Beıbitshilik pen qaýipsizdik tiregi

Shanhaı Yntymaqtastyq Uıymyna múshe memleketter bas prokýrorlarynyń kezekti toǵyzynshy otyrysyna Qazaqstannyń, Qy­taı­dyń, Qyrǵyzstannyń, Reseıdiń, Tájikstan men О́zbekstannyń qadaǵalaý organdarynyń basshylary qatysty. Onjyldyq qarsańynda ótken bedeldi memlekettik uıymnyń otyry­syn­da beıbitshilik pen qaýipsizdik negizi sana­la­tyn mańyzdy máseleler qaraldy. Biz elimiz, kórshiles elder, jalpy adamzat úshin máni men nátıjesi zor forým barysy týraly áńgimelep berýin elimizdiń Bas Prokýrory Ashat DAÝYLBAEVTAN suraǵan edik. – Ashat Qaızollauly, ShYU-ǵa mú­she memleketterdiń joǵary qadaǵa­laý organdary basshylarynyń oty­ry­sy toǵyzynshy ret ótip otyr. Bul kezdesý qanshalyqty nátıjeli boldy? – Men syndarly jáne jemisti ótti dep oılaımyn. Búgingi keńestiń kún tártibindegi máseleler aldyńǵy kezde­sý­lerdiń jalǵasy bolyp taby­la­tyn­dyqtan, máseleler óte ózekti jáne ýaq­ty­ly ekendigi daýsyz. Biz terrorızm men ekstremızmdi qarjylandyrý kózde­ri­niń biri retinde esirtki men qarýǵa, adam saýdasyna qarsy is-qımyl, son­daı-aq qylmystyq jolmen alynǵan ta­bystardy shyqqan eline qaıtarý sııaqty ultaralyq uıymdasqan qylmysqa qar­sy kúrestiń kókeıkesti aspektileri boı­ynsha ózara is-qımyldy odan ári jalǵastyrý­dyń ózekti baǵyttaryn  talqyladyq. Keńeske qatysýshylar ultaralyq uıymdasqan qylmysqa qarsy kúreste ShYU-ǵa múshe memleketterdiń birlesip kúresýge, ShYU óńirinde turaqtylyq pen qaýipsizdikti saqtaý turǵysynda óz­ara tıimdi yntymaqtastyqty keńeıtýge daıyn ekendigin rastaý úshin hattamaǵa qol qoıýy osy kezdesýdiń qorytyndysy boldy. – Bul oraıda óńirdegi qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýde ShYU-ǵa múshe memleketter bas pro­kýrorlarynyń keńes jumysynyń tıim­diligi qanshalyqty boldy dep oılaısyz? – Búginde dúnıe júzi ultaralyq uı­ymdasqan qylmyspen baılanysty onyń ár túrli kórinisterimen jańa qaýip-qa­terdiń aldynda tur. Álemde qylmyspen baılanysty problemanyń ósýine qaraı ony aldyn ala biletin túbegeıli jáne ortaq sharalardy izdestirý qajettigi sezile bastady. Mine, sondyqtan da ár mem­lekettiń ujymdyq qaýipsizdikke úles qosýynyń barǵan saıyn mańyzy arta túsýde. Osylardy negizge ala otyryp, ShYU elderi bas prokýrorlarynyń kúsh-jiger biriktirýiniń ózektiligi men qajettigi, eń aldymen, jahandaný ǵasy­rynda ulttyq múddeniń tar sheńberinen shyǵatyn óńirlik qaýipsizdikti qamta­masyz etý  boıynsha barlyq elderge ortaq strategııalyq mindetterden týyn­daıtyndyǵy qyzý talqylandy. Bas prokýrorlardyń keńesi ultara­lyq uıymdasqan qylmysqa qarsy kú­reste ShYU-ǵa múshe memleketterdiń pro­­kýratýra organdarynyń mańyzdy úlesi bolyp tabylady. Sondyqtan osyn­daı is-sharalardyń barysynda qa­zirgi álemniń  qoqan-loqqysy men qaýip-qa­ter­lerine birlesip qarsy turý jolda­ry­nyń talqylanýy  ár eldiń kásipqoılary jınalatyn forýmnyń mańyzdylyǵyn kórsetedi. Bizdiń árbir kezdesýimiz – elderdi jaqyndastyrý, óńirler turaqty­lyqtylyǵyn nyǵaıtý jolyndaǵy taǵy bir qadam. Al biz ShYU sheńberinde osy ózara is-qımyldyń tetikterin jetildirýdi dáıektilikpen ustanamyz. – Demek, bul otyrystyń qory­tyn­dysy boıynsha naqty ýaǵdalas­tyqqa qol jetti me? – Eń aldymen, qadaǵalaý organdary­nyń basshylary júrgizip jatqan tergeýler týraly aqparat almasý, adamdardy qylmystyq jaýapkershilikke tartý úshin berý arqyly  esirtki quraldarynyń kon­trabandasymen, adam saýdasyna, zańsyz kóshi-qonǵa jáne óńirdegi basqa da qyl­mys túrlerine qarsy kúresti kúsheıtý úshin barlyq múmkindikterdi barynsha paıdalanýǵa nıetti ekendikterin ras­tady. Taraptar terrorızmge, separatızmge jáne ekstremızmge qarsy kúres isinde ShYU О́ńirlik terrorǵa qarsy qurylymmen (О́TQQ) tyǵyz ynty­maqtastyqty uıymdastyrý týraly da ýaǵdalasty. Birlesip jumys isteý ar­qyly terrorıstik, separatıstik jáne eks­tremıstik qyzmetke qatysy bar adam­dardy izdestirýde barlyq tarap­tardyń múmkindigi kóbeıe túsedi. Ultaralyq uıymdasqan qylmysqa, terrorızmge, ekstremızmge, esirtki bıznesine jáne adam saýdasyna baılanys­ty qylmystyq ister boıynsha qylmys­kerlerdi ustap berý jáne quqyqtyq kó­mek kórsetýdi damytý máseleleri odan ári órbı túsip, ony bas prokýrorlar basym­dylyq retpen qarastyrýǵa kelisti. Keńeske qatysýshylar qylmystyq jolmen alynǵan tabystardy elge qaı­ta­ryp alý máselesin sheshý qyzyqty­ra­tynyn bildirdi. Tabystardyń jy­lys­taýyna qar­sy is-qımyldyń tıimdi qu­raldaryn, sondaı-aq, zańsyz aktıvterdi  elge qaıtarý jónindegi kelisilgen rá­simder zańsyz qarjy aǵyndarynyń jo­lyna tosqaýyl qoıýda pármendi qural bola alatyny atap kórsetildi. – Terrorızmdi, ekstremızm men separatızmdi qarjylandyrý kóziniń biri retinde esirtki jáne qarý-jaraq kontrabandasyna qarsy kúreste yntymaqtastyqty nyǵaıtý qaı elge de tıimdi ekeni sózsiz. – Iá, bul máselelerdiń kókeıkesti bolyp otyrǵany aıdan anyq. О́kinishke oraı, qabyldanyp otyrǵan sharalarǵa qaramastan esirtkige bet alý áli de joǵary. Bul kóbinese aýǵan esirtkisi trafıginiń arnalary ShYU-ǵa múshe memleketterdiń aýmaǵymen ótetindigine baılanysty ekeni belgili. Aýǵanstan jahandyq esirtki qaýpi­niń basty kózderiniń biri bolyp qalýda. Bul praktıkalyq usynymdar men birlesip is-qımyl josparlaryn ázirleý qa­jet­tigin talap etedi. Birneshe derekter keltire keteıin. BUU sarapshylarynyń baǵalaýy boıynsha 2010 jyly Aýǵan­standa 123 myń gektarǵa jýyq apıyn kóknári egilgen. 