Talaıdy tamsandyrǵan Taldyqorǵan...

Almaty oblysynyń ortalyǵy Taldyqorǵan shaharynyń búgingi ósip-órkendeýi jaıly jurtshylyq árdaıym jaqsy pikir bildirip, yqylaspen aıtady. Bul tegin emes. Jyldyń qaı maýsymynda bolsyn qaınaǵan tirlik pen kóz qyzyqtyrar sán-saltanatymen erekshelenetin onyń ortalyq kósheleri de asa kórikti. Ataýlary da kóńilge qonymdy. Qazaqstan, Táýelsizdik, Jeltoqsan, Abylaıhan, bahadúr batyr Qabanbaı, Qabylısa jyraý, Abaı, Ilııas Jansúgirov, aqyn Sara taǵy basqa ulttyq shy­raıdaǵy esimderdi kórgende kóńil rıza­shy­lyq­qa bólenedi. Gúlzar kómkergen sán-saltanaty men tazalyǵy da kórgen jannyń meıirin qandyrady. Árıne, ol úshin qyrýar jumys jasalyp, tynymsyz tirliktiń tolassyz jalǵasyp jatqany da aqıqat. Qala tizginin qolyna alǵanyna az ýaqyt ótken, mamandyǵy ınjener qurylysshy, ári birer aýdanda basshy qyz­met­te bolǵan Mahabbat BIGELDIEVTEN buǵan deıingi atqarylǵan jumys pen aldaǵy josparlary jaıly suraǵan edik. – Mahabbat Sadýaqasuly, qyzmeti­ńiz­ge árdaıym sáttilik serik bolsyn. Gazet oq­yr­mandaryna qalanyń qazirgi kelbeti jaıly áńgimelep ótseńiz. – Rahmet. Jańa qyzmettegi mindetimdi birden shaharmen jáne turǵyndardyń ty­nys-tirshiligimen tanysý­dan bas­­tadym. Endi neni qolǵa alý qajettigin sara­la­dym. Kóp jumys jasal­ǵa­nyn ózińiz de bilesiz. Aıtarym, buǵan deıin qala ákimi bolǵan Sá­ken Jyl­qaıdarovtyń iskerligi men uıymdasty­rýshy­lyq qabi­letine erekshe rıza bol­dym. Jalpy, bilikti kadr­lar shoǵyrlanǵan qala ákim­­di­gi­niń ujymymen birge Elba­synyń Joldaý­ynda­ǵy tap­syrmalardy, oblys ákiminiń alǵa qoıǵan mindetterin or­yndaýǵa osy­laı kirisip kettik. Shahardyń sáý­leti jaı­ly aıtýdyń ózi bir ǵanıbet. Al­daǵy josparlar men tııanaǵyn tez arada keltiretin máseleler de az emes. Osydan 10 jyl buryn oblys orta­ly­ǵy­na aınalǵan Taldyqorǵan qalasy qaı ja­ǵy­nan bolsyn túrlene túsken, zamana talabyna saı túlegen. Munyń bári el táýelsizdiginiń arqa­synda múmkin bolǵan ıgilikter ekeni daýsyz. О́tken jyldar ishinde ekonomıkasy men áleý­mettik jaǵdaıy jedel damyp, ha­lyq sany ósken, jurtshylyqtyń mádenı-turmystyq jaǵ­daıy áldeqaıda jaqsarǵan. Barlyq jaǵy­nan basqa shaharlarǵa uqsamaı­tyn ereksheligimen de qala óz qonaqtaryn tamsandyryp, qýanyshqa keneltip keledi. Záý­lim ǵımarattar men jasyl jelekke or­anǵan Taldyqorǵannyń keskin-kelbeti, ty­nys-tir­shiligi jyl saıyn ajar­lana túsip, ós­ip-órkendegeni osynyń dá­le­li. Sonymen qatar, áleýmettik-ekonomı­ka­lyq, mádenı da­mýy da kún ótken saıyn qar­qyndaı túsýde. Sonaý 2001 jyly qalany 115 myń turǵyn mekendese, qazir olardyń sany 150 myńnyń ústinde. – Barlyq qundylyqtardyń negizi eko­nomıkaǵa táýeldi desek, ony ońtaıly sheshý, árıne, ınvestısııa tartýǵa baı­la­nys­ty. Bul másele jaıly qandaı jospar­la­ryńyz bar? – Memleket basshysynyń bıylǵy Jol­daý­­ynda ekonomıkany kóterý úshin otandyq jáne sheteldik ınvestısııa kólemin ulǵaıtý tap­sy­ryldy. Demek, salany jedel damy­tý­dyń negizgi alǵy sharty óndiristegi ınvestısııa tıimdiligine qol jetkizýmen tyǵyz baı­la­nysty. Jańa ǵasyrdyń alǵashqy jyly qala boıynsha negizgi kapıtalǵa 1423,7 mln. teńge qarjy tartylsa, 2010 jyly tek jańa óndiris oryn­daryn ashýǵa 20 mlrd. teńgeden astam ınvestısııa baǵyttalypty. Munyń ózi jańa jumys oryndarynyń ashylyp, bıýdjetke túsetin túsimderdiń eselenýine jol ashqan. Sonymen birge, aýyl sharýashylyǵy sa­la­sy men shaǵyn jáne orta bıznesti da­mytýǵa da memlekettik qoldaýdyń barynsha artýy shahardaǵy tirlikke oń áserin tıgizdi. Agro­ónerkásipte tórt túlik mal basy kó­beıýimen qatar aýylsharýashylyq ónimderin óndirý isinde de aıtarlyqtaı tabysqa qol jetti. Qa­lada 386 sharýa qojalyǵy, 20 jaýapkershiligi shekteýli seriktestik pen óndi­ristik kooperatıv, 5 memlekettik aýyl sha­rýashylyǵy kásip­or­ny bar. О́tken jyly olar aýyl sharýa­shy­ly­ǵynyń ónim kólemin edáýir arttyryp, ıntensıvti tehnologııany qoldanýǵa basymdyq bergen. Nátıjesinde, 56 aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndi­rý­shige 16900,0 myń teńge, 4 sharýa qojaly­ǵy­na baq ósirý úshin 2,2 mln.teńge sýbsıdııa berilipti. Et, sút, jumyrtqa, kókónis, jemis-jıdek óndiretin aýyl sharýa­shylyǵy qury­lymdaryna da memlekettik naqty qoldaý kórsetilgen. Qalada aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaı­ta óńdeýmen aınalysatyn 77 kásiporyn jumys isteıdi. Osy salany damytý úshin qaıta óń­deýdiń zamanaýı tehnologııalaryna kóshý men qural-jabdyqtardy jańartý bas­ty mindet bo­­lyp sanalady. Negizgi azyq-túlik túrleriniń ba­ǵa­syn turaqtandyrý maq­sa­tynda qolǵa al­yn­ǵan bul sharalar naqty nátıje berýde. Tu­tynýshylar «Talsaı-Et» kásiporny men sha­ǵyn naýbaıhanalarda ón­dirilgen azyq-túlik túrleriniń turaqty bo­lýy úshin naqty ju­mystaryn jalǵastyrýda. Shaǵyn jáne orta kásipker­lik salasynda óndirilgen ónim men kórsetilgen qyzmet ót­ken merzimde bes esege artyp, 13 mlrd. teńgeni qurapty. Birer jyldyń bederinde birneshe shaǵyn kásip­or­yndar is­ke qosylǵan. Osylaı­sha atal­ǵan saladan bıýdjetke tús­ken tólem­der 1,5 mlrd. teń­gege jetken. Bul salada 2001 jy­ly 8 myńǵa jýyq adam eńbek etse, olar­dyń sany eki esege artqanyn jáne qalalyq­tardyń turmysyna kóptegen ıgilik ákelgenin baıqaýǵa bolady. Ekonomıkanyń lokomotıvi sanalatyn ón­er­ká­sip salasynda 21 iri jáne orta kásip­oryndar jumys istep tur. О́tken jyldyń qorytyndysynda olar 26 290 mln. teńgeniń ónimin óndiripti. Demek, ónerkásipte ónim ón­­di­rý kólemi 5 eseden asqan. Búgingi tańda ón­­di­ris oshaqtary ónimniń jańa, erekshe su­ranys­qa ıe túrlerin óndirýge baǵyttalǵan ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq baǵytpen ju­mys isteýge kóshken. Qazirdiń ózinde 66 ká­siporyn ISO Halyqaralyq sapa sertıfı­kat­taryna ıe bolǵanyn aıtý kerek. – Qundy qujatta ónerkásipti damytý men qalpyna keltirý máselesine aı­ryq­sha nazar aýdarylǵan. Osy tapsyrmanyń bú­gingi oryndalýy týraly ne aıtar edińiz? – Ekonomıkanyń negizi – óndiristi alǵa bastyrý ekeni belgili. Osy oraıda memle­ket­tiń jáne oblys ákimdiginiń qoldaýymen ju­my­syn toqtatqan kásiporyndardy qaıtadan iske qosý men jańa óndiris oryndaryn ashý ju­mys­tary qatar jalǵasýda. Mundaı aý­qym­dy isterdi atqarýǵa qyrýar qarjy men eńbek kú­shin jumyldyrý qajettigi basy ashyq áńgime. Máselen, buǵan deıin 89 jańa óndiris orny ashylyp, munyń ózi halyqtyń áleýmettik tur­mystyq jaǵdaıyna oń áser etkeni baıqalady. Qazirgi kezde osy óndiris oshaqtarynda eki myń­nan astam adam eń­bekpen qamtylǵan. Ási­rese, «Qaınar AKB», «Infraenergo», «Temirbeton», «Jersý Paý­er», «Alakól Plant», «ASPMK-519», «Te­mir-EZKO», «Granıto Plıýs» syndy t.b. iri kásiporyndardyń qala­nyń ekonomıkalyq-áleýmettik damýyna qos­qan úlesteri qomaqty. Ekonomıkalyq kúsh-qýat artqan saıyn eldiń áleýmettik jaǵdaıy jaqsaryp, kúrdeli máselelerdiń kúrmeýi sheshiletini zańdylyq. Bıýdjettiń basym bóligi atalmysh salaǵa ba­ǵyt­talǵanyn qalalyqtar oń ózgerister ar­qy­ly kúndelikti ómirlerinen kórip otyr. Bilim men densaýlyq salasy jaıly aıtsam, qalada 29 mektep, 12 kolledj, 2 joǵary oqý orny, sondaı-aq, 9 memlekettik, 6 shaǵyn ortalyq jáne 8 jekemenshik mektepke deıingi balalar mekemesi jumys isteıdi. Olardyń qatarynda «Nazarbaev zııatkerlik mektebi» shákirtterdiń úshtuǵyrly til saıasaty men básekege qabiletti bilim berýdiń úlgisimen jumys júrgizetinin atap aıtqan oryndy. Qalalyqtarǵa 34 den­saý­lyq saqtaý mekemesi qyzmet kórsetip, halyq­tyń sapaly em alýyna barlyq múmkindik jasalǵan. О́tken jyly azamattardyń jekelegen sanatta­ryna 52,5 mln. teńgeniń dári-dármegi tegin berildi. Munyń ózi densaýlyqqa degen qamqor­lyqtyń edáýir jaqsarǵanyn kórsetedi. Taldyqorǵanda el nazaryn aýdaratyn já­ne bir jaqsy jańalyq – halyqtyq salt-dás­túrimizdiń máıegi sanalatyn aq shańqan kıiz úılerdiń kóshelerde kóptep ornalasýy, dertke daýa sary qymyz ben shubat sapyrǵan or­yn­dar qalalyqtardyń súıikti demalys ornyna aınalǵany. Qymyzhanalardyń adam densaý­lyǵy men salamatty ómir saltyn qalyp­tas­tyrýǵa yqpal etetinin dáleldeýdiń esh qajeti joq. Sondaı-aq, jyl ótken saıyn mádenıet jáne sport oshaqtarynyń jumys­ta­ry da jańa mazmunmen tolyǵyp, zaman ta­labyna saı jańaryp keledi. О́skeleń ur­paq­tyń jigerli, shymyr bolyp ósýine ıgi áserin tıgizetin bul oryndar da el ıgiliginiń bir kórinisi. – Úı bolmaı, kúı bolmaıdy degen. On­yń ústine siz qurylys mamanysyz, memlekettik turǵyn úı qurylysy baǵdar­lama­synyń búgini men bolashaǵy jaıly aldaǵy josparlaryńyz qandaı? – Elbasynyń alǵa qoıǵan basty maqsat­ta­rynyń biri, turǵyn úı máselesin túbegeıli sheshýge baǵyttalǵany belgili. Osy úrdis jyl­darmen jarysyp, Taldyqorǵan qala­synda da jarasym taýyp keldi. О́tken on jyl ishinde 225 myń sharshy metr turǵyn úı salynyp, paıdalanýǵa berilipti. Bul jaqsy kórsetkish. Al, 2008 – 2010 jyldarǵy memlekettik tur­ǵyn úı baǵdarlamasymen 475 páterli 14 kóp qabatty úı halyq ıgiligine jaratylypty. Mu­nyń syrtynda kásipker­ler men jeke tur­ǵyndar da turǵyn úı qu­rylysyn jandandy­rýǵa, shahardyń qanatyn keń jaıýyna yqpal etkenin kóremiz. Sony­men qatar, boı kótergen jańa shaǵyn aýdan­dardaǵy turǵyndarǵa qa­jet­ti áleýmettik tur­mystyq jaǵdaı jasaý maq­satymen ınje­nerlik-kommýnıkasııalyq je­li­ler tartylyp, qajetti sharalardyń tolyq qamtylýy qaras­tyrylǵan. Jyl saıyn má­denı kópshilik, sáýletti qurylys nysandary salynyp, qala beınesi barynsha ajarlanǵan. О́zderińizge málim, sońǵy jyldary paı­da­­lanýǵa berilgen Til saraıy, Dostyq úıi, sala­matty ómir saltyn qalyptastyrý maq­sa­tyn­daǵy «Jastar» sport saraıy, jańa mek­tepter men balabaqshalar qalaǵa aı­ryq­sha sán berip, bolashaǵynyń zor ekenin dáleldep tur. Shaharda «Úsh ata» eskertkishi skýlptý­ra­lyq kompozısııasymen erekshelenedi. Sonaý XVII-XVIII ǵasyr aralyǵynda ómir súrgen, jońǵarlarǵa qarsy kúreste erlik pen eldiktiń eren úlgisin tanytqan Eskeldi bı, Balpyq bı jáne Qabylısa jyraýdaı tarıhı tulǵalar tuǵyrtastan laıyq ornyn aldy. Bul eskertkish jastardy otansúıgishtik qa­sı­etke, el men jerge degen súıispenshilikke baýlıdy. Táýel­sizdik kóshesinde bahadúr ba­tyr Qarakereı Qabanbaıǵa qoıylǵan eskertkish te qalalyq­tardyń asqaq rýhyn kóterse, kúı padıshasy Nurǵısa men jyr súleıi Súıinbaı, aqyn Sara eskertkishteri de tal­dyqorǵandyqtardyń mereıi deýge bolady. – Oblys ákimi Ańsar Musahanovtyń tap­syr­masymen jýyrda qala men aýyl baı­­la­nysyn nyǵaıtýdyń tyń sharalary qolǵa aly­­nyp, jyr alyby Jambyl aýd­a­nynyń jurt­shylyǵy Taldyqorǵanǵa kelip qaıt­qa­nyn estidik. Endi osy mádenı júzdesýdiń mán-maǵynasyna qysqasha toq­tala ketseńiz qaıtedi. – Iá, aýyl – ulttyń altyn qursaǵy, dás­túr-saltymyzdyń qaınar kózi, daryndy aza­matta­rymyzdyń asyl besigi dep bilemiz. Son­dyqtan qazaq balasy qansha jerden qalalyq bolǵa­nymen, aýyl degende et júregin úzip berýge shaq turatyny tabıǵı zańdylyq. Biz de Jetisý ólkesiniń jaýhar alqasyndaı ásem Taldyqorǵan qalasyn aýyl rýhymen únemi jańǵyrtyp turýdy maqsat sanaımyz. Son­dyq­tan bıyl uly Jambyldyń týǵanyna 165 jyl tolýy merekesi men el Táýelsizdiginiń 20 jyldyq mereıine oraı batyrlar men aqyndar mekenindegi shyǵarma­shy­lyq adamdarynyń bir tobyn, óner ujym­dary men eńbek jáne soǵys ardagerlerin oblys ortalyǵyndaǵy jańalyq­tar­men jaqynyraq tanysýǵa shaqyrǵan bola­tyn­byz. Aldaǵy ýa­qyt­ta rýhanı, mádenı jáne áleýmettik baılanys­tardy odan ári jalǵas­tyra beremiz. Jambyldyq qonaqtarymyz qalanyń eń kórikti oryndaryn aralap, M.Tynyshbaev at­yndaǵy oblystyq tarıhı ólketaný mura­jaı­ymen, Til saraıynda tilderdi oqytýdyń jaǵ­daıymen, Dostyq úıinde baýyrlas ult­tar­dyń mádenıetimen jan-jaqty tanysty. «Qulan­saz» folklorlyq-etnografııalyq án-bı ansambli tartymdy konsertin qoıdy. Shyǵar­ma­shylyq óner adamdary túrli kezdesýler ótki­zip, oqyrmandarymen oı bólisse, qolóner sheberleri óz kórmelerin jaınatty. Bir sózben aıtqanda, eki jaq ta bul mádenı sharadan rýhanı shuǵylaǵa bólendi. Aýyl tynysyn sezinip jigerlengen tal­dyqorǵandyqtar da aldaǵy ýaqytta Jambyl elinde osyndaı kezdesý uıymdastyratyn bolady. Qala mádenıetin ýaqyt talabyna saı damytý úshin bizge mundaı baılanystar asa qajet. Múmkindiginshe oblys aýmaǵyn­daǵy ózge de óńirlermen qarym-qatynas ja­saýdy izdenispen jalǵastyra bersek deımiz. – Taldyqorǵan qalasy ásem án men jaýhar jyrdyń arqaýyna aınalǵan. Bul tegin emes. Shahardyń aldaǵy damý jos­pa­ryn kózge elestetip kórseńiz? – Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń «Memlekettik josparlaý júıesi týraly» Jar­lyǵyna sáıkes, Taldyqorǵan qalasynyń aýma­­ǵyn 2015 jylǵa deıin damytý baǵ­darla­masy daıyndalǵan. Bas jospardyń negizinde aldaǵy jyldardaǵy shahar kelbetiniń budan da túrlene túsetinin kóremiz. Máselen, qala­nyń shyǵys aýdanyn ındýstrııalyq aımaqqa, ońtústigin ón­erkásiptik negizdegi ınjenerlik-kommýnıka­sııa­lyq ınfraqurylymdardy da­my­týǵa arnalǵan keshendi josparlar qolǵa alynatyn bolady. Ýaqyt bir orynda turmaıdy. Qoǵamnyń ór­kendeýimen qatar barlyq salanyń jedel qar­qynmen damıtyny aqıqat. Jańa óndiris or­ny men jumys istep turǵan kásiporyn­dar­dy jetildirý, keńeıtý jóninde ondaǵan jobalar kezek kútip tur. Muny bylaı qoı­ǵanda, turǵyn úı qurylysy, kommýnaldyq, jalgerlik, nesıelik úıler salý jumystary jalǵa­syn tappaqshy. Sońǵy bes jylda qanatyn keń jaıǵan Qa­ratal shaǵyn aýdanynyń bolashaǵy tipten de zor. О́ıtkeni, osy ataýdaǵy ózenniń oń jaǵa­laýynda turǵyn aýdan boı kóterip, ekonomıka jáne bıznes klasty kóp qabatty turǵyn úıler men mádenı oshaqtarynyń qatary kó­be­ıedi. Shaharda birneshe fýtbol jáne voleıbol alańdary, tennıs korty tárizdi ny­san­dardyń qurylystaryn bastap, ony halyq ıgi­ligine berý aldaǵy josparlyq maq­sat­tar­dyń biri ekenin de aıta ketsem artyq bolmas. Taldyqorǵandyqtar el ómirindegi aıtý­ly merekeler men saltanattardan eshqashan shet qalǵan emes. Soǵan saı kóshelerdi kór­neki bezendirý, gúlzarlar jasaý, saıabaqtardy laıyqty demalys ornyna aınaldyrý maq­sa­tynda izdenispen eńbek etý qajet. Arqa tósindegi eli­mizdiń júregi sanalatyn ásem Astananyń merekesi qarsańynda joǵaryda atalǵan kóshe­lerdiń sán-saltanatyn artty­ryp, kórkemdeý, sáýlettendirý qolǵa aly­ný­da. Shaǵyn aýdandarda, mekeme, ujymdarda, oqý oryndarynda «Astana – meniń ómi­rim­de», «Qazaqstannyń bas qalasy», «Án men jyrdyń arqaýy – Astana» t.b. taqyryptar aıasynda keshter, dóńgelek ústel, jyr mú­sháı­ralary ótkiziletin bolady. – Áńgimeńizge kóp rahmet. Áńgimelesken Kúmisjan BAIJAN. –––––––––––––– Sýrette: qala ákiminiń sha­har­­dyń bas josparymen tanysý sáti.