Úndistan

Akademık N.I.Konrad «Qaıta órleý (renessans) degenimiz– álem­dik gýmanızmniń dáýiri. Ol VIII-XII ǵasyrlarda Qytaıda bastalyp, IX-XV ǵasyrlarda Orta Azııa men Iran jáne oǵan irgeles jatqan Úndi­stan jerinde jalǵasyp, XIV-XVI ǵasyrlarda Eýropada aıaqtal­dy», dep jazady. Al osy shyǵys­tyq renessansta ıslam dinin qa­byl­daǵan túrkilerdiń alatyn orny aıtarlyqtaı. Mysaly, X ǵasyr­dyń sońynda túrkilerdiń Aýǵan­stan, Shyǵys Iran jáne Soltústik Úndistanda Shyǵystaǵy eń kúshti ımperııa Ǵaznaýılerdiń mamlıýktik sultandyǵyn qurǵanyn, sol elderde saýdany ósirip, ekonomıkany da­mytyp jáne qala qurylysyn ór­kendetkeni týraly K.E.Bosvort: «XI ǵasyrdyń basyna deıin túrki­ler Egıpettiń shyǵysynan Úndi­stanǵa deıingi jerdegi barlyq mu­syl­man elderiniń áskerı jáne mem­lekettik mekemelerine tereń enip ketti» deıdi.

Kóne mádenıet besiginiń biri –Úndistan tarıhynda túrkiler izi taı­ǵa tańba basqandaı anyq kóri­ne­di. Tipti Úndistandaǵy kórshileri tanyp, olarmen dıplomatııalyq qa­tynas ornatqan alǵashqy memleket – Delı sultanatyn da osy Ǵaznaýı túrkiler qurapty. Al ataǵy shar­tarapqa tegis taraǵan Uly Moǵol ımperııasynyń negizin qalaǵan 1483 jyly Aqsaq Temirdiń balasy Omar Shaıhydan týǵan Babyr bolsa, Ba­byrdyń sheshesi – Qutlyq Nıgar hanymnyń ózi Moǵolstan ha­ny Jú­nis­tiń qyzy bolatyn. Babyr jáne qazaq tarıhynyń shamshyraǵy Mu­hammed Haıdar Dýlatıdyń shesheleri – birge týǵan, apaly-sińlili adam­dar edi. Demek, Babyr men Mu­hammed Haıdar bóle bolyp keledi.

1494 jyly Omar Shaıhy qaı­tys bolǵanda, Ferǵana ámiriniń ba­l­asy Babyr nebary 11 jasta bola­tyn. Osylaısha Ferǵana ámirligine jasóspirim kezinen kirisken Ba­byr­ǵa qarsylas-baqtalas ta, taqtalas ta kóp bolatyn. Aldymen ákesiniń inisi Samarqan ámiri Ahmet myrza kóz alartsa, bir jaǵynan ekinshi bir týy­sy Jıhangerdiń de Ferǵana ámir­ligine talasqysy keletin. Osyn­daı kezeńde qaharymen jahandy qaı­myqtyrǵan Aqsaq Temir qurǵan alyp ımperııa álsiregen tusta tarıh sahnasyna taǵy bir tulǵa kelgen bolatyn. Ol – Deshti Qypshaq hany Ábilhaıyr tuqymy Muhamed Shaıbanı edi. Mine, osy Shaıbanıden je­ńilip, Ferǵanadan yǵysqan Ba­byr aldymen Kabýldy alyp, Ba­dah­shanǵa qonys tebedi. 11-12 ja­sy­nan at ústinen túspegen Babyr Úndi­stan­ǵa bılik júrgizýge daıyn­dala­dy. 14 jyl áskerin qaıta qu­ryp, zeń­birekter jasap, soǵys tak­tı­ka­syn jetildire beredi. Osylaı­sha, 1526 jyldyń qarashasynda 12 myń kisilik qolymen Penjabqa, odan Delıge attanady. 1526 jyly sáýir aıyn­da taǵdyr sheshken urys bo­lyp, Delı sultany Ibragım Lodı­dyń 40 myń áskerin jeńedi. Tarıhta Uly Moǵol ımperııasy atanǵan memleket bastaýy osy jyl­dardan alynady.

