kelgende, ult qaýipsizdigine, halyqtyń sanasy men parasatynyń ósýine, rýhanı damý­yna qaýip tóndiretin faktorlar. Osynyń bári jınalyp kelip Qazaq eliniń ekonomıkalyq órleýine, saıası turaqtylyǵyna, halyqaralyq bedeliniń artýyna da zalalyn tıgizbeı qoımaıdy. Sondyqtan, salamat­ty ómir saltyn memlekettik saıasat­tyń bir baǵyty retinde jappaı nasıhattaý alǵa qoıǵan strategııalyq maq­sattarymyzǵa jetý jolyndaǵy basym baǵyttardyń biri sanalýy tıis. Qazir halyqtyń basym bóligi sportpen shuǵyldanýǵa nemquraıdy qaraıtyny jasyryn emes. Den­saý­lyqqa asa zııandy shylym men ishimdikten qutyla almaı júrgen, aryq­taımyn dep neshe túrli dári­sy­maq­ty paıdalanatyn adamdar bar. Sonyń bárinen arylý úshin dene shynyqtyrý, sport jáne týrızm arqyly salamatty ómir saltyna bet burý – ómirdiń ózi aldymyzǵa kóldeneń tartyp otyrǵan kókeıkesti másele. Qazaqstandaǵy buqaralyq sport – árkimniń jeke basyna táýeldi is. Búgingi halyq tennıs kortyna, basseınge, fıtnes zaldaryna bar­ǵysy keledi. Biraq ony ekiniń bi­riniń qaltasy kótermeıdi. Desek te, atalmysh nysandarda den­saý­lyqtan buryn jan rahaty kóz­deletini jasyryn emes. Al bizdiń mamandar halyqty sporttyń meı­linshe qoljetimdi túrlerine tartýy tıis. Máselen, tańer­teńgilik júgirip nemese aýla­daǵy alańqaıda dop qýsa, nesi bar?!. Buqaralyq fýtbolǵa eshqandaı shyǵynnyń da keregi shamaly. Eń bastysy – nıet pen kóńil bolsa bolǵany. Kásibı fýtbolshylardy ma­mandandyrylǵan mektepter daıar­laıdy. Biz, biraq, muny­men shektelmeımiz  dep otyr­ǵan joqpyz. Qazir sport úıir­meleri men sek­sııalaryn kó­beı­tý boıynsha jalpy bilim berý mektepterimen jumystar júrip jatyr. Elbasy Týrızm jáne sport mınıstrligi men barlyq deń­geı­degi ákimderge elimizde buqa­ra­lyq sport pen dene shynyq­tyrý isin damytýǵa baǵyttalǵan ortaq sha­ra­lardy belgileý týraly naqty tapsyrma berdi. Jáne ult den­saý­lyǵynyń keleshegi úshin, úlken sportta úmit artatyn bola­shaǵymyz úshin biz bul mindetterdi birlese atqarýymyz kerek. Iá, memleketimiz óziniń al­dy­na dene shynyqtyrý men sport­ty damytý týraly tutas min­det qoıyp otyr. Alǵashqy memlekettik baǵdarlama 2001 – 2005 jyl­dar aralyǵyn qam­ty­sa, ekinshi baǵdarlama 2007 – 2011 jyldar aralyǵyna arnaldy. Ekinshi baǵdarlama boıyn­sha elimizde balalar men jas­óspi­rim­der sport mektepteri, daryndy balalarǵa arnalǵan óńirlik sport mektep-ınter­nat­tary, olımpıa­da­lyq izbasarlar daıarlaý orta­lyq­tary kó­beı­ip, jekelegen sport túrleri boıynsha respýb­lı­kalyq, óńirlik mamandandyryl­ǵan sport ortalyqtary quryldy. Qazirgi ýaqytta buqaralyq sportty damytýǵa den qoıylyp, serpin berilip otyr. Balalar men jasóspirimder sport mektepteri­niń sany 423-ke jetip, olarda 234 myńnan astam jetkinshek tárbıe­le­nýde. Buǵan qosa, respýb­lı­ka­nyń sportta daryndy balalarǵa arnalǵan 15 mektep-ınternaty 4 myńnan astam shákirt baýlyp otyr. Memleket basshysy 2020 jyly buqaralyq sportpen shu­ǵyldanýshy halyqtyń sanyn 30 paıyzǵa deıin jetkizý týraly mindet qoıdy. Al bul – bolashaq deni saý urpaqtyń, ıaǵnı elimizdiń strategııalyq damýynyń qamy. Sportshylarymyzdyń álem­dik deńgeıdegi bedeldi jarys­tar­da qol jetkizgen jetistikteri sportshylardy daıarlaýdaǵy qa­zir­gi júıemiz yqpaldy da tıimdi ekenin ańǵartady. Joǵary jetistikter sportyndaǵy rekordtar, halyqaralyq, ulttyq jáne basqa da resmı sporttyq básekelerdegi jeńister buqaralyq sporttyń damýyna moraldyq turǵydan ıgi yqpalyn tıgizedi. Buqaralyq sport degenimizdiń ózi – sportpen júıeli shuǵylda­natyn adamdar men sport túr­leriniń damýy. Ekonomıkalyq tur­ǵydan damyǵan elder bul kór­setkishti 30 jáne odan da kóp paı­yzǵa jetkizýge umtylýda. Sala­mat­ty ómir saltyn nasıhattap, halyqty sportqa tartý asa ma­ńyzdy. Munyń adamnyń boıyna kúsh-qýat quıyp, rýhanı bolmy­syn jańǵyrtatyn birden-bir amal ekeni daýsyz. Qazir bizde, Qazaqstannyń bar­lyq óńirlerin qosqanda, jyl saıyn 20 myńnan astam sporttyq sharalar ótkiziledi. Biraq, bul – az, jer-jerde: aýyldarda, úlken­di-kishili qalalarda, sondaı-aq, kásiporyndar men uıym-mekeme­ler­de tyń bastamalarǵa jol ashý qajet. Jarystar, spartakıadalar men ýnıversıadalar, basqa da sporttyq básekelerdi bir mezgildik shara kúıinde qaldyrmaı, júı­eli, turaqty, jyl saıyn óte­tin dástúrge aınaldyrǵanymyz abzal. Jáne muny árkim ózinen, óz shańyraǵynan bastaýy kerek. Sportty damytý úshin bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi mehanızmin iske qosyp, qarjyly ká­sip­oryndardy sport nysandaryn salýǵa, sport salasyn qar­jylandyrýǵa tartý qajet. Sporttyń damýy, onyń ishinde mańyzdy sporttyq jetistikter mem­lekettiń áleýmettik-ekonomıkalyq ilgerileýine de baılanysty. Memleket sport salasyna tıisti deńgeıde qoldaý kórsetse, sportshylar da tıisti dárejede daıyndalyp, sonyń arqasynda joǵary sporttyq nátı­jelerge qol jetkize alady.  Jáne kerisinshe, sporttyń damý deńgeıi men halyqtyń dene shynyqtyrýǵa degen nemquraıdy­ly­ǵy ekonomıkalyq órleýge keri yqpalyn tıgizýi múmkin. Árıne, meılinshe deni saý, daıarlyǵy jan-jaqty halyq memlekettiń báse­ke­ge qabilettiligin arttyrýǵa da ba­rynsha úles qosady. Sondyqtan, buqaralyq sport búgingi Qazaq­stan qoǵamyn alǵa jeteleý jáne ulttyq strategııalyq múddelerge jetý úshin aýadaı qajet. Talǵat ERMEGIIаEV, Týrızm jáne sport mınıstri.