Qymyz patenti – nemiste. Al shubat kimdiki?

Italııanyń ataqty ulttyq tamaǵy makaron spagettıin jep kórgen Sheraǵań – Sherhan Murtaza: “Osynyń qaı qasıetin maqtan qylady. Munyń arǵy atasy qazaqtyń kespe kójesi ǵoı”, degen edi. Italııa saparynda osyny ózimiz de baıqadyq. Qazaqtyń qadirli qonaǵyna qazy-qartany aralastyryp jaıa­nyń mol etinen tabaq tart­qan­daı ıtalııalyqtar birinshi ta­ǵamǵa mindetti túrde pastasyn, makaronyn usynady eken. Daı­yndalýy ár túrli shyǵar dep ár­túrli meıramhanadan jep kór­sek te, Sheraǵań aıtqandaı, qa­sıe­tin tanı almadyq. Makaron­nyń aty – makaron. Dúken sóre­le­rinde syımaı turatyn “Sul­tan” markasy sekildi. Erek­she­ligi, ıta­lııalyqtar taǵam daıyn­da­ǵanda ketchýp paıdalanbaıdy. Olardyń túsiniginshe, ketchýp quramynda konservanttar men jasandy boıaǵysh bar, al bul zııandy delinedi. Onyń ornyn boloneze, ıaǵnı etti soýs basady. Shanyshqymen balyq aýlaǵan­daı bir pisýi ishinde makarondy jep otyryp oılaısyń ǵoı, ıta­lııalyqtardyń aldyna tóre ta­baq et tartsań, makaronnan jaq­sy emes dep shorshyp túsetini anyq. Boloneze daıyndaýdyń ma­shaqaty kóp. Túrli kók­ónis­ter­ge, sharapqa buqtyrylǵan eti qyr­ǵyzdyń tú­tip týraǵanyndaı usaq. Ita­lııalyq shef-aspaz­shy­dan aýdar­­mashy arqyly suraǵa­ny­myzda kózi ottaı janyp ketti. Saǵattap túsindirýge bar. Una­maıdy degen­di sózben emes, qa­baq­pen-aq tanytsańyz qazekeń se­kildi aqkóńildeý keletin ıta­lııalyq baýyrdy áp-sátte renjitip ala­syz. Bul – olardyń ulttyq taǵamy, ulttyq brend. Al bizdiń she... Jilik-jili­gi­men múshege bólinip, astaýǵa sa­lyp tartylǵan et. Bireýler ospa­dar­lyqpen tańyp jibergen – bes­barmaq. Bizdiki me?! Bizdiki sııaq­ty. Áı, qaıdam. Jylqy etin jek kórmeıtin fransýzdardaǵy bir pysyqtar biz maldanyp júrgen et asýǵa patent alǵan deıdi. Bi­lek­teı qazyńyzǵa ózbek aǵaıyn­dar ıe. Joq deı almaısyń. Qońy­rat – qalyń tarmaqty el. Jar­ty­syna jýyǵy keshegi qazaq, búgingi ózbek jerin jaılap, sol elge sińdi. Túbi bir túrkiligimiz bar, aǵaı­yn jat emes. Ony aıtasyz, О́z­bekstannan jumys jasaýǵa kelgen bir jigit ishki jaqta Adaı dep atalatyn ózbek aýyly baryn aıtqan. Alpamys batyrdyń mereı­toıyn ózbekter toılady dep bıtke ókpelep tonymyzdy otqa jaq­qanymyzben, túbi týysqan sol qazaqtardyń pysyqtaý tý­ǵan­dary “qazy – bizdiń ata-baba­myzdyń asy” dese, talasa al­maısyz ǵoı. Salqar dalamyz sııaqty keń­qoltyqpyz. О́tkende, Qazaq­stan­daǵy aýylsharýashylyq kórme­si­ne Germanııadan kelgen nemis qazaqtarǵa ózi patent alǵan qy­myz jaıly leksııa oqyp ketti. Qymyzdyń san aýrýlarǵa shı­pa­syn aıtady. Myńdap, júzdep bıe baılap otyr. Qymyzdy qur­ǵatyp, áıelderge opa-dalap ja­saı­tyndaı dárejege jetipti. Fabrıka ashqan. Betti jasar­tady deıdi. Atqa keshe ǵana minip úı­ren­gen nemis, qymyzdyń dámin tat­qanyna bir ǵasyr bolmaǵan ne­mis dúnıe júzine qymyzdy na­sı­hattap júr. Paıdasyn. Onyń avtorlyq quqyǵyna eshkim qol suǵa almaıdy. Rásimdep, sertı­fıkatyn alǵan. Opa-dalap ja­sap kór, sotqa bersin. Oǵan aqy tólep qana fırma ashasyń. Qu­jat oıynshyq emes. Buzsań, sotty bolasyń. Shubatqa ıe bolyp júrgen Musatilla Toqanov degen ǵalym aǵamyz bar. Oǵan da bir ózbek azamaty kelipti. “Kóke, qazaq-ózbek deıtindeı emes, túbi bir týysqanbyz ǵoı. Sizde aqsha joq, mende bar. Sertıfıkatyn bir­ge alaıyq. Kásiporyn asha­myz, paıdaǵa qalamyz” depti. Musatilla kókem, árıne, shor­shyp túsedi. Keıin tappaı qalatynyn bilip. Toqanov – Ońtústik-Batys mal jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń jetekshi mamany. Shubattan tab­letka túrinde sýsyn alýdy oı­lap tapqan ǵalym. Inno­va­sııa­lyq patentin alǵan. Keıin shubat­­t­an ıogýrt, sýsyn jasaýdy jol­ǵa qoıdy. Jańa tehnolo­gııasy ót­ken jyly Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrligi uıym­dastyrǵan ınnovasııalyq óner­tap­qyshtar konkýrsynda 380 jo­banyń ishinen tańdalǵan jıyr­ma úzdiktiń qataryna kirdi. Qurt aýrýy, qant dıabeti, búı­rek, qan azdyǵy jáne onkologııa aýrý­laryna birden bir em dep qa­byldanatyn shubattyń biraq joly bolmaı keledi. Kásip­oryn ashýǵa Ulttyq ınnova­sııa­lyq qor men oblystyq “Maksı­mým” óńirlik ınvestısııalyq or­taly­ǵy ket ári emes, biraq aı­lyǵy shaı­lyǵyna ǵana jaraǵan ǵa­lym­­da kepildikke qoıatyndaı iri múlik, nysandary joq. Alaıda, shubattyń qasıet­te­rin ǵylymı túrde dáleldep júr­gen ǵalym jolortadan qaı­tar jan emes. Jaqynda jolyqtyq. – Eldiń ekonomıkalyq qaýip­siz­digin saqtaý úshin syrttan ke­letin taǵam jáne basqa ónimder 20 paıyzdan aspaý kerek, al búgingi tańda ókinishke qaraı sút ónimderiniń 63 paıyzy, kókónis, taǵy basqa tuqym ónimderiniń 80 paıyzy syrttan keledi, – deıdi ǵalym. Sebebi, bizdiń aýyl sharýashylyǵyndaǵy ekonomıka­nyń damýyna áser etetin sala­larǵa kóńil bólý álde de bolsa jetkiliksiz. Eń aldymen buǵan memlekettik kózqaras qajettigin umytpaýǵa tıispiz. Munaıly el qataryna jatqanymyzdy maqta­nysh tutqanmen, munaı da bir kúni taýsylady. Olaı bolsa, bolashaqty boljaı otyryp, bú­gin atqarylatyn isti keıinge qaldyrmaýymyz kerek. Sondaı salanyń biri túıe sharýashy­lyǵy bolyp esepteledi. Onyń sútin joǵary tehnologııamen óń­deý isin jolǵa qoıa alatyn bol­saq, onda bizdiń ekonomıkalyq órleýimizge oń yqpalyn tıgize­tin, ekonomıkalyq bulaqtyń bir­den-bir kózi bolýy sózsiz. Osy­laı dep sózin túıindegen ǵalym munyń sebebin tómen­degishe túsindiredi. Eger resmı aqparatqa súıensek, Ońtústik Qazaqstan oblysy bo­ıyn­sha 16 myń túıe bar. Bul kór­setkish respýblıka boıynsha 150 myńǵa jýyqtaıdy. Túıe sútiniń ónim­deri munaı ónimderine qara­ǵanda 38-40 ese qymbat. Mysaly, halyqaralyq bırjada 1 barrel munaı 70 dollar, 1 tonna munaı 350 dollar. Al shubattyń 1 lıtr satylý quny Qazaqstanda 400-600 teńgeni quraıdy. 1 tonnasy 400-600 myń teńge. Al shetelge shy­ǵatyndaı jaǵdaıda álbette kem degende 2-3 ese qymbatqa saty­lady. Sondyqtan, munaımen sa­lys­tyrǵanda shubattan túsetin tabys aıtarlyqtaı kólemdi. Tórt túliktiń tóresi túıe ma­lyna óndiristik kózqaras bolsa, bolashaqta qazirgi tańdaǵydan mal sanyn 10-20 ese kóbeıtýge múm­kin­dik bar. Elimizdegi Mańǵystaý, Aty­raý, Qaraǵandy, Qyzylorda, Ońtústik Qazaqstan, Jambyl ob­lystarynyń kóptegen shól-shó­leıt jeri bos jatyr. Osyndaı jer­lerde túıe sharýashylyǵyn da­mytýǵa qolaıly der edim. «Túıe maly – kedeıdiń maly» de­gen halyqta qaǵıda bar. О́ıtkeni, túıe maly shólge tózimdi, qoı jáne sıyr sııaqty ózine arnaıy kútimdi, jyly qorany onsha qa­jet etpeıtin janýar. Eger osy is memleket tarapynan qolǵa aly­nyp, biz usynǵan tehnologııa negi­zinde júrgizilse, onda shubat Qa­zaq­stannyń ulttyq brendi retinde álemge tanymal taǵam retinde belgili bolary aıqyn. Áleýmettik ekonomıkalyq jaǵdaıdy túzeýge múmkindik beretin bir sala bo­lary anyq. Eń aldymen shubattyń emdik qasıetine toqtalatyn bolsaq, bir lıtr shubat adam aǵzasyn táýlik­tik qajet etetin vıtamındermen, jáne basqa mıkroelementtermen tolyq qamtamasyz ete alady. Bir lıtr túıe sútiniń qýattylyǵy  911 kkal bolsa, sıyr sútiniki 660 kkall-ǵa teń eken. Shubatta ta­bıǵı ımmýndyq qasıeti adam den­saý­ly­ǵyna paıdaly túıirshik belok­tar bar. Densaýlyq saqtaý mı­nıstr­ligine qarasty Taǵamtaný aka­demııasynyń dırektory, ult­tyq Ǵylym akademııasynyń aka­de­mıgi Tóregeldi Sharmanovtyń málimetteri boıynsha, ókpe, baýyr aýrýlaryn, holesıstıtti, ót jol­dary­nyń qabynýyn shubat­pen em­deýde klınıkalyq tıimdi­ligi dá­leldengen. Otandyq jáne batys ǵalymdarynyń málimetteri bo­ıyn­sha, alty aı boıy kúndelikti astan 30 mınýt buryn bir lıtr shubat ishken jaǵdaıda onyń rak, SPID, tynys alý, as qorytý jol­darynyń jáne júrek-qan tamyry sııaqty aýrýlardy emdeýge yqpal jasaıtyndyǵy tujyrymdalǵan. Shubattyń shıpalylyǵy negi­zin­de Birikken Ulttar Uıymynyń sheshimimen Eýropa, Amerıka, Af­rıka, Azııa qurlyqtarynyń hal­qyn túıe sútinen daıyndalǵan ónimdermen qamtamasyz etý baǵ­darlamasy qabyldandy. Osyǵan oraı Japonııa, Eýroodaq, Amerı­ka, Avstralııa sút ındýstrııa­sy­nyń beldi kompanııalary túıe súti­niń ónimderin óńdeý tehnolo­gııa­laryna qyzyǵýshylyq tanytý­da. Qazir dúnıe júzinde balalar tamaǵyna, aktımel, ımmýnel, bıo-ıogýrt jáne qyshqyl sútti taǵam­darǵa sıyr súti paıdalanylyp júr. Al ol jetilip ósip kele jat­qan bala aǵzasyna onshalyqty paıda ákele bermeıtindigi aqpa­rat­tarda aıtylyp keledi. Sıyr súti quramy jaǵynan ana sútinen alshaq jatqandyqtan, zat almasý prosesin buzyp, qant dıabeti sııaqty aýrýlardyń beleń alýyna jol ashady eken. Al túıe men bıe sútiniń tabıǵı ımmýnomodýl­ıa­tor­lyq qasıeti barlyǵy dálel­den­gen. Alaıda, jańa saýylǵan túıe sútinen daıyndalǵan shubat, myq­ta­ǵanda eki aptaǵa shydas beredi, ári qaraı ashyp buzylady. Ol úshin ne isteý kerek? Shubat pen qymyzdan qurǵaq untaq, tabletkalar jasap, óndi­ris­ke shyǵarsaq, qazaqtyń álemdik rynoktan óz ornyn oıyp alar jeri osy. Shubat tabletkasyn shy­­ǵarýdy Shymkenttegi «Hım­farm-Santo» farmasevtıkalyq fab­­rıkasy alda­ǵy ýaqytta óndiriske qoımaq nıet­te. Shubatty tabletka etip shyǵarý úlken ınvestısııany qajet ete­tindigi sózsiz. Al jobany tolyq­taı júzege asyrý úshin orasan kóp qarjy qajet. BUU-nyń Aýyl sharýashy­ly­ǵy jáne tamaq ónerkásibi depar­ta­mentiniń Eýropa, Amerıka, Af­rıka jáne Azııa elderin túıe sútinen jasalǵan qyshqyl sútti taǵamdarmen qamtamasyz etýge sha­qyrýy, bizdiń memleketti oı­lan­dyrýǵa tıis. Osy oraıda ǵa­lym­nyń óz qaýpi de bar. – Biz, bir top ǵalymdar, túıe­niń shubatyn jasaý ádisine, bal­qaımaq jáne shubattan untaq, ıogýrt jáne tabletka alýǵa Qa­zaq­stannyń ınnovasııalyq pa­tent­terin alǵanymyzben, – deıdi ol, – myqty elderdiń ǵalymdary tolyǵymen bizdiń jańalyqtardy zertteı kele, bir túıirshik ózgeris engizip, bizdiń jańalyqtardyń ıe­gerleri bolyp shyǵa kelýine esh­kim kepil bola almaıdy, Mysaly, bizde oılap tabylǵan alys jaı­laý­larda, kókónis alqaptarda qol­da­natyn jyljymaly tońazyt­qysh­tarǵa ızraıldikter qyzyǵý­shy­lyq tanytýda. Maýsym aıy­nyń sońyna bizdiń Shymkentke Japonııanyń beldi ulttyq tele­kompanııasy «En-Ech-Keı» kelip, túıe sútinen shubatty jasaý teh­nologııasy týraly kıno túsirip, Japonııada kórsetpekshi. Bir ja­ǵynan bul degen bizge úlken abyroı, al ekinshi jaǵynan úlken suraq týyndaıdy?.. Musatilla Toqanov qarjy má­se­lesi sheshilgen jaǵdaıda álem­dik naryqqa túıe súti ónimderin birneshe baǵytta shyǵarýǵa bo­la­tyndyǵyn aıtady. Birinshisi, shubattyń qurǵaq tabletkalaryn óńdiretin seh ashý. Ekinshisi, asyl tuqymdy túıe maldaryn ósiretin keshenderdi iske qosý. Úshinshisi, túıe sútimen emdeıtin profılak­tıkalyq sanatorııler salý. Mu­ny tezdetpese bolmaıdy. О́ıt­keni, ǵalym aıtqandaı shubattyń tabletka túrindegi ónimderi ázir­ge eshbir elde joq. Qarjysy bar­lar qymyzdan opa-dalap aıyr­­ǵandaı shubatqa da qol sal­sa she?! Bú­ginde medısınada rak-obyr aýrýy jazylmaıtyn dertke jatady. Al osy aýrýǵa ushyra­ǵan dertti te­jeıtin “laktofer­rın” degen dá­rini sút ishindegi aqýyzdan alady eken. Paıda­ly­sy ana súti deli­nedi. Bir lıtr “laktoferrın” alý úshin 2,5 ton­na ana súti ke­rek. Ol ońaı­lyqpen tabyl­maı­dy. Musatilla Toqanov osy fer­mentti túıe sútinen alýǵa bola­tyndyǵyn anyqtady. Osy ja­ńa­lyǵyn Ádi­let mınıstrligine qarasty Zııat­kerlik quqyq men­shigi komıteti­ne tirketip, tıisti patent alǵan. Máselen, bir gramm “laktofer­rın­nyń” quny 2,5 myń dollar bolsa, túıe súti­nen óndirgende, ol 3,3 dol­larǵa túsedi. Iаǵnı, 800 teńge shama­synda. Bul dári adam boıyn­daǵy qaýipti bakte­rııa­lar men vırýstardy joıatyn­daı qasıetke ıe. Biraq munyń bárine orasan qarjy qajet. Qazaqstandyq ǵalymdardyń «Shubat alý ádisine» alǵan ın­no­vasııalyq patenti Jeneva qa­lasynda 150 jyl buryn ashyl­ǵan «Búkilálemdik ónertapqysh­tar» ınstıtýtynyń 2010 jylǵy 23 sáýirdegi sheshimimen álem­degi aldyńǵy qatarly jańalyq dep tanylyp, altyn medalmen jáne 1-oryn dıplommen mara­pat­talǵan. Qazaq ǵalymdary qarap otyr­ǵan joq. О́tken ǵasyrdyń sek­se­ninshi jyldarynyń ba­syn­da Jam­byl gıdromelıo­ra­tıvtik ıns­tıtýtynyń ǵalym­da­ry oı­lap tapqan tamshylatyp sýarý ádisi búginde “Izraıl­dyq teh­nologııa” bolyp, elimiz­ge oral­dy. Qazaq ǵalymdary tap­qan jańalyq dep eshkim aıt­paıdy. Kól-kósir sýdy qajet etpeı­tindikten osy tehnolo­gııaǵa ótip jatyrmyz. Shubat – qazaqtyń ulttyq brendi. San alýan paıdasyn aıt­tyq. Eýropa klýbtary túgili myna Reseıdiń tómengi dıvızıo­nyndaǵy ortasha klýbtardan oısyraı jeńiletin qazaq­stan­dyq fýtbol klýbtaryna tekke shashylyp jatqan aqsha naǵyz memleket paıdasyna kelgende qysyr qalǵan sıyrdaı bola­tyn­dyǵy nesi eken?! Qazaqtyń shu­baty kóldeneń kók attynyń qanjyǵasynda ketpese eken, elge paıdasy tıse eken, myń aýrýǵa em dárýmen sýsynnan aıyrylyp qalmaıyq dep dabyl uryp júrgen ǵalymnyń janaı­qaıyna joǵarydaǵy tıisti sala basshylarynyń ún qatpaıtyn­dyǵy qalaı?! Baqtııar TAIJAN, Ońtústik Qazaqstan oblysy.