Úsh ǵasyr boıy úndi máde­nıetinde túrkilik órnek salǵan Babyr urpaqtarynyń izin Úndistan astanasy Delı shaharynan moly­nan tabasyz. Delıge kelgen adam soqpaı ketpeıtin qasıetti bir jer bar. Ol – Babyr balasy Hýmaıýn (Ǵu­maıyn) jerlengen kesene. Hýmaıýn taǵdyry da qaıtalanbas taǵ­dyr. Babyr ólgen soń 9 jyldan keıin aýǵan áskerı basshysy Sherhan Delıdi basyp alyp, Hýmaıýn 16 jyl boıyna Pákstandy kezýge máj­búr bolady. Sol jerde 1542 jy­ly Úndistan tarıhynda uly Ak­bar atanǵan balasy dúnıege keledi. Araǵa jyldar salyp Qyzyl­bas shahynyń qoldaýymen 1555 jyly Delı men Kabýldy qaıtyp ala­dy. Erteden jetken áfsana bo­ıynsha, 1556 jyly qolynda usta­ǵan kitaptary bar kitaphana bas­pal­daǵymen túsip kele jatqan patsha qulaǵyna azan úni shalynady. Namazǵa asyǵyp, baspaldaqtan jedel túsemin degen Hýmaıýnnyń aıa­ǵy taıyp ketedi. Sóıtip, basy ja­rylǵan patsha birneshe kúnnen keıin qaıtys bolady. Taǵdyrdyń buı­ryǵy degen osy shyǵar, kózi tirisinde osy jerge kesene turǵy­za­myn degen oıyn onyń jesiri Hamıda-Begim iske asyrady. Kesene­niń 7 metrlik bıik irgetasynyń ózi tastan qashalǵan órnek. 47 metr bıiktikke qulash urǵan qyzǵylt tastan turǵyzylyp, mármár taspen ádip­telgen Hýmaıýn kesenesiniń aı­na­lasyndaǵy gúlzarlar, haýyzd­ar men saıabaq ertegidegi ıranbaqtaı elesteıdi. Hýmaıýn jesiri 8 jyl boıyna turǵyzǵan ǵımarat bul kúnderi IýNESKO qorǵaýyna alynǵan. Úndistan kúni áýe aınalǵandaı kúıip tur. Biz Delıge túsken kún­niń ertesine tús mezgilinde aýa tem­peratýrasy 52 gradýsty kórset­ken-di. Al Hýmaıýn baǵynyń ishi ystyq­tan qashqan adamǵa saıa bolatyndaı. Jalpy úndilikter úshin kópshilik demalatyn oryndyqtar degen óte shartty uǵym. Kez kelgen aǵash kóleńkesi olarǵa demalatyn oryn, tipti jatatyn, ómir súretin turaq bola beredi. Hýmaıýn kesenesiniń ma­ńaıy da osyndaı adamdarǵa to­ly, tamaqtaryn jep, sýsyndaryn iship, balalaryn oınatyp otyrǵan jurtshylyq. Úndistanda taǵy bir ańǵarǵanym, mundaǵy kez kelgen ta­rıhı, mádenı eskertkishti tamashalaý quny óz azamattaryna arzan, al sheteldikterge odan 5 esege deıin qym­bat bolady eken. Sodan da bolar, kedeıleri qaptaǵan eldiń ózinde osyndaı oryndarǵa kelýshiler qa­ra­sy kóp-aq. Arnaıy eks­kýrsııalar júıeli túrde uıymdas­ty­ry­latyn bol­sa kerek, tarıhı orynǵa top-tobymen kirip jatqan úndilikter. Endi qyzyl tastan kóterilgen kózdiń jaýyn alatyn Hýmaıýn kesenesine oralaıyq. Ortalyq zalda mu­sylman úlgisinde Hýmaıýnnyń máń­gilik tynystaǵan zıraty bar, ja­nyn­da eki áıeli men qyzy al kesene syrtynda Shah Jahannyń balalary jatyr. Táj Mahaldaı mahabbattyń ólmeıtin sáýlet dastanyn salǵan ákesi Jahanshahtyń ózin dúnıeden oz­ǵansha myrzaqamaqta ustaǵan Aýrengzeb baýyrlary Dara, Mýrad, Shýd­jany taqqa talasady dep ólti­rip qana qoımaı, babalarynyń kese­ne­siniń ishine kirgizbeı, janyna syrt­qa jerlepti. Hýmaıýn sońyna kesenesimen qa­tar Úndistan tarıhynda Uly Ak­bar atanǵan 13 jasar ulyn qal­dyr­dy. Balalyq shaǵy ákesiniń taq­tan taı­ǵan tusyna, mehnat shegip, kezip júr­gen kezine sáıkes kelgen Ákbar ne oqı, ne jaza bilmeıtin. Biraq tabıǵatynda, teginde bar tektilik ony kórsoqyr etpeıdi. Áde­bıetti talǵaı biletin, sáýlet ónerin keýdesine uıalatqan, mesenat Ákbar eshbir dindi keýdesinen ıtermeıtin. Ol ózi­niń baı kitaphanasyndaǵy 24 myń­nan astam manýskrıpterdi daýystap oqytatyn bolǵan. Rýhanı álemi keń uly patsha qaramaǵyndaǵylardy mu­­sylman, ındýs dep bólmeı, tuń­ǵysh ret musylman emesterden bas­qa din ókili bolǵandyqtan tóleı­tin qo­sym­sha alym– djızdi aldyryp tastaıdy jáne áskerde qyzmet etý men memlekettik bılikke musylman emesterdi tartýǵa bolmaıdy degen talapty da joıady. Onyń dańqty qolbasshylarynyń biri – Radja Sınh ındýs bolatyn. Osyndaı kóptegen ıgi isterimen ha­lyq jadynda qalǵan Akbar esimine uly degen ataý tirkelip aıty­lady. Sonaý yqylymnan kele jatqan Úndi­stan tarıhynda eki padıshaǵa ǵana uly esimi berilgen. Biri – uly Akbar jáne uly Ashok. Al Akbarǵa qarama-qarsy tul­ǵa, ol 50 jyldaı eldi dara bılegen Aýrangzeb edi. Akbar nemeresi, Shah Ja­han balasy Aýrangzeb Ún­di­stan­dy myqty bılegenimen óte qata­l bolady. Musylman emesterge salyq tóletken ol salyqtan qashqan ındýstar ıslam dinin qabyldaıdy dep oı­lasa kerek. Aýrangzeb óte qara­pa­ıym ómir keshedi. Sharap ishpeı, sıyr etin jemeı, orazasyn qalt jibermeı, kedeıler syndy qara sý men nandy qanaǵat tutqan patsha qaıyr-sadaqany molynan úlestiretin bol­ǵan. Aýrengzeb ólgennen keıin Uly Moǵol ımperııasynyń basynan baǵy taıa bastaıdy. Ana jerden, myna jerden bas kótergen ındýstar ımperııadan bólinip, usaq-usaq kináz­dikter paıda bolady. Delıge kelgen adam mindetti túr­de qyzyqtaıtyn taǵy bir sáýlet eskertkishi, ári tarıhı oryn – «Lal–Kıla» nemese Qyzyl qamal. Irgetasy 1639 jyldyń 16 sáýirin­de qalanǵan Qyzyl qamal quryly­sy 1648 jyldyń dál 16 sáýirinde aıaqtalypty. Táj Mahaldy sal­dyr­ǵan Shah Jahan buıryǵymen qolǵa alynǵan qamaldyń uzynd­y­ǵy 2,5 shaqyrym bolsa, bıiktigi Djamna ózeni betkeıinde 16 metr, al qala jaǵynda 33 metrge jetedi eken. Qamal ishindegi sáýlet eskertkishteri ásemdigimen, órnektelgen tas kestesimen kóz tartady. Aq tús­ti, qyzyl tústi mármár tastardan qalanǵan ǵımarattyń birneshe zaly bar. Biri – shahtyń jeke adam­dardy qabyldaıtyn orny bolsa, endi biri – elshilermen, ýázir­leri­men keńesetin zaly. Bul zaldyń edeni mármár, al tóbesi kúmispen kómkerilgen. Shah Jahan buıry­ǵy­men dál osy zal úshin «Taýys ta­ǵyn» jasatady, asyl tastarmen bezendirilgen bul taqqa sheberler 7 jyl eńbektenedi. Árqaısysy júz­den asatyn laǵyl, zúmiret, kók la­ǵyl, marjan syndy asyl tastar jarq-jurq etip kórik bergen bul taq kezinde taǵy bir qorasandyq túr­­ki Nádirqul shańyraǵynda týyp, Irandy bılegen Nádir shah­tyń oljasy bolady. «Eger jer betinde jumaq bolsa, onda ol dál osy jer» dep jazy­lypty osy zalǵa ótetin Kal-a Mú­ba­rák ıin qaqpasynda. Qamal ishindegi saıabaqtar men gúlzarlar Hýmaıýn kesenesin kózińizdiń aldyna keltiredi. Aıyrmasy munda padısha otbasyna arnalǵan hamam mon­sha­sy men aq mármárdan órilgen, kúmbezderi qara mármárdan jasal­ǵan «Marjan meshiti» syndy ózge de sáýlet eskertkishteri bar. Meshit padıshanyń óz otbasyna, saraıdyń joǵary dárejedegi laýazym ıelerine arnalyp salynypty. Al qamal syrtynda «Djamma meshiti» tur. Ol úndilikterdi ıslam dinine kóp­tep tartýdy kózdegendikten, qala tur­ǵyn­daryna arnap salynypty. Ky­zyl qamaldan shyqqan týrıster bir mezgilde 2500 adam namazǵa tu­ra­tyn osy meshitti betke alady eken. Úndistandy aýyzǵa alǵanda ısi qazaqtyń esine túser bir erekshe esim bar. Ol – Muhamed Haıdar Dý­latı. Jetisýdaǵy Dýlat ámir­leri­niń urpaǵy, Moǵolstan bıleýshisi Júnis hannyń jıeni, Ba­byr­dyń bólesi, «Tarıhı Rashıdı», «Ja­han­na­me» dastanynyń avtory. Ǵulama ǵalym ákesi Muhamed Qusaıyn Shaı­banı hannyń qolynan qaza bolǵan soń naǵashysy Qashqar hany Sultan Saıd hannyń, odan keıin bólesi Babyrdyń qasyna keledi. Al Babyr óziniń ataqty «Babyrname» atty memýarlyq kitabynda Dýlatıdyń aqyndyq talantyna, bilimdiligine, sadaq jebesin jasaýdaǵy sheberligine asa joǵary baǵa beredi. 1541 jyly Babyr urpaqtarynyń kóme­gi­men Kashmır elin jaýlap alyp, sonda derbes memleketke ózi jeke- dara bılik júrgizgen halqymyzdyń dańqty perzenti 1551 jyly sonda­ǵy taıpalardyń birimen shaıqas kezinde mert bolady. Biraq onyń artynda máńgilik ólmeıtin mura qaldy. Onyń eńbegi talaı tarıhı zertteýlerdiń tunyq ta móldir bas­taýy bolyp keledi desek, úsh ǵasyr boıyna Úndistanǵa bıligin júrgiz­gen túrki áýletiniń bılik qurý mezgili Bahadúr shahpen támamdalady. О́kinishke oraı, Ámir Temirdi de, Babyrdy da qazir ózbekter dara ıelenip júr. Al negizinen alǵanda barlas degen rýdyń ózi túrkilengen mońǵoldyqtar edi. О́zbekterde barlas degen rý bolmaǵan. Babyr bar­lyq túrkilerge ortaq tulǵa. Derekterge zer salsaq, onyń áskeriniń quramynda bolǵan taıpalar qazirgi qazaq rýlary ekendigi aıqyn. Bizdiń qasymyzda tárjimashy bop júrgen gıdymyzdan moǵoldar­dan qalǵandar bar ma dep suraǵan­byz. Sonda ol ózderin naıman­dar­myz deıtinder bar, biraq olar qý taqyr kedeıler dep jaýap berdi. Al Úndistandaǵy qý taqyr kedeı­diń ómiri adam aıtsa nanǵysyz, múlde bólek álem. Olar kóshede jatyp, kóshede týady, sonda ósedi. Birde kólik ishinde otyryp, sondaı otbasynyń tirligin baqylaǵanym bar. Syrtta 45 gradýs ystyq. Mine, aǵash kóleńkesinde bir er adam uıyqtap jatyr. Qasynda 3-4 aı sha­masyndaǵy balasyn ustaǵan áıel náreste denesine áldeqandaı suıyqtyq jaǵyp otyr. Olar otyr­ǵan mańaıda jasy 4-5 jáne 2 jas shamasyndaǵy jalańbut ul men qyz júr. Bir kezde ornynan turǵan áıel kúnniń kózinde turǵan legendi qasyna alyp keldi de sábıin jýyn­dyra bastady. Osylaısha sharýasyn yńǵaılap alǵan soń ol endi qaıyr suraýǵa kiristi. Negizi úndistandyqtar úshin syr­t­qy beınedegi tazalyqtyń pálen­deı róli joq, bastysy – adamnyń ishki áleminiń tazalyǵy kórinedi. Úndilikterdiń ishki jan saraıy­nyń tazalyǵyna mán berýiniń sy­ry olardyń dinı uǵymdarynda ja­tyr. Máselen, Úndistandaǵy djaı­nısterdiń «ahımsa» ustanymy bo­ıynsha tiri jándikke zalal keltirýge bolmaıdy. Djaınıster «shvetambar» jáne «dıagambar» dep bó­linse, osynyń dıagambar tarma­ǵyn­daǵylar aýyzdaryna dáke baılap júredi. Sebebi, aýyzǵa kózge ilinbeıtin kishkentaı da shirkeı kir­mesin deıdi. Tipti osy dıagambarlar taban joldaryn sy­pyr­ǵysh­pen sypyryp, aýyzdaryn baı­laǵanymen qoımaı, ústerine lypa kımeıdi eken. Jalpy úndi­lik­ter úshin ajal esh qorqynyshty emes. О́lgen soń qaıtyp ómirge keletinderine olar kámil senedi. Son­dyq­tan da bolar, jol qozǵa­lys­tarynda ál­debir apatqa ushyrap qalamyn dep te qoryqpaıtyn sy­ńaı­ly. Olaı deıtinimiz, eki aıaqty shaǵyn mopedke áıeli men eki bala­syn otyr­ǵy­zyp, birese olaı, birese by­laı zýlap bara jatqan úndi­likterde esep joq. Kúıeýiniń ar­tyn­da eý­ropalyq áıelderdiń atqa otyrǵan tárizdi bir qyryn otyryp-aq eki balasyn qushaqtap, zýlaǵan kólikte ushyp bara jatqan áıel de esh qapersiz. Oqta-tekte kózińiz túsip ketse, sizge qolyn bulǵap, kúlip te qoıady. Álemde halqynyń sany jaǵy­nan Qytaıdan keıingi ekinshi oryn­daǵy Úndistan halqynyń basym bóligi, ıaǵnı 83 paıyzdaıy ındýızm­di ustanady. Jalpy ındýızm ter­mıniniń ózi Sındhý ózeniniń par­sy tilindegi ataýy «Hındý» degen sóz­den negiz alyp, keıin ol sol eldegi halyqtyń da ataýyna aınalyp ketken degen pikir bar. Indýızmniń ereksheligi sol, onda ortaq qudaı joq, tipten syıynatyn qudaı­lary­nyń sany da jetkilikti, sanaı ber­seń 30-dyń ústine shyǵyp ketedi eken. Brahman – álemdi jaratýshy, al Vıshný jaralǵan dúnıeni qor­ǵaý­shy, álemdegi erkektik bastaýshy bolsa, onyń áıeli Lakshmı qudaı– názik áıel mahabbatynyń beınesin sımvoldaıdy. Shıva bolsa joıý­shy. Dúnedegi bir zattyń joıylyp, ózge túrge aınalýy, mysaly japy­raqtyń sarǵaıyp túsip, topyraqqa aınalýy osy Shıva qudaıdyń pár­menimen bolady deıtin úndilikter Delıdiń ortasynda Shıva qudaıǵa arnap, alyp eskerkish ornatypty.  Indýıster, ásirese shıvaıtter Shı­vany tek joıýshy­lyq­tan basqa da óte kóp qudiretti ta­ńa­dy. Sonyń biri Shaktı – Shıva­nyń óziniń bólek rýhanı energııa­sy. Shaktı tek qajetti jaǵdaı­lar­da ǵana kóri­ne­di. Indýısterdiń túsinigi boıyn­sha, shaktıdiń kóme­gi­men adam óziniń negizgi maqsa­ty­na, mokshaǵa – jannyń týý men ólim tizbeginen bosatylýyna qol jetkizedi. Shaktıdi kıeli áıeldik bastama Shıva­nyń zaıyby Shaktı qudaı dep qa­byldaıdy. Mine, son­dyqtan qudi­retti Shıvanyń orta­lyq­taǵy alyp eskertkishiniń eki ja­ǵynda Shıva­nyń Shaktımen tur­ǵan qos eskertkishi de saltanatty kórinedi. Bu­lar­dyń qaı-qaısynyń da boılary 15 metrden asady. Delı ortalyǵynan oryn tepken Sıkh hramyna da ádeıi at basyn burdyq. Sıkhtar Úndistannyń táýel­sizdigi úshin kúresken jaýyngerler, olar osy jolda Uly moǵoldarmen de kúreske túsken. Sıhkızmniń negizi Penjabta qalanǵandyqtan, kópshi­li­ginde penjabtyqtar bolyp keletin bul dindi ustanýshylardy da kıim kıisterinen ańǵarýǵa bolady. Naǵyz sıkhta bes nárse bolýy mindetti. Olar – eshqandaı ustara tımegen shash, shashty ustap turatyn ta­raq, sálde, bolat bilezik, kıim ishin­degi kezdik, pyshaq tárizdes qarý. Biraq bul qarý bireýge kúsh kórsetip, basymdyq tanytýǵa qoldanylmaýy tıis. Hramǵa kirerde aıaq-qol jýy­lyp, basta jamylǵy bolýy tıis. Sıkh hramyna jalańbas kirýge ty­ıym salynǵan. Bir ǵajaby, onyń ishine kirgen adamdarǵa tamaq beriledi. Sondyqtan hram ishinde tamaq pisirý tolastamaıdy eken. Bir ǵa­jaby, saýsaqtaryna damyl bermeı qımyldatyp, bastaryn qoz­ǵap, qat­ty daýyspen sóıleıtin ún­dilikter óte samarqaý qımyldaıdy eken. Ol kúnniń ystyqtyǵynan bolsa kerek. Kóleńkesiniń ózinde kún 46-47 gradýs jerde asyǵa bassań neń qalady. Biraq, asyqpaǵan úndilikter kósh­ten qalyp jatqan joq. Halqynyń barlyǵy derlik eń bolmaǵanda tur­mystyq deńgeıde aǵylshyn tilinde sóıleıdi. Sodan da bolar, IT tehnologııalar jóninde Úndistan qazir álem­degi kóshbastaýshynyń birine aı­naldy. IJО́-niń ósimi boıynsha dú­nıejúzinde besinshi orynǵa shyq­qan Úndistan ekonomıkasynyń damý qar­qynyna tereń úńiletin, taǵyly­my­na mán bere, tanı túsetin el. Gra­fıka­lyq sýretter serııasyn sa­paly úndi qaǵazyna salyp, qazaq kór­kem­sýret mádenıetin tanytqan Láıla Mahat: «Osy kúnderi úndi­likterdiń mýzeıine baryp kórdim. Máselen, úndilikter­diń 40-50 jyl­dardaǵy sýret ónerin­degi jańa­shyl­dyqtary Eýropada tek 60-70 jyldarda ǵana paıda bolǵan. Biz­diń mádenıetteri­miz­degi uqsastyq­tar­dy da kórip tań­ǵaldym», dese ómiriniń mánin úndi dástúrli bıimen baılanystyrǵan Aqmaral Qaı­na­zarova: «Men qazirgi kúni Úndi­stan­nyń ońtústigindegi Chennaı qa­la­syn­daǵy Madras ýnıversıtetinde úndi klassıkalyq bıinen magıstratýrada oqyp júrmin. Alla jazsa, bıyl bitiremin. Aı­taıyn de­ge­nim, bular­daǵy otbasy­lyq má­de­nıette, rýhanı usta­nym­dar tu­synda bizdiń dilimizben uqsas­tyq óte kóp», deıdi. Qazaqstannyń mádenıet kún­deri ótken bir apta ishinde ańǵar­ǵa­ny­myz, úndilikterdiń de Qazaq­stan­ǵa degen yqylastarynyń erekshe ekendigi boldy. Mádenıet kún­deri aıa­syn­da Delı ortalyǵyndaǵy Abaı kó­shesimen Almatydaǵy Mahatma Gan­dı atyndaǵy kósheler arasynda tartylǵan dostyq kópi­rin­degi qoz­ǵa­lys jandana túskendeı. Jalpy qazirgi Úndistan tarı­hyn­da el táýelsizdigi merekelenetin tusta álemdegi ózderi qadir­leı­tin, áriptes tutatyn bedeldi degen bir el­diń bas­shy­syn qurmettep, osy shara­nyń qur­metti qonaǵy etip sha­qyrý dástúri bar eken. Al osy merekege Qazaqstan Pre­zıdenti Nur­sultan Na­zarbaevtyń shaqy­ryl­ǵa­ny, qur­met­ti meıman retinde Qyzyl qamal ústinde turǵany bi­zdiń elge degen erekshe qur­met dep bilemiz. Bizdiń elimizdiń de Úndi­stanǵa degen yqy­lasy ózgeshe. О́t­ken­degi kezekten tys prezıdenttik saılaýda El­basy jeńi­sinen soń, ulyq­­­taý rásimi­nen keıin ile-shala Ún­di­stan premer-mı­nıstri­niń elimizge kelip qaıtqany ózi­mizge belgili desek, kún­nen-kúnge damyp, ozyq tehnolo­gııa­lar­dyń ota­ny­na aınalǵan, hal­qy qa­ra­qurym eldiń úkimet bas­shy­sy­nyń Qazaq­stanǵa dál osy kezeńde kelýin sonda jaqsy yrymǵa balaǵan­byz. Biz de úndilikter tárizdi kóp bo­la­ıyq, kól bolaıyq, sanymyz ósip, odan sapaǵa óteıik dep armandaǵan edik. Anar TО́LEÝHANQYZY, Astana – Almaty –  Delı – Almaty – Astana.