Kóshi-qonǵa baqylaý kúsheıtiledi

Elimizge kelem deýshilerdiń sany kún sanap kóbeıe túsýde. Ústimizdegi jyldyń 5 aıynda ǵana 430 myńnan astam sheteldik tirkeldi. Alaıda, jasyratyny joq qazir kóshi-qon salasyndaǵy jaǵdaı memleket tara­py­nan qabyldanyp otyrǵan orasan sharalarǵa qaramastan shıelenisken kúıinde qalyp otyr. Soǵan oraı jyl saıyn Qazaqstanǵa ba­­ǵyttalatyn kóshi-qon tasqyny eshýaqytta tolastamaıtyny da belgili. Quzyrly mekemeler júrgizgen tekse­rý­lerdiń nátıjelerine kóz júgirtsek sheteldikter alshańdaı kirgenimen aıtqanǵa kón­beıdi eken. Olar tipti Qazaqstannyń zańy bar-aý dep kóshi-qon polısııasyna tirkelýdi qajet qylmaıdy. Tirkelse de, tirkelgen or­ynda bolýdy jón sanamaıdy. Elde júrý mer­zimin saqtamaıdy. «Áı» deıtin aja, «qoı» deıtin qoja bolmaǵan soń eńbek qyz­metin zańsyz júzege asyrady. Tipti muny aıtasyz, olar elden shyǵaryp jiberý týraly sot sheshimin de oryndamaıdy eken. Sonda bul neǵylǵan ba­synǵandyq? Mine, shetel­dik­terdiń Qazaq­stan­da zańsyz bolýynyń osyn­daı óreskel kóp­tegen faktileri anyqtal­ǵan­dyǵyn quzyr­ly organdar da jasyrmaı habarlady. Máselen, Almaty qalasynda, Aqtóbe, Al­maty, Jambyl, Batys Qazaqstan, Qosta­naı, Mańǵystaý jáne Ońtústik Qazaqstan oblystarynda jeke isteri boıynsha kelgenderine qaramastan turaqty kásippen aına­lysyp, zań buzǵan 400 sheteldik anyqtalǵan. Almaty qalasynda, Aqtóbe, Qyzylorda, Mań­ǵystaý jáne Ońtústik Qazaqstan oblys­tarynda ishki ister organdarynda tólqu­jat­taryn tirkemesten óńirlerde júrgen 60-tan astam sheteldik, sondaı-aq tirkelgen kezde kórsetilgen meken-jaılarda olardyń bol­maýynyń 35-ten astam deregi anyqtalǵan. Mundaı zańsyz kóshi-qonnyń teris saldary áleýmettik jaǵdaıdy ýshyqtyryp, qyl­mys­ty týyndatatyny jáne memleket tynys-tirshiliginiń barlyq salasyna áser etetini anyq. Mysaly, aǵymdaǵy jyldyń 5 aıynda ǵana sheteldikter 726 qylmys jáne 60 myń ákimshilik quqyq buzýshylyq jasaǵan. Soǵan oraı 2009 jyldan bastap búginge deıin Bas prokýratýra túrli qylmystar jasaǵandary úshin 338 sheteldikti ekstradısııalady. Biraq osy kelýge naqty tyıym salý týraly sot sheshimderi shyǵarylǵan adam­dardyń ózi qaıyra qazaqstandyq shekarany kedergisiz ótkendiginiń kóptegen faktileri anyqtaldy. Osyǵan baılanysty, úılestirý keńesi osy sanattaǵy sheteldik azamattarǵa qatysty kóshi-qon baqylaýyn kúsheıtýge ýá­kiletti organdardyń nazaryn aýdardy. So­ny­men qatar, joǵaryda aıtqanymyzdaı, sheteldikterdi Qazaqstannan shyǵaryp jiberý týraly sot sheshimin oryndaýdan jaltarý máseleleri ózekti kúıinde qalyp otyr. Osyǵan baılanysty úılestirý keńesiniń otyrysy elektrondy spýtnıktik qadaǵalaý engizý jónindegi pılottyq jobany iske asyrýdy el Úkimeti aldynda bastamashylyq jasaý týraly Bas prokýratýranyń usyny­syn maquldady. Bul joba elimizge kelýge 5 jylǵa deıin tyıym sala otyryp, olardyń Qazaqstannan naqty shyǵarylyp jiberilýin qamtamasyz etýge yqpal etetin bolady. Úılestirý keńesi sheteldikterdiń el aýma­ǵyna kelýin baqylaýdy qatańdatý boıynsha birqatar birinshi kezektegi sharalardy us­yndy. Atap aıtqanda, syrtqy kóshi-qon aǵ­ymdaryn esepke alýǵa arnalǵan «Búrkit» biryńǵaı aqparattyq júıesiniń múmkin­dik­terin jetildirý jáne barynsha paıdalaný, zańsyz kóshi-qonnyń jolyn kesý boıynsha tıisti ózara áreketti qamtamasyz etý, sheteldik jumys kúshin tartý tártibin ozyq sheteldik tájirıbe negizinde jetildirý, sondaı-aq kóshi-qon zańnamalaryn qoldaný sala­syn­daǵy qadaǵalaý qyzmetin kúsheıtý qajettigin kórsetti. Aleksandr TASBOLATOV.