Dana men qala

ASQAQTA, ASTANA! Elorda men Elbasy – egiz uǵym. Arqadaǵy Astana men ony salǵan Azamattyń aty qatar atalady, qatar qasterlenedi.  Týǵan kúnińmen, eńseli elorda! Týǵan kúnińizben, ardaqty Nursultan Ábishuly! Mereke qutty bolsyn, qadirli halaıyq! _____________________ DANA MEN QALA Astananyń elordalyq «ótili» taǵy bir jylǵa kóbeıdi. Qa­lalyq, respýblıka­lyq, halyqaralyq aýqymdaǵy asa mańyzdy oqıǵalarǵa toly bolyp ótken ýaqyt elordanyń qalyp­ta­sýy­nyń, eldiń jáne Elbasynyń arasyndaǵy ǵajaıyp baılanysty burynǵydan da  aıshyqty asha tústi. Qala da beıne-bir jandy aǵza sııaqty. Ol da dúnıege keledi, ósedi, kámeletke tolady. Astana­nyń qa­lyp­tasýy – óz boıyna talaı birizdi kezeń­derdi qamtıtyn tarıhı úderis. Ol kezeńderdi álem­niń barlyq áıgili qalalary bastan keshken. Áıtse de, Astananyń olardan túbegeıli ereksheligi boldy: bizdiń elordamyzdyń bul joldy qysqa merzimde, bylaısha aıtqanda eksternmen ótýine týra keldi. Basqadaı jol da joq-ty. Ákim­shilik ortalyqty kóshirýdi uzaq jyl­darǵa sozyp jiberý qarjyny shaıyp alýǵa soqtyryp, bul úderis­tiń jerine jetpeı qalýy da múmkin edi. Eń bastysy, astanany bir qa­ladan bir qalaǵa áıteýir aýystyra salý eshqashan maqsattyń ózi bolǵan emes. Bul istegi túpki mindet áleýmet­tik-ekonomı­kalyq jáne qoǵamdyq-saıası oqıǵalar­dyń ba­rysyna eleýli túrde yqpal etýge múmkindik beretin tirek núktesin tabýǵa tirelip turǵan-dy. Astanany aýystyrý ıdeıasy Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń oıynda sonaý 90-shy jyldardyń basyn­da pisip-jetilgen edi, endi, búgin ótken jyldar bıiginen kóz tastaǵa­nymyzda, biz sol sheshimdi jalǵyz ǵana durys sheshimge aınaldyrǵan tarıhı oqıǵalardyń oı qısynyn kóre alamyz. Sol kezeńde ekonomıkalyq, ınfra­qurylymdyq, ál­eý­­met­­tik daǵdarys ba­rynsha asqynyp turǵan bo­latyn. Qatar qıystyryp qarasaq, Qazaqstan ol tusta Astananyń qurylysy jańa bastalyp jatqan sol jaǵalaýyn eske salǵandaı edi. Konstıtýsııalyq-memle­kettik qurylymnyń «tireýish dińgekteri» myqtap qaǵylyp, osy zamanǵy naryq ekonomıka­synyń irgetasy qalanǵan, áleýmettik damýdyń bas jelileri tóse­lip, syrtqy álemmen baılanys­tyń kom­mýnıkasııalary jolǵa qoıylǵan bola­tyn. Jumys belgilengen baǵytta júrip jatty, alaıda, ózgeristerdiń qıyn-qys­taý kezeńinde, kez kelgen qurylys alańyndaǵy sııaqty, jaǵdaı jaısyzdaý edi, eń bastysy, «qasbetterdiń», ıaǵnı kózge kórinip turǵan nátıjeniń bolmaýy dúdámal kúıge túsiretin. Qoǵamdy batyl jobanyń tóńiregine toptas­tyrý qajet boldy, onyń tabysqa jetýi, ishki jáne syrtqy jaǵdaıattardyń qataldyǵyna qara­mastan, eldiń asqa­raly asýlardy ala alatynyn kórsetýge tıisti edi. Ulttyń rýhyn  jańa bıikke kóte­r­e­tin, sonymen birge, kórnekti kúı­de kózge túsetindeı, naqty mazmunǵa toly keýdeli baǵdar qajet etildi. Halyq­tyń kóńil-kúı aýanyn dál sezine oty­ryp,  Prezıdent keıinnen shyn máninde ańsar tutarlyqtaı bolyp shyqqan nusqany taba bildi. Jańa astananyń qury­lysy materıal­dyq kúsh pen rýhanı serpilistiń ilýde bir kezdesetin úzdik úılesimi bo­lyp shyqty. Osy artyqshylyqtardy paı­dalaný úsh­in astanany dál osylaısha – tez ári batyl kóshirý qa­jet edi. Sóz bar ma, mundaı strategııa belgili bir táýe­kelmen túıisip jatatyn. Shy­nynda da, eger Astananyń salynýy tyǵy­ryqqa tirelgendeı bolsa, alda  kútip otyr­ǵan artyqshylyqtar ora­san ora­sholaq­tyq­tarǵa oryn bosatar edi. Bul tańdaýdyń jaýapkershilik júgin kózge elestetýdiń ózi ońaı emes, ony Memleket basshysy, árıne, dál paıym­da­dy da. Aqıqattyń basy ashylar shaq týdy. Shyntýaıtynda, Nursul­tan Nazarbaev sol kezdiń ózin­de ulttyń kósh­bas­shysy retinde qalyptasqan bola­tyn. О́ıtkeni, kósh­bas­shylyqtyń bas­ty sıpaty da jańa qýatty ıdeıany usy­nýdan, onymen adamdardy jigerlendirýden, sóıtip, ony halyqpen bir­ge júzege asyra bilýden tanylady ǵoı. Al bul úshin baryp turǵan alapat qýat jumsaý qajet edi. Astanany eldiń ortasyna aýystyrý kerektigine jurttyń kózin jetkizýmen qıyn­dyqtar bite qalǵan joq, qaıta olar jańadan bastaldy. Astananyń tusaý­keseri aldyndaǵy gazetter tigindilerin búgin aqtaryp qarar bolsaq, táı-táı basqan elordanyń erteńine oraı aıtylǵan synnyń, kúdik-kúmán men túńile-toryǵa aıtylǵan  boljamdar­dyń kóptigine kóz jetkizemiz. Tipti qala damýynyń keleshegine onsha kóp kúmán keltirmegenderdiń ózi onyń bolashaǵyn onsha baı-qýatty etip sýretteı qoımaıtyn. Mysaly, qalanyń qurylys kókjıegi birneshe bıznes-ortalyqtarmen jáne avtokólik jol­darymen ǵana baılanystyryldy. Mu­nyń ózi túsinikti de, óıtkeni, sonaý 90-shy jyldardyń aıaǵynda keıin júzege asyrylǵan reformalardyń ar­qasynda qol jetken qýatty ekono­mıkalyq jáne áleýmettik órleýdi kózge dál eles­tete qoıatyn adamdar az da edi. «Qazirgi Astana – Sizdiń ul­tyńyzdyń erik-jigeriniń, jańarýy men jumylýynyń sımvoly» – Fransııa premer-mınıstri Fransýa Fııon Qazaqstanǵa sapary kezinde Elbasymyzǵa osylaı dedi. Al Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Pan Gı Mýnnyń baǵasy mynandaı: «Astananyń ajary – jańa Qazaq­stannyń bederli beınesi. Bul qala ártúrli etnosqa jatatyn, ártúrli din ustanatyn bir ult retinde úılesimdi ómir súretin adamdardyń ortaq úıi, ol óńirdegi eń qarqyndy damyǵan jáne ekonomıkalyq jaǵynan tabys­ty qalaǵa aınalǵan». Saıası qaıratkerlerdiń Astananyń damýy men búkil eldiń damýynyń paraparlyǵyn biraýyzdan aıtatyny nelikten? Olaı bolatyny, qazirdiń ózinde búkil álemdik qoǵamdastyqqa myna jaıdyń basy ashyq: Astana­nyń asqaqtaýynda Qazaqstan órken­deýiniń órnegi tur. Astanada atymen jańadan salynǵan, kórgen jandy qaıran qaldyratyn sol jaǵalaý men eń úzdik úlgi-qalyptar boıynsha jańǵyrty­lyp jatqan eski bólik ózara jarasym tapqan. Qazaqstanda da solaı: bizdiń elimizde burynǵy jetistikterdi qı­rat­paı, olardy jań­ǵyrta otyryp, ortaq modelge  úıle­sim­di etip, jańa memleket qurýdyń sáti tústi. Nur­sultan Nazarbaevtyń osynaý biregeı ustanymy Astananyń da, búkil Qazaqstannyń da tabysyna jol ashar kiltke aınaldy. Qala bet-beınesiniń qalaı ózger­genin baǵalaýǵa múmkindik beretin obektıvti ólshemder kesheni bolady. Eń aldymen, ómir súrýge jaı­ly­lyǵy. Astananyń qazaqstandyqtar úshin tartymdy orynǵa aınalǵany­nyń daýsyz dáleli qala halqynyń serpindi ósýi, qazirdiń ózinde elorda turǵyndarynyń sany kóptegen sa­rapshylar 2030 jyly ǵana jetedi degen mejege jaqyndap qaldy. Astana mártebesin alǵaly beri elordada bala týý 80 paıyzǵa jýyq ósti! Qurylystyń buryn-sońdy bolyp kórmegen qarqyny turǵyndardy osy zamanǵy páterlermen, mekteptermen, aýrýhanalarmen, áleýmettik ınfra­qu­rylymmen qamtamasyz etýdi ana­ǵurlym arttyrýǵa múmkindik berdi. Qalada medısına kesheni quryldy, ol halyqaralyq deńgeıdegi óz qyz­metin tek elorda turǵyndaryna ǵana emes, búkil qazaqstandyqtarǵa kórse­tedi. Oqý oryndarynyń udaıy ósýi Asta­nanyń eldiń bilim berý jáne ǵylymı-zertteý ortalyǵy retindegi rólin arttyra tústi, olardyń ara­synda Nazarbaev Ýnıversıteti erekshe oryn alady. Astanalyqtardyń mádenı, shy­ǵarmashylyq, sporttyq áleýetin arttyrýǵa barlyq jaǵdaı jasalǵan. Qala damýynyń endigi bir obek­tıvti ólshemi – ekonomıkalyq turǵy­dan ózin-ózi qamtamasyz etýi. Sońǵy on jyldyń ishinde qalanyń ishki jalpy óniminiń kólemi 50 esege jýyq ósti, Astananyń eldiń IJО́-sindegi úlesi bir jarym paıyzdan on paıyz­ǵa artty, ınvestısııalar 30 ese kó­beıdi. Astananyń qurylys sekto­ry otandyq ónerkásiptiń serpindiligin qamtamasyz etti, al búginde elorda ınnovasııalyq jobalardyń túıis­ken jerine aınalyp, búkil ekono­mıkaǵa qarqyn berip otyr. Eger biz tek iri qala, serpindi damyp kele jatqan qala jaıynda ǵana emes, elorda jaıynda aıtatyn bolsaq, onda nyshandy oqıǵalar syn­dy ól­shemdi de mindetti túrde aýyzǵa alýǵa tıispiz. Astana eleýli  halyq­aralyq forýmdar ótetin orynǵa aınaldy. Olar­dyń arasynda Astana Dekla­ra­sııasy qabyldanǵan EQYU-nyń tarıhı Sammıti bar. Islam Ynty­maq­tas­tyq Uıymy Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń sessııa­synda qabyldanǵan qujat ta osyndaı atqa ıe boldy. Elordamyzda kúni keshe aıaqtalǵan bul irgeli is-shara da tarıhı dep ataldy, óıtkeni Qazaqstan astanasynda uıym­nyń jańa ataýy men jańa emblemasy jóninde sheshim qabyldandy. Astana Búkilálemdik Islam eko­nomıkalyq forýmyn, asa bedeldi halyqaralyq qurylymdardyń biri bolyp tabylatyn  Shanhaı ynty­maq­tastyq uıymynyń mereıtoılyq sammıtin qabyldady. Bizdiń jas astana­myzda Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezi sııaqty teńdesi joq oqıǵalar dúnıege keldi. Onyń ústine, Astana álemdik deńgeı­degi mádenı jáne sporttyq is-shara­lardy ózine tartyp turatyn orynǵa aınalýda. Bul oraıda qysqy Azıada-2011-di eske alýdyń ózi jetkilikti. Nyshandy sáýlet nysandarynyń da mańyzy erekshe, olarsyz qala kósh­basshylyq sıpatqa ıe bola al­maıdy. Astanadaǵy ondaı nysan­dar­dy sanap shyǵýdyń ózi biraz ýaqytty alady. Bir-birimen qosyla kelgende olar dala tósinde ornaǵan elordanyń barlyq qonaqtary qadir tutatyn qa­lanyń ózgege uqsamaıtyn tól beınesin quraıdy. «Astana-Báıterek» monýmenti men Beıbitshilik jáne kelisim saraıy sııaqty aıshyqty ǵımarattar asa kórnekti jetistikter qataryna qo­sylady», dep atap ótti Eýropa Oda­ǵynyń syrtqy saıasat máseleleri já­ne eýropalyq kórshilik saıasat boı­yn­sha komıssary Benıta Ferrero-Valdner. «Astana­nyń orasan iri ári osy za­manǵy jańa ǵımarattary arhıtek­tý­ranyń halyq­aralyq áleminde áń­gime taqyryby bolyp keledi», deıdi Gaaga qala­synyń meri Iozıas van Aartsen. Osynaý obektıvti ól­shem­­der As­tananyń tek ákim­shilik ortalyq retinde ǵana emes, el júregi retinde de tabysty qalyptasqanyn daý­syz dálel­deıdi. Buǵan osyn­daǵy árbir iske Prezıdenttiń ter tóge tynymsyz basshy­lyq jasa­ýy­nyń arqasynda qol jetti. Elbasy ıdeıalardy oılap taý­yp, iske qosýmen shektelip qalmaı, ár­bir ny­sandy jeke qamqorlyǵyna aldy, jańa astanany jas baladaı má­pe­­lep, onyń negizgi ólshem-qalyp­tar­ǵa saı bo­lýyn qamdady. Elbasynyń erik-jigerimen qalada tú­birli álemdik úderis­terge qatysty­lyq aýany qalyptasty. Munyń ózi sondaılyq tabıǵı túrde júzege asty, óıtkeni Qazaqstannyń ózi de óńirlik jáne halyqaralyq oqıǵalardyń pas­sıo­narlyq qatysý­shysy retinde ta­ny­la bildi. Nursul­tan Nazarbaevtyń ózi úshin saıasatker retinde álemdik aý­qym­daǵy qaırat­kerge aınalý kezeńi týdy. Memleket basshysynyń taǵdyry jańa astanamen jymdasa órilgen, sondyqtan da Elbasynyń halyqara­lyq arenadaǵy asa bıik bedeli Asta­nanyń jahandyq qalalardyń azyn-aýlaq tańdaýly tobyna qosylýǵa degen umtylysyna negiz qalaıdy. Bul arada tıisti ınfraqurylymnyń bo­lýy jáne halyqaralyq is-sharalar­dyń belsendi ótýi sııaqty ólshem­derden basqa da ólshemder qajet bolady. Jahandyq qala degenimiz – álemdegi saıası úderisterge yqpal etetin sheshimder qabyldanatyn meken, ol memleketter men óńirler arasyn­daǵy kommýnıkasııanyń dánekershisi, halyqaralyq aqparattyq-basqarý-shy­­lyq qurylymnyń bederli belgisi. Álemge áıgili jazýshy Paýlo Koelonyń: «Men qazirdiń ózinde Astanany dala tósinde jaıqala ósip kele jatqan gúlge teńeı alamyn. Qazaqstannyń jańa astanasy myna dúnıeniń máńgi toqtamas kóshpelileri men dárýishterine jańǵyrýdyń qan­daılyq mańyzdy ekenin eske salyp turatyn bolady», degen  sózin keltirýdiń oraıy bar. Astanany jahandyq qala retinde qalyptastyrý maqsaty, bálkim, qol jetpesteı kóriner, alaıda, bir kezderde bul jerde táýelsiz Qazaqstan­nyń astanasyn salý ıdeıasy da osyndaı bolyp kórinbep pe edi? Árkimdi árqashan óz ornyna  qoıa­tyn Tarıh ózine mármárdan, qoladan, tipti altynnan eskertkish turǵyzǵan kósemderdi biledi. Sonymen birge, ózderiniń keleshekti kózdegen sheshimderi men batyl qadamdary, ózderi turǵyzǵan mektepteri men ýnıversıtetteri, teatrlary men stadıondary, kópirleri men joldary arqyly atta­ryn máńgilikke qaldyrǵan  adamzat­tyń  uly perzentteri de bar. Osynyń bári bir qalanyń boıyna toǵysyp, ondaǵy tóselgen árbir tas ony ja­saýshynyń qamqorlyǵymen qalanyp, onyń rýh qýatynyń bir bólshegin tanytyp turatyny da   bolady. Oral MUHAMEDJANOV, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń Tóraǵasy.