Qoǵamǵa quqyqtyq qoldaý qajet

Qazirgi kúni bizdiń elimizde ádil sot bıligin júrgizý úshin quqyqtyq jaǵynan barlyq qajetti tetikter jasaldy. Ár sýdıanyń talapqa saı zań turǵysynan óz mindetin adal atqarýy úshin táýelsizdigi aıqyndalyp, materıaldyq jaǵdaıy jaqsartyldy. Sondyqtan da Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev elimizde sot bıliginiń nyǵaıýy úshin kóptegen ister atqarylǵanyn, soǵan oraı halyq sottar ujymynan árdaıym zań men ádilettiliktiń senimdi tiregi bolýyn talap etýge quqyly ekendigin Sýdıalar odaǵynyń V sezinde atap ótken edi. Demek, eldegi ekonomıkalyq reformalar bolsyn, kez kelgen áleýmettik saladaǵy tyń ózgerister bolsyn olardyń barlyǵyn quqyqtyq, zańnamalyq turǵydan rettep otyrý basty talap. Osy rette izgilikti quqyqtyq sheshimder bastaý alatyn bas qalamyz - Astana qalalyq sotynyń tóraǵasy Sáken ABDÝLLAEVTY áńgimege tartqan edik. – Sáken Júsipahmetuly, Astana qa­la­lyq sotyna tóraǵa bolyp kelge­ńi­ńiz­ge de tórt aıdyń júzi bolyp qaldy. Osy ýaqyt ishinde sot jumysyn ja­ńartý baǵytynda, sot júıesindegi ashyq­­tyq­ty, onyń tıimdiligin art­ty­rý­da qan­daı sharalar qolǵa alyndy? – Quqyqtyq ıaǵnı demokratııalyq memleket qurýdyń dańǵyl jolyna túsken qazaq qoǵamy, dál qazir zor ózgeristerdi bastan keshirip otyr. Ásirese, quqyqtyq sanadaǵy silkinis tutas quqyqtyq salaǵa, sonyń ishinde naqty Sot júıesine júk artty. Elbasymyz Nursultan Nazarbaev azamattardyń senimin bekitý úshin sot júıesinde ashyqtyqty, sot jumy­syn­da tıimdilikti arttyrý qajet ekenin birneshe márte qadap turyp aıtty. Biz osy mindetti oryndaý maqsatynda, bar­lyq múm­kin­digimizdi paıdalanyp, jumy­sy­myzdy tıisti dárejede úılestirip otyr­myz. Negizinen Astana qalasynda ju­mys istep jat­qan sýdıalardyń táji­rı­besi, múmkindigi jetkilikti dep oılaımyn. Bizdiń mindet sol múmkindikti durys úı­lestirip jáne ýa­qytyly paıdalaný. Bul rette, árıne, negizgi baǵdar – 2010-2020 jyldar ara­ly­ǵyna mejelengen Quqyq­tyq saıasat tujyrymdamasy. Ol tujy­rym­damanyń basty maqsaty – Qazaq­stannyń quqyq­tyq-demokratııalyq qo­ǵamyn qurý. Demek, bútin qoǵamnyń, el azamattarynyń senimin ornatyp nyǵaıtý jáne sol senimdi aqtaý úshin sot júıesinde áli de atqarylar is az emes. – Elordada qyzmet istep jatqan sýdıalardyń tájirıbesi joǵary dedi­ńiz. Bul endi ádildik talaptary ja­ǵy­nan sot jumysynyń tıimdiligin art­tyrýǵa úlken kúsh ekeni belgili. Demek, barlyq úkimder men sheshimder zańǵa sáıkes qabyldanady degen úmit zor. – Iá, sot jumysynyń tıimdiligi qa­byl­danǵan kez kelgen sheshimniń zańǵa saı, ádiletti jáne kúmánsiz bolǵanynda ǵana artady dep bilemin. Odan bólek, qazir el boıynsha mamandandyrylǵan sot­tar úzdiksiz jasaqtalý ústinde. Astanada, mamandandyrylǵan tórt sot jumys jasaıdy. Olar: maman­dan­dyryl­ǵan aýdan­ara­lyq ekono­mıkalyq sot, qylmystyq ister jónin­degi aýdanara­lyq sot, aýda­naralyq ákim­shilik sot jáne ká­me­letke tol­maǵandar isteri jónindegi mamandan­dy­ryl­ǵan aýdan­aralyq sot. Jalpy Astana qalalyq sotta­ryn­da 118 sýdıa eńbek ete­di, onyń 50%-y áıel­der. Al qalalyq sotta 28 sýdıa bar. Iаǵnı, árbir is óziniń maz­mu­ny­na, sı­patyna qaraı jańa­ǵy sottarǵa baǵyt­ta­lady. Al naqty bir baǵytta tájirıbe jınap, turaqty jumys istep kele jatqan sýdıanyń sheshimi de sapaly bolatyny aıdan anyq. Ony ótken jyldar tájir­ı­besi de kórsetip otyr. Qoryta aıtqanda, jańaǵy tıimdilikti arttyrýdyń bir joly, dál osy sot júıesindegi ma­man­dandyrý máselesin sońyna deıin jetkizý. Ekinshiden, barlyq sottardyń ju­mysynda mindetti túrde árdaıym sońǵy teh­nologııa jetistikterin keńinen paıda­la­nyp otyrý kerek, odan memleket jáne halyq utpasa utylmaıdy, ári memleket qarajaty men halyq ýaqyty únemdeledi. Oraıy kelgende aıta ketetin taǵy da bir úlken másele, ol ár sýdıaǵa proses­sýal­dyq zańmen rettelgen bir kómekshiden bekitip berý. Onyń paıdasy sýdıaǵa shekten tys túsip jatqan salmaqty azaıtý bolsa, ekinshiden, ol kómekshini bolashaqta sýdıa laýazymyna daıyndaý bolyp tabylady. Árıne, bul taqyryp arnaıy áńgime qozǵaýdy qajet etedi. – Astana qalalyq sotynda kúrdeli ister jıi qaralady. Qazirgi kúni bu­ryn­ǵy iri laýazymdy adamdarǵa baı­lanysty qozǵalǵan qylmystyq ister­diń qaralýy týraly ne aıtasyz? – Árıne, Astana bolǵandyqtan, munda bıik laýazymda júrip, jaza basqan tulǵalarǵa qatysty ister bizdiń qalalyq sotta qaralyp jatady. Ońaı desek eshkim senbes te edi, biraq asa bir keremet qıyn deýge de bolmas. О́ıtkeni, sýdıa sheshimdi adamnyń túrine qarap, onyń laýazymyna ıa bolmasa basqa da qasıetterin eskerip, oıdan shyǵara salmaıdy. Tıisti zań talaptary bar, soǵan súıenip, elep-ekshep, suryptap baryp kesimin aıtady. Eń bastysy sheshim – zań sheńberinde, meılinshe týra­lyq­qa saı bolýy shart. Sonda ǵana qańqý sóz, daqpyrtqa negiz qalmaıdy. Bul usta­nym qoǵamǵa tanymal adam­dar­ǵa ǵana emes, qara­paı­ym azamattarǵa qatysty she­shim qabyldaıtyn kezde de mańyzyn joǵalt­paýy tıis. О́ıtkeni, kez kel­gen sot sheshiminiń ar­tynda adamnyń, keıde tip­ti, úlken ujymnyń taǵ­dyry turady. – Ol ras, zań saltanat qurǵan, zańǵa ba­ǵyn­ǵan eldiń erteńi baıandy bolmaq. Degenmen, biz áli qaterli kemshiligimizden arylyp bit­ken joqpyz, jem­qorlyq jaıyn meń­zep otyrǵanym ǵoı. – Jemqorlyqtyń qo­ǵamnyń damýyna zor kedergi jasaıtyn úlken kesel ekeni ras. Astananyń qalalyq soty ujymy, jetekshisi ózim bolyp bul máselege qatty mán berip otyr­myz. Kez kelgen jemqor­lyq sıpat­taǵy is-qımyldy, jalpy zańǵa tompaq árekettiń jolyn kesýge umty­la­myz. Bul rette oqyr­mandardyń esine sala ketkim keledi, senim telefony jumys isteıdi. Onyń syr­tynda qandaıda bir qyz­metker «syı­aqy» dámetken yńǵaıy bolsa kez kelgen azamattyń bizge shaǵym­da­nýyna tolyq múmkindigi bar. Biz aı saıyn, tu­raqty túr­de ashyq esik kúnin ótkizemiz. Men aryz-shaǵymmen kelgen bar­lyq aza­mat­­tar­dy jeke qabyldap, ýa­qy­tyly jaýap berilýin qadaǵalap oty­ramyn. Sony­men birge, shaǵymdanýshylar bizdiń veb-saıtqa kirip, óz máselelerin tikeleı maǵan joldasa bolady. Taǵy bir qosarymyz, aqparat­tyq-anyqtamalyq dúń­gir­shekter bar. Bul dúńgirshektiń qyzmeti­ne júgin­gen kez kelgen azamat sot ǵıma­ratyna kelip, qujattardyń úlgilerin kó­rýge, memlekettik baj salyǵynyń mól­she­rin, tóleý tártibin bilýge jáne ony tóleý úshin rekvızıtterin alýǵa, taǵaı­yndalǵan isterdiń tizimimen tanysýǵa, ózi­niń talap-aryzyna sáıkes, istiń ba­rysy jóninde jan- jaqty aqparat alýǵa quqyly. Aqparattyq-anyq­tamalyq dúńgi­r­shek­terdiń qarapaıym azamattar úshin paıdasy mol. Kóp másele sýdıanyń ózine baı­lanysty, ıaǵnı jeke basyn durys alyp júrý, kóldeneń iske aralaspaý, bó­ten minez kórsetpeý sııaqty. Meniń oıym­sha, eń basty másele, ár sýdıa egemen elge degen túpkilikti patrıottyq turǵydan óziniń sana-sezimin, kózqarasyn ózgertý kerek. – Sýdıalarǵa memleket tarapynan barlyq jeńildikter qarastyryldy. Bul oraıda qalalyq sýdıalardyń da jaǵdaıy kemshin emes shyǵar? Qandaı qamtylmaı qalǵan máseleler bar? – Salystyrmaly túrde aıtqanda, árı­ne, sýdıalardyń áleýmettik qamtylýyn kemshin deı almaımyn. Osy qurylymda jumys isteıtin ózge de qarapaıym qyz­metkerlerdiń áleýmettik máseleleri júıeli túrde rettelip keledi. Eń basty­sy, ózińiz aıtqandaı, memleket jumys isteýge qa­jetti jaǵdaıdyń bar­ly­ǵyn jasap otyr. Qalalyq sottyń quzy­ryna qaraıtyn alty aýdandyq jáne tórt ma­mandandyrylǵan sottardyń ǵımarattary kerek-jaraqpen tolyq qamtylǵan. Qa­jet­ti tehnıkalyq zamanaýı jabdyqtar, baılanys qondyr­ǵy­lary, qaǵaz-qalamy­na deıin saı­ly. Qajet jaǵdaıda ortalyq ǵımaratpen shuǵyl baı­lanysqa shyǵý úshin ortaq beıne júıe tartylǵan. Bir sózben aıtqanda, tutas jumys júıesin qazirgi zamannyń talabyna saı ıkemdep, qamtyp otyrmyz. Al qamtylmaı qalǵan bir másele, bú­gin­de qalalyq sottyń mamandaryn aıtpa­ǵanda, sýdıalardyń ózderi de medısı­nalyq mekemede tirkelmegen. Árıne, Joǵarǵy Sottaǵydaı bul másele barlyq oblystarda sheshimin tapsa quptarlyq bolar edi. Sonymen birge, sýdıalardyń áli de bolsa materıaldyq jaǵdaıyn jaqsar­tý qajet. Máselen, zeınetaqyny kóterý, demalysqa shyqqanda shıpajaıǵa joldama berý syńdy basqa da máseleler sheshimin tabatyn ýaqyt jetti dep oılaımyn. – Qoǵamǵa quqyqtyq qoldaý qajet degennen shyǵady, alda turǵan mindet­terińizge de toqtala ketseńiz. – Iá, joǵaryda aıtyp ótkenimdeı qoǵamnyń quqyqtyq sanasyndaǵy silkinis eldiń sot júıesine salmaqty júk artty. Buǵan qýaný kerek, óıtkeni el azamattary óz quqyǵyn, óz qalaýyn zań sheńberinde qorǵaýǵa umtylǵan qoǵam – órkenıetke umtylǵan qoǵam degen sóz. Endi bizdiń mindet, sol zańǵa júgingen, quqyǵyn sotta qorǵaýǵa umtylǵan aza­mat­tarymyzdyń keýdesinen qaqpaý, zań sheńberinde olarǵa demeý jasaý. Iаǵnı, órkenıetke umtylǵan, damýshy qoǵamǵa meılinshe qoldaý jasaý. Sonda ǵana biz zań saltanat quratyn, quqyq ústemdik etetin memleket qurý isin jyl­damdatýǵa úles qosamyz. Astana qalalyq sotynyń árbir jaýapty qyzmetkeri bul múddeni biledi, bárimiz de sol baǵytta jumys isteýge umtylyp otyrmyz. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV.