Qarlyǵashym keldiń be?

Muqaǵalı – 80 Men búgin túnniń bir ýaǵy bolǵanyna qaramastan, Muqaǵalıdyń «О́mirdastan» jyr jınaǵyn alyp, oı teńizine shomyp otyrmyn. Ǵajap! «О́mirdastandy» qolyma ustaǵanymda júregim dúrs-dúrs soǵyp, Muqaǵalı poezııasynyń baqshasynda gúldegen sezimderim qaıta tirilip, tereńde qalǵan eski muńymdy oıatyp, janymnyń alys túkpirindegi, tirshiliktiń bazarynda júrip, kúıbeń tirliktiń qamymen umytyla bastaǵan ómirimniń mýzykasy oınap qoıa berdi. Zaýlap ótken zaman-aı qur attaıyn, Syrǵanaǵan kúnder-aı synaptaıyn. О́ksi kóńil, ótkizgen sátterińe, О́ksi kóńil men seni jubatpaıyn.   Belgisiz qyr asa ma, saı bara ma, Asyǵady osy ómir qaıda ǵana?! Kóshin tartyp barady shirkin jastyq Oıanǵasyn qarasam aınalama... Kóńil-kúıimdi bosatyp, júregimdi eljiretip jibergen Muqaǵalı poezııasynyń mýzykasy, qustarmen birge jyly jaqqa ushyp ketken meniń baqytty ómirimniń qýanyshyn alyp kelgendeı boldy. Kitapty ashyp qalǵanymda, odan qaıǵysyz qamsyz kúnderdiń qaıyǵynda júzgen darıǵa-dáýrenimniń qarlyǵashy ushyp shyǵyp, janymnyń názik pernesine qonyp, dúnıe saraıymdy tazartyp, baıaǵydaı erkelep, saırap qoıa berdi. Qarlyǵashym keldiń be, qarshyǵadan saýmysyń? Aman-esen jettiń be, aıyr quıryq naý-qusym? Oraldyń ba taǵy da óziń ósken uıaǵa. Oraldyń ba súıiktim, ekeýiń de barmysyń? Qarlyǵashym, bu qalaı, qaıda ketken serigiń? Zııany joq zııalym, ókpeletti seni kim? ...Túsinikti, súıiktim, túsinikti aıtpa endi, Tumar qusym ketken-aý tyrnaǵynda periniń. Men ózgerip ketkenimmen, ol alystan qol bulǵaǵan bala kúnimdegideı júregin kirletpegen, shynydaı taza qalpynda qalyp qoıyp­ty. Qaıǵysy saı-súıegińdi syrqyratyp, qýanyshy júre­gińdi attaı tý­latatyn Muqa­ǵalı eski do­symdaı qapsyra qushaqtaı alyp, «júre­giniń túbine kir jasyr­maı» aqtary­lyp, syrla­sa jóneldi. Eń alǵash onyń óleńderin Asqar dosym­nan estigen sáttegideı júregim qaı­tadan lúpil­dep, ys­tyq saǵyny­shy balalyq shaǵym­nyń kúlli ólkesin oıatty. Aspanmen talasqan Han-Táńiriniń bıigine kóterilgen Muqaǵalı poezııasy dúnıeniń keńdigin esime salyp, nurly shýa­ǵymen kóńil-kúıimdi jadyratty. Keń dúnıe, tósińdi ash, men kelemin, Alynbaǵan aqym bar sende meniń Buırat qumdar – buıyǵyp shóldegenim, Býra bulttar – býsanyp terlegenim. О́nerli jaratqan qudaıdyń sheberligine qalaı tań qalmaı­syń! Kemeńgerdi týǵyzǵan aı­da­har ýaqyttyń taýdaı aqyndy qulatyp, mert qylýǵa qaýqary jetkenimen, jaý­qazyndaı jyr­laryn jermen-jeksen etýge shamasy kelmepti. Keýdemizdi arman keýlegende, sezimderimizdi órmektiń quryndaı shaıqaǵan Muqaǵalı jyrlary ýaqyttyń sharpýyna qarylǵan saıyn odan saıyn jarqyldaı túsipti. Aqynnyń jaýqazyn poezııasy jazda qul­pyryp, qystyń qara sýyǵynda jyly kúnderdi saǵynyp, bizdiń júregimizde gúldeı beripti. Asylyq aıtty dep sóge kórmeńiz, adamdyq sezim aman turǵanda ony óltirýge qudaıdyń da áli jetpeıdi eken. О́mir deıtin taıǵanaq muz-aıdynda, Jyrlap ketem, aldymen jylaımyn da. Sóredegi kermeni kesip ótsem, Maǵan áli jetpeıdi qudaıdyń da. Muń men zarǵa ondaıda shań qaptyram, Qaıǵy deıtin qanshyqty qan japtyram. Ury-ýaıym tıer dep qaı jaǵymnan, Sekem alǵan kıikteı ańdap turam. Attaı júrip ómirdiń baspaldaǵyn, Biri menmin qaıǵydan qashqan jannyń. Kózim jasyn kól etsem sóner me eken, Kómeıimnen lapyldap, shashqan jalyn?! Joq sóndirmen, sóndirmen, jylaman da, Qýanyshtan muń jýyq tiri adamǵa. Darııasy ómirdiń shaıqalmaıdy, Dármeni joq bir pende jylaǵanǵa. Júrgemin joq qaıǵynyń júgin artyp, Er súrinse eńkeımes, jyǵylar tik. Bólip-jarǵan qaısybir qýanyshtan, Oılandyrǵan ońasha muńym artyq. Ýaqyttyń dúleı daýyly Muqaǵalı poezııasynyń rýhyn syndyrmaq túgili, ony shyńdaı túsipti. Qaıta búgingi kúnniń tiri aqyndarynan góri Muqaǵalı poezııasynyń ómirsheń rýhy urpaqtyń qamyn kóbirek oılap, qamyǵatyn sııaqty. Bálkim, óńinen qaıǵynyń taby seziletin Muqaǵalıdyń osydan otyz jyl burynǵydaı kitap betinen maǵan muńaıyp qaraıtyny da sondyqtan shyǵar?! Kim bilipti? Myna rýhsyzdanǵan álemde, áli de onyń o dúnıedegi janyn baıaǵy aýyr oılar janshyp, mazalap júrgendeı. Aqynnyń aqbergen jyrlaryn oqyǵanymda meniń janym onymen birge jylap, kúızelgendeı boldy. O, Mýza! Qaıdasyń sen jelik bergen? Jalyn men otqa ǵana erik bergen Serigim, qaıdasyń sen senip kelgen? Dápter jatyr paraǵy aýdarylmaı, Aýdarylmaı shynymen qalǵany ma-eı! Oılar jatyr eńsemdi bir kótertpeı, Tonna-tonna qorǵasyn salmaǵyndaı O, Muqaǵalı! Sen meniń armannyń kóbelegin qýǵan balalyq kezimniń, mahabbattyń dámin alǵash tatqyzǵan, sosyn onyń kúıiginen órtenip kete jazdaǵan bozbala dáýrenimniń jáne ómirdiń alasapyranynda da alystaǵy juldyzdarǵa qolymdy sozǵyzǵan jastyq shaǵymnyń – eń súıikti Mýzasy boldyń. О́zimdi tabý úshin seniń óleńderińmen  syrlasqan jyldarymdy kózim  jumylǵansha umyta almaıtyn shyǵarmyn. Endi janymdy jylytyp, júregimdi áldılegen sol jyldardyń ýaqyt kómeskilegen áıneginiń shańyn súrtip, shamam jetkenshe ony  sýrettep kóreıin. Tórtinshi synypqa kóshetin jyly inim Maǵjan mektepke baratyn bolyp, áke-sheshem meni qalaǵa alǵyzdy. Torǵaıda tańnyń atysynan, kúnniń batysyna deıin aýlanyń ıt-qusyn shýlatyp júrgen aýyldyń qara domalaǵy bir kúnde qaladan bir-aq shyǵyp, 1978 jyldyń tamyljyǵan tamyzynda Almatyǵa keldim. Úıimizdiń dál irgesinde ornalasqan №9 qazaq mektep-ınternatynda negizinen tek aýyldyń balalary jatyp oqıtyn. Edáýir qıyndyq týǵyzǵanymen, amalyn taýyp ákem, inim ekeýmizdi sol mektepke oqýǵa berdi. Sóıtip, qyrkúıekte sýdaı jańa for­mamdy kıip, Almatydaǵy jalǵyz qazaq mektep-ınternatynyń tabaldyryǵyn attadym. Qandaı ortaǵa tússe de eń aldymen balanyń izdeıtini – dos. Ol ońaı tabyla ketti. Aty – Asqar. Boıy menen uzyn, súıegi iri, at jaqty, qyr muryndy, kórki kelisken bala. Beti sál sopaqtaý, túri qazaqtan góri, sol jyldary barlyq qyzdardyń «kýmıri» bolǵan, úndiniń ártisi Dharmendraǵa qatty uqsaıdy. Qasy-kózi kómirdeı qap-qara. Ásirese, kózderi ádemi. Kúlimdegende kez kelgen qyz onyń janynda sýǵa salǵan qanttaı erip sala beretin. Sol Asqar ekeýmiz keıde sabaqtan qashyp, kınoǵa baramyz. Eseıe kele tentektigimiz údeı tústi. Ustazdarymyzdan jasyrynyp mekteptiń tóbesinde nemese sabaqtan soń áke-sheshemizden tyǵylyp Asqardyń úıine jaqyn jerdegi sarqyrap aǵatyn úlken Almaty kanalynyń aınalasyndaǵy jibekteı maısa shópte jantaıyp jatyp, temeki shegetin jaman ádet shyǵardyq. Osyndaı «rahat» kóńil-kúıdiń ústinde bir kúni men dosymnyń kóńilin aýlaý úshin, oǵan orystyń aqyny Sergeı Esenınniń óleńin oqyp berdim. Ne jaleıý, ne zový, ne plachý, Vse proıdet, kak s belyh ıablon dym. Ývıadanıa zolotom ohvachennyı, Iа ne býdý bolshe molodym. Ádebıetke asa qyzyqpaıtyn dosym oqyǵan óleńimdi qas-qabaǵy da qımyldamaı, súısinip tyńdap otyr. Kózderin alysqa tigip, janaryn beımálim muńnyń kirbińi shalyp, oılanyp  qalypty. Qulaǵynyń túbinen ushyp ótken aranyń yzyńyn da eleıtin emes. О́leńdi oqyp bolǵanymda ǵana nazaryn maǵan aýdaryp: – Bul kimniń óleńi? – dep surady. – Orystyń aqyny Sergeı Esenınniń. – Keremet óleń eken. Endi men de saǵan bir óleń oqyp bereıin. Sen myna – janarymnyń ishindesiń, Janardyń bilesiń ǵoı kishirmesin, Ishine janaryńnyń saqta meni, Bireýler kóleńkesin túsirmesin! Asqardyń sonshalyqty shynaıy, ári tabıǵı jazylǵan óleńdi qaıdan jattap alǵanyna qaıran qalyp, aýzym ashylyp, súısin­genimnen ornymnan qozǵalmaı, melshıip turyp qalyppyn. Jáne mýzykasy syńǵyrlaǵan ǵajaıyp óleńdi ómirdegi eń aıaýly dosymnyń oqyp berýi maǵan qatty áser etti. О́leńniń alǵashqy joldarynyń ózi-aq janymdy baýrap, tol­qynysqa saldy. Tulaboıym shymyrlap, taýdyń arǵy betinen talyp estilgen ádemi ándi nemese ár dybysy sezimińniń jibekteı názik pernelerin basatyn Bethovenniń «Aıly sonatasyn» alǵash tyńdaǵan adamdaı dúnıeniń bárin umytyp, eseńgirep baramyn. Oıym myna dúnıeni umytyp, maǵan beıtanys bir ádemi álemde láılip júr. Sál tynys alǵan dosym óleńdi ári qaraı oqyp jatyr. Sen meniń – myna tylsym keýdemdesiń, Bilesiń, keýdeme eshkim teń kelmesin. Keýdeńe-zyndanyńa salyp saqta, Bireýler kókpar qylyp óńgermesin! Asqar óleńdi qońyr daýysymen, bir demmen, mánerlep oqyp shyqty. Mekteptegi ustazdarymnyń ádebıet týraly suraqtaryna múdirmeı jaýap berip júrgen men bul óleńdi kimniń jazǵanyn taba almaı, ómirimde tuńǵysh ret jeńiliske ushyradym. Basqa emes, ádebıet pánine múlde qyzyqpaıtyn dosymnan jeńilip, onyń aldynda uıatqa qaldym. Balalyq júregimdi qaıta-qaıta soqtyrtqan sol kúni tuńǵysh ret Asqardan, ómirden erte ótken qazaqtyń Muqaǵalı Maqataev esimdi aqynynyń bolǵanyn estidim. Aqynnyń balasy bola turyp, muny bilmeýim uıat, tipti ólim edi. Alaıda biraz ýaqyttan keıingi Asqardyń qaljyńy maǵan uıatty da, ólimdi de umytqyzyp jiberdi. – Ne boldy saǵan, Ardasha ǵashyǵyń esińe túsip ketti me? – dedi ol kenetten, oılanyp ketken maǵan qylmysymnyń dál ústinen túsken tergeýshideı dúńk etkizip. – Al, sen Botaǵa ǵashyqsyń... Ekeýimiz kilemdeı jaıylǵan kók shóptiń ústinde alysa kettik. Tóbemizden osy tentektigimizdiń bárin kórip, balalyq shaǵymyzdyń kúni kúlip turdy. Eki kúnnen soń meniń ómirimde ertegige bergisiz oqıǵa boldy. Jeksenbide ákem Muqaǵalı Maqataevtyń «Darıǵa-júrek» kitabynyń negizinde teatr ınstıtýtynyń sońǵy kýrsynyń stýdentteri sahnalaǵan, Almatydaǵy balalar men jasóspirimderdiń teatrynda bolyp jatqan qoıylymǵa ertip apardy. Teatrǵa kirip, ornymyzǵa otyrdyq. Jaryq sónip, sahnanyń shymyldyǵy túrildi. Baqytymyzǵa oraı, bizge sahnaǵa jaqyn jerden oryn buıyrypty. Taǵatsyzdana kútken qