(Dastannan úzindi).
Qaraótkel.
Esil ózen oń jaǵasy,
Qaınaǵan qara bazar mol baǵasy.
Qalyqtap kók aspandy bir án ketti,
Qyrandaı sypyrylǵan tomaǵasy.
Quldılap qulaǵan kez kún besinge,
Esildiń salqyn samal bir keshinde.
Áp-sátte alty qanat tigilipti,
Aqboz úı – qara bazar irgesinde.
Qalyń el aqboz úıdiń ishi-syrty,
Án men kúı, salt pen dástúr, ádet-ǵurpy.
Buzyqty, qaskúnemdi jolatpaıdy,
Buzylyp ketpesin dep keshtiń shyrqy.
Ǵalııa qymyzshy qyz bazardaǵy,
Kelgendeı kútken baqyt, óz armany.
Unady Balýanǵa bir kórgennen,
Áıeldiń kezikse de gózaldary.
Áıeldiń kezikse de sulýlary,
Balýan bireýine burylmady.
Tańdaýy tek osy bir Ǵalııajan,
Shyqqansha qalǵan jerde shybyn jany.
Kórgennen Ǵalııany shyn yntyqqan.
Azabyn, júrektegi muńyn da uqqan.
Kúıeýi arqasyna qamshy oınatyp,
Arýdy túnde úıinen qýyp shyqqan.
Azaby kúıeýiniń janǵa batyp,
Qınaldy qý taǵdyrdyń dámin tatyp.
Aqyry tórkinnen de turaq tappaı,
Bazarǵa shyǵyp ketti, qymyz satyp.
Jup bolmaı, has tirlikte qasań jatyp,
Áıelge qonǵan deısiń qashan baqyt?!
Kúıeýi kelip-ketip júredi eken,
Qamshysyn anda-sanda shoshańdatyp.
Boıynda bolǵannan soń alýan jelik,
Bazarǵa nókerimen Balýan kelip.
Án saldy áýeletip keshke deıin,
Tyńdady Ǵalııa da janyna kelip.
Sol jerde Balýannyń tústi kózi,
Unady birden oǵan is-minezi.
Ońtaıyn taýyp sóıleı bilgen janǵa
Ońalyp kete berer istiń ózi.
Ústinde qara beshpent, qyzyl ishik,
Balýan ketip júrdi, qymyz iship.
Kim ǵashyq osyndaıda bolmas deısiń,
Jigitke ózi - ójet,
Sózi – pysyq.
Ǵalııa sar qymyzdy sapyrady,
«Kel, kel», – dep dám tatýǵa shaqyrady.
Qasynda óner súıgen óńsheń seri,
Qyzyqqa qalyń eldi batyrady.
Qorshap ap, týǵan-týys, tanyǵandar,
Seriniń dál qazirgi halin ańǵar.
Qolynda –
Úkilegen dombyrasy,
Qasynda –
Qajymuqandaı balýan bar.
Qur qalmaı eldiń ázil-ospaǵynan,
Qaljyńyn qosyp otyr qos balýan.
О́tedi qara nóser tógip-tógip,
Qoıý bult Aqmolanyń aspanynan.
Qońyr án qoıý bultpen aralasyp,
Saryarqa saýyrynan barady asyp.
Saılarǵa – saıyn belge taratady,
Samal jel ásem ándi ala qashyp.
« – Ǵalııa, aıym da sen, kúnim de sen,
Tartady oń qabaǵym kúlimdeseń...
Ázirge baıyń basqa bolǵanmenen,
Meniki bolasyń ǵoı, túbinde sen... »
Bul sózdi aıtqanmenen ázil qylyp,
Kim sezer án-áýenniń sazyn bilip.
Qalyń el qaýiptendi
Kúıeýinen, Tap kelip,
Kete me dep jazym qylyp.
Osy sóz oraıly emes naz eterge,
Jaramas otyrysty máz eterge.
Synatyp almaq bolyp Ǵalııany,
Qarady «bul qalaı?!» dep Qajekeńe.
Aıtýǵa kelgen adam aq tilekti,
Qajekeń osy arada qatty ketti:
– Bolǵanda óziń qyran, dál mynadaı,
Qarǵany qaıdan izdep taptyń! – depti, –
Seriniń osy ma edi, maqtanary,
Kórmedim kórkemińdi tapqan áli.
Qaz emes, aqqý emes,
Qaıdaǵy bir,
Kelipsiń qasyńa ertip qap-qarany.
Sholaqtyń bolǵanymen shabytty áni,
Ár sózin otyr edi baǵyp taǵy.
«Kúıeýi bar» degendi estigen soń
Osy edi Qajekeńniń qaǵytqany.
Bul sózge qaldy Sholaq sál shamdanyp,
Bir jaǵy aıtqanyna ań-tań qalyp.
– Saryǵa janyń qumar bolǵannan soń...
Demegin Qajekeń de qaldy ańǵaryp.
Sonda da Sholaq sózden taıynbady.
Kóp syrdy Ǵalııanyń jaıyndaǵy,
Jınaqtap júreginde júrgen túıip,
Bylaısha jaýap berip, paıymdady.
– Qajeke, ini tyńdap, aǵa maqtap,
Otyrsa osy otyrys qandaı jaqsy-aq.
Kózińe dál osylaı kóringenmen,
Ǵalııa saǵan – qara,
Maǵan – áppaq.
Bilgen jan
Bul sózimdi baǵamdar ma,
Beretin taǵy basqa baǵań bar ma?
Anyqtap men sııaqty qarasańshy,
Ǵalııa maǵan – aqqý,
Saǵan – qarǵa.
Demeńiz, tartsam azap, muny kiná,
Shym battym, qý taǵdyrdyń shylyǵyna.
Keregi túri de emes, sury da emes,
Ǵashyqpyn Ǵalııanyń qylyǵyna!
Qajekeń
О́zi tektes darhan erdi,
Qushaqtap baýyryna tarta berdi...
Án ketti «Ǵalııalap» bebeý qaǵyp,
Aralap, saıyn dala, arqa-beldi.
* * *
Qazaqtyń bolǵanmenen dalasy keń,
Tyqsyryp bara jatyr qalasymen.
Aqmola túrmesinde jatyr Sholaq,
Sottalyp, seksen ógiz jalasymen.
Jigit ol ór keýdeli – kemel, erek.
О́tkenge óleń-jyry ónege bop.
Seksen qyz ertti dese,
Sener edim,
Serige seksen ógiz neme kerek?!
Ǵalııa qolǵa qonǵan bulbul qusy
Bári de án áseri, jyrdyń kúshi.
Bir shaıqap – Ǵalııamen júrý úshin,
Dúnıe-aı,
Keldi me eken pul qylǵysy...
Tergeýshi durystap bir tergep pe eken,
Balýan áldekimge ermek pe eken?!
Tóreden seksen ógiz tartyp alyp,
Jarly men jaqybaıǵa bermek pe eken?
Segiz aı tor-temirge telmirgeli,
Seriniń hal-jaǵdaıyn el bilmedi.
– Keregi aqsha bolsa bizden alsyn, –
Dep biraz eldiń ishi bir dúrledi.
Jatpady jaıǵa qarap Sholaq taǵy,
Qalyń el – qara halyq qol artqany.
Túrmeniń qaqpasyna talaı kelgen,
Qam-kóńil Ǵalııany jolatpady.
Ishinen muny sezgen Balýan Sholaq,
Jan emes, ánge – kedeı, sózge – olaq.
Túndigin tas túrmeniń jelkildetti,
Án salyp, kúni-túni «Ǵalııalap».
– ... Jatyrmyn Aqmolanyń túrmesinde,
El-jurtym aqtyǵymdy bilmesin be?..
Tyńdady osynaý ándi Ǵalııa da,
Túrmeniń turyp alyp irgesinde.
Dúrligip túrmedegi óńsheń shendi,
Zirkildep,
Balýanǵa talaı tóndi.
Qapasta otyrǵandar kemseń qaǵyp,
Dep jatyr:
– Shyn ǵashyq qoı, qaıtsin endi!
Atoılap keýdesinde oı –dóneni,
Týlasa,
Sholaq kimge boı beredi.
Kúni-tún «Ǵalııanyń» zaryn aıtsa,
Til qatyp,
Eshkim batyp, «qoı» demedi.
Ǵalııa!
Ǵalııa – dep bir ún ketti,
Bundaı án terbetpegen buryn kókti.
Julqylap, esik penen terezeni,
Túrmeniń temir toryn dirildetti.
Bul áýen tas túrmeni tesip ótip,
Tańǵaltyp Qaraótkeldi Esil ótip,
Túrmeniń basshylary taǵat tappaı,
Jan-jaqqa habarlapty esi ketip.
Daıarlap, kelgen bolyp, at-kólikti,
Talaılar qolda baryn qaq bólipti.
Bul biraq,
Buıryq ta emes,
Bılik te emes,
Qyzynan jandaraldyń hat kelipti.
Qyzy bar jandaraldyń tegi myqty,
О́tinip, jylamaı-aq egilipti.
Hatynda: – Balýandy bosatyńdar,
Men ózim kepil bolam... delinipti.
Dos qaıdan, demeńiz tek, dushpan qaıdan,
Qutylyp keter bolsa ustalmaı jan.
Túrmeniń bastyǵyna myna habar,
Kem bolmaı, tas tóbeden túsken jaıdan.
Basshylar aqyldasyp neshe kúnge,
Durystap uıyqtaı almaı tóseginde.
Aqyry Balýandy bosatypty,
«Túrmeden qashyp ketken...» esebinde.
Túrmeden bosaǵan soń bir án ǵajap,
Qııaǵa qaqqandaı-aq qyran qanat.
Batyry aman-esen oralǵan soń,
Jatyr el «Ǵalııalap» urandap-aq.
Biledi súıgen júrek saǵyna da,
Ol endi óz erkine baǵyna ma?!
Aıtady án, onan saıyn údemelep,
Qaıtadan qaýyshqan soń – Ǵalııaǵa.
Aptyǵyp,
Aıtqan ánin údetkeni,
Oty ǵoı saǵynyshtyń júrektegi.
Esildiń tolqynyna toǵysqandaı,
El-jurttyń kóz jasy men tilekteri.
Serik Turǵynbekuly.