Majarlardyń qazaqtarǵa yqylasy erekshe

Elbasy Nursultan Nazar­baev­tyń Joldaýyndaǵy joǵary oqý oryndaryndaǵy bilim sapa­syn kóterý, bilim berý men ǵy-lymdy damytýdyń jańa deń­geıin qamtamasyz etý mindetterin Taraz memlekettik pedago­gı­kalyq ınstıtýty oıdaǵydaı jú­zege asyryp, álemdegi bedeldi oqý oryndarymen birlese ju­mys istep jatyr. Sonyń bir dáleli – jaqynda Taraz memlekettik pedago­gıka­lyq ınstıtýtynda stýdentter, magıstranttar, oqytýshylarǵa arnap ótkizilgen Majarstannyń Seged zertteý ýnıversıtetinen kelgen ǵa­lymdar Ivanıch Marııa jáne osy joldardyń avtory aka­de­mııa­lyq utqyrlyq dáris­terin ótkizdi. Kezdesýdi ashqan ınstıtýt rek­tory, tarıh ǵy­lym­darynyń dok­tory, professor As­qar Abdýaly qazirgi bilim berý­diń mańyzdy má­selelerine, joǵary bilim jú­ıesi, Bolon prosesiniń ólshem­derin júzege asyrý sharalaryna toq­tal­d­y. Pedagogıkalyq ınstıtýt bul akademııalyq utqyrlyq dáriste­rin tyńdaýǵa Taraz qalasyndaǵy birneshe ýnıversıtetterdiń jáne pedagogıkalyq ujymdardyń ókil­derin de shaqyrypty. Sóıtip, olar da Majarstannyń joǵary bi­lim júıesi jáne ǵylymı izdenister jóninde áńgime tyńdady. Seged zertteý ýnıversıteti 2006 jyldan bastap Bolon prosesine qosylǵan. Sondaı-aq ol álemde bilim sapasy moıyn­dal­ǵan 500 ýnıversıtettiń qata­ry­na kiretinin de atap ótken jón. Majarstannan bul qatarǵa kirgen tek eki ýnıversıtet: Býdapeshtegi Lorand О́tvósh atyndaǵy zertteý ýnıversıteti men osy Seged zertteý ýnıversıteti. Bul topqa ený múmkindigi ǵylymı jarııalanym­dar jáne oqytýshylar, stýdent­ter­diń sanyna, sheteldik oqytý­shy­lar men stýdentterdiń úles salmaǵyna qarap baǵalanady. Tizimdi bastap turǵan – Anglııanyń Kembrıdj ýnıversıteti, ekinshi-úshinshi oryndy Amerıkanyń Garvard jáne Iel ýnıversıtetteri enshilegen. Qabyrǵasynan Nobel syılyǵynyń laýreaty, bıolog Albert Sent-Derdıdiń shyqqa­ny da – Seged zertteý ýnıversı­teti­niń abyroıy. Atalmysh bilim ordasy jaratylystaný ǵylym­dary­men qatar túrkitaný sala­syn­da da zor bedelge ıe. Osy ýnıversıtette álemge aty belgili shyǵystanýshylar Laıosh Lıgetı, Dıýla Nemet qyzmet etken. Altaıstıka kafedrasynyń negizin qalaǵan – akademık Andrash Rona-Tash. Al onyń shákirtteri, ara­myz­dan erte ketken, rýna jazýy­nyń, qypshaq grammatıkasynyń bilgiri – Arpad Berta, Majar­stan­nyń Qazaqstandaǵy alǵashqy elshisi, túrkitanýshy Iojef Torma sekildi ǵalymdar túrkitaný ǵy­lymynda óz esimderin máńgi­lik­ke qaldyrdy. Seged zertteý ýnıversıtetiniń Altaıstıka kafedrasynyń meń­gerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń dok­tory, professor Marııa Ivanıch – Osman ımperııasy, Altyn Orda jáne Qyrym handyǵy týra­ly tarıhı zertteýlerdiń avtory. Ǵalymnyń eńbekteri Eýropanyń ataqty bilim ordalarynda oqy­tylady. Taraz memlekettik peda­go­gıkalyq ınstıtýtynyń stýdentterine ózi zerttep júrgen ta­qyryptar boıynsha dárister ót­kizip, olardyń bilimderin eseledi. Al men bolsam, Altaıstıka ka­fedrasynyń qazaq tili lektory retinde Majarstandaǵy qypshaq má­denıetiniń eskertkishteri jáne túr­ki­­tanýshy Ishtvan Mandokı Qo­ńyr­dyń ǵylymı qyzmeti, qa­zaq-majar ádebı baılanystary tý­raly dáris oqydym. Majarstanda tek Seged ýnıversıtetinde qazaq tili oqytylady. Majar­lar­dyń túrki halyqtarynyń ishinde tek qazaq tiline erekshe yqylas aýdaryp, yj­dahattylyqpen úıre­nip jatqanyn aıryqsha atap aıtý kerek. Sebebi, táýelsizdigimizdi al­ǵashqylardyń biri bolyp moıyn­daǵan Majar eli men Qazaqstan arasynda týystyq, dostyq, ynty­maqtastyq kún sanap nyǵaıyp keledi. Osy jyldyń sáýir aıynda Majarstannyń memlekettik hat­shy­sy Mıhaı Varganyń Qa­zaq­standa bolyp, eki el ara­syn­daǵy baılanystyń birtalaı ózekti má­seleleri jóninde Parlament Se­na­tynyń burynǵy Tóraǵasy Qa­symjomart Toqaevpen, mınıstrlermen kezdesip, keńesip qaıt­qany da – sózimizdiń bir dáleli. Seged zertteý ýnıversıtetinen kelgen ǵalymdardyń akade­mııalyq utqyrlyq dáristeri osy sııaqty halyqaralyq sharalarmen jalǵasyp jatyr. Eń bas­tysy – professor Marııa Ivanıch aıt­qan­daı, Qazaqstan jas­tarynyń kemel bilimge qol jetkizip, keleshekke senimmen atta­nýy. Ǵalym qazaq jastarynyń alǵyrlyǵyn, bilimge qushtar­ly­ǵyn baıqap, qazaq eliniń bola­shaǵy zor, joly aıqyn degen pikir bildirdi. Seged ýnıversıteti men Taraz memlekettik pedago­gı­kalyq ınstıtýty ǵy­lymı baı­lanystar jónindegi ke­li­sim-shart­qa otyrdy. Endi Bolon prosesiniń sheńberinde eki oqý orny tájirıbe almasady. Osy jyldyń qyrkúıeginde majar stýdentteri Taraz memlekettik peda­gogıkalyq ınstıtýtyna qa­zaq tili men ádebıetin tereń­dep úıre­ný­ge attanbaq. Raýshangúl ZAQANQYZY. Býdapesht.