3600 tonna apıyn jı­nalyp, odan shamamen 340 tonna geroın alynǵan. Bul oraıda Esirtki qural­dary­nyń zańsyz aınalymyna qarsy kúres jónindegi ortaazııalyq óńirlik aqparat ortalyǵynyń (OAО́AO) mamandary Or­talyq Azııa elderine shekaralas aýdandarda aýǵandyq geroın zerthana­lary­nyń kóbeıgendigin atap ótýde.   Munyń saldarynan Aýǵanstanda óndirilgen barlyq esirtkiniń 30 paıyzǵa jýyǵy ortaazııalyq óńirdegi elder men Reseı arqyly ótedi. Aýǵanstannan keletin esirtki trafıgin shekteý úshin shekarada keden jáne shekaralyq baqylaýdy kúsheıtýmen ǵana másele sheshilmeıtini aıqyn. Olardy joıý arqyly Aýǵanstanda apıyn kókná­rin egýdi azaıtý jónindegi túbegeıli sharalar qajet. Osy elge prekýrsorlardyń jetkizilýi qatań baqylaýǵa alynýy tıis. Bul baǵytta ShYU esirtkige qarsy strategııa sheńberinde yntymaqtastyǵymyz pármendi tetik bolyp tabylady. Bul tur­ǵyda biz búgingi kúni esirtki qaýpin joıýǵa jáne ShYU jaýapkershiligi aı­ma­ǵynda turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etýge baǵyttalǵan birlesken áreketterdi uıymdastyrýdyń jańa deńgeıine kóterilemiz. – Esirtki bıznesiniń problemasy kóbinese zańsyz qarý-jaraq aınaly­my­men baılanysty qarastyrylady.  Osy turǵyda yntymaqtastyqtyń jol­ǵa qoıylýy qandaı? – Qarsy is-qımyldyń tıimdi tásil­deriniń biri retinde sharalardy birlesip júrgizýdi aıtýǵa bolady. Mysaly, ShYU-ǵa  qatysýshy memleketter 2003 jyldan bastap «Arna» jedel sharasyn turaqty júrgizip keledi. Birneshe jyl­dar boıy ony tıimdi júrgizý  sheńbe­rinde Aýǵanstannan esirtki trafıginiń jolyn kesýdiń uıymdyq-shtabtyq jáne jedel-izdestirý  tetikteri qoldanylýda. Son­dyqtan,  ózara is-qımyldyń ornyq­ty tetikterin damytyp, qatysýshy el­der­diń barlyq quzyretti organdarynyń belsene qatysýymen qarý-jaraqtyń zańsyz aınalymy máselelerinde osyn­daı is-sharalardy ótkizip qana qoımaı, olardy ótkizý shegin  de keńeıtý qajet. Aqshanyń «jylystaý» amaldary men tetikterin anyqtaý arqyly osy qyl­mystyq bıznestiń ekonomıkalyq baza­syna nuqsan keltirý jóninde júıeli sharalardy iske asyrý kerek. Esirtki men qarý-jaraqty tasymal­daý arnalarynda ornaǵan olardyń ha­lyqaralyq aınalymyna, qylmystyq tabystardy zańdastyrýǵa qatysy bar adamdar týraly aqparatpen ózara almasý yntymaqtastyqtyń quramdy bóligi bolýǵa tıis. Bul turǵyda Esirtki qural­darynyń zańsyz aınalymyna qarsy kúres jónindegi ortaazııalyq óńirlik aqparat ortalyǵymen ózara tyǵyz is-qımyl naqty járdemdese alady. – Esirtki bıznesindegi qylmys­tardy tergeý boıynsha kóptegen kúrdeli máseleler bar ekeni jasyryn emes. Olardy sheshý deńgeıi qalaı? – Túrli memleketterdiń azamattary­nan quralǵan qylmystyq top músheleri­niń elimizdiń aýmaǵynda jasaǵan qyl­mys­taryn anyqtaý men tergeý kezinde basty qıyndyq birlesken jedel-izdestirý sharalaryn ótkizýdiń zańdyq turǵyda rettelmeýinen týyndap otyr. Mysaly, kontrabandany uıymdastyrýshy Qazaq­standa, al basqa qatysýshylar bóten elde bolǵanda, baqylaýǵa alynǵan jetkizilimdi ótkizý kezinde qylmystyq isti qozǵaý kúrdeli. Buǵan tyıym salynǵan zattardyń sońǵy jetkizý pýnkti bolyp tabylatyn eldiń aýmaǵynda alynýy sebep bolýda. Bul oraıda kórshi memleket­terdiń quqyq qorǵaý organdarynan alynǵan dáleldeme materıaldar kináli adamdardy qylmystyq jaýapkershilikke tartý úshin kóbinese jetkiliksiz. Budan basqa, berýge jatpaıtyn, so­nymen birge ýaqytsha basqa elderdiń aza­mattary bolyp tabylatyn qylmys­kerlerdi qylmystyq qýdalaý múmkindigi de qıynyraq.    Qu­qyq­­tyq kómek kórse­tý tý­raly halyqaralyq tapsyrmalardy jiberý prosessýaldyq she­shim qabyldaý úshin qajet barlyq mán-jaılardy tolyq kó­lemde anyqtaýǵa múm­kindik bermeıdi. Mun­daı mán-jaılarda, tergeý bólimsheleri bir memlekettiń aýma­ǵyndaǵy qylmystyq áreketterdiń jekelegen epızodtaryn tergeýmen ǵana shektelýge májbúr. Sońynda, qylmys­tyq jaýapkershilikke negizinen kýrerler tar­tylady da, al uı­ymdastyrý­shylar sot tóreliginen tys qala­dy. – Demek, kedergiler áli joq emes eken. Endeshe, qazaq­standyq tarap fo­rým­da esirtki qyl­mys­taryna qar­sy is-qımyldyń tıimdiligin arttyrý jóninde qandaı  usynystar jasady? – Biz osy turǵyda birinshi kezekte naqty osy qylmystarǵa mamandanatyn memleketaralyq jedel tergeý toptaryn qalyptastyrýdy usynamyz. Ekinshiden, ShYU-ǵa múshe memleketterdiń quqyq qorǵaý organdary ókilderiniń ishinen tu­raqty jumys isteıtin jumys toptaryn qurý. Olarǵa shekara mańyndaǵy óńir­lerde jedel ahýaldy taldaý jáne boljam jasaý, birlesken uıymdastyrý-prak­tıkalyq is-sharalardy ótkizý boıynsha usynystar ázirleý  mindetterin júkteý kerek. ShYU-ǵa múshe memleketterdiń ara­syn­daǵy esirtki quraldarynyń zańsyz aınalymyna qarsy kúrestegi yntymaq­tastyq týraly kelisimniń sheńberinde, bizdińshe, ony iske asyrýdyń eki býyndy tetigin jasaǵan durys bolady. Qolda­nylyp júrgen joǵary býyn – Keńeske qosymsha ekinshi deńgeıdegi organdy,  prokýratýralar arasynda tyǵyz ári jemisti yntymaqtastyq úshin, sarapshy­lardyń jumys toptaryn qurý maqsatqa saı keledi. Mundaı eki deńgeıli tetik ShYU-nyń esirtkige qarsy jumysyn úılestirýde jáne yntymaqtastyǵynda tıimdi qurylym bola alady. Budan basqa, biz ShYU-ǵa múshe memleketter basshylarynyń aldynda esirtkiniń zańsyz aınalymyna qarsy kúres jó­nindegi turaqty qurylym – Esirtkige qar­sy ortalyq qurý ıdeıasyna bastama kóterdik. Ortalyqqa quqyq qorǵaý or­gandary men arnaıy qyzmetterdiń áre­ketterin úılestirý jáne qoıylǵan mindetterdi sheshý, arnaıy jobalardy ázirleý júkteledi. Sonymen birge, bizdiń kózqara­sy­myzsha, óńirdegi ahýalǵa monıtorıngti turaqty júzege asyratyn EQYU men BUU-ny mysalǵa ala otyryp, Ortalyq Azııa aýmaǵynda esirtki zattaryn ósirýdi baqylaý boıynsha halyqaralyq ınspeksııalar men baıqaýshylar júıesin qur­ǵan oryndy bolady. Olardyń turaqty keńsesin túrli óńirler boıynsha esirtkini tasymaldanatyn jáne partııalar jóneltiletin jerlerdiń birine ornalas­tyrý, sondaı-aq naqty ókilettikterimen ShYU Esirtkige qarsy ortalyǵynyń jumys isteýi kóptegen mindetterdi sheshe alar edi. – Álem jurtshylyǵyn adam saý­dasy sııaqty qylmys erekshe alańda­tady. Osy baǵytta qandaı jumystar júrgizilýde? – Adam saýdasymen baılanysty qyl­mystar qoǵamǵa keltiretin qaýpi ja­ǵynan kúrdeli de kóp qyrly krımı­nal­dy qubylystardyń biri bolyp tabyla­tyndyǵy sózsiz. Mysaly, Dostastyq elderinde adamdardy jynystyq jáne eńbekke paıdalaný tabysy jaǵynan qarý men esirtki saýdasynan keıin úshin­shi orynda tur. Qazirgi kezde adamdar saýdasynyń zańsyz arnalaryn uıym­das­tyrý kóbinese ultaralyq sıpat ala­tyndyqtan, uıymdasqan qylmyspen keshendi kúresý arqyly problemany qaras­tyryp,  ony sheshý joldaryn izdestirý kerek. Qazaqstan negizgi halyqaralyq aktilerdi ratıfıkasııalady, adam saýdasyna qarsy is-qımyldy retteıtin halyqara­lyq quqyqtyq aktilerdi ulttyq zańna­ma­ǵa ımplementasııalaý jumystary jalǵastyrylýda. Byltyrǵy jyldyń jel­toqsanynda TMD memleketteri bas­shylary keńesiniń sheshimimen bekitilgen TMD-ǵa qatysýshy memleketterdiń adam saýdasyna kúrestiń 2011-2013 jyldarǵa arnalǵan yntymaqtastyq baǵdarlamasy boıynsha sharalar kesheni belgilendi. ShYU-nyń rólin kúsheıtý úshin, bizdiń kózqarasymyzsha, osy baǵytta praktıkalyq yntymaqtastyq maqsatyn­da adam saýdasyna qarsy is-qımyl jónindegi mamandandyrylǵan bólimshe­ler­di qurý máselesin qarastyrǵan jón. Bul úshin, mysaly, osy qylmystarǵa qa­tysy bar adamdar týraly halyqara­lyq derekter qoryn qurý kerek. So­nymen birge iz-túzsiz joǵalǵan adamdar men tanylmaǵan máıitter týraly biryń­ǵaı memleketaralyq derekter qoryn qurý múmkindigin zertteý kerek. Osy aqparatty adam saýdasymen baılanysty qylmystardyń qurbandaryn izdestirýde jáne tanýda paıdalanýǵa bolady. Adam saýdasyna qarsy is-qımyldyń tıimdiligin arttyrý maqsatynda biz adamdardyń zańsyz trafıgine qatysy bar jumys isteıtin qylmystyq toptar týraly, olar qoldanatyn azamattardy tartý jáne áketý ádisteri men tásilderi týraly aqparat almasýdy der kezinde qamtamasyz etýdi, túrli memleketterdiń quqyq qorǵaý organdarynyń birlesip jedel-izdestirý jáne jedel-aldyn alý sharalaryn ótkizýin keńinen tájirıbege engizýdi usynamyz. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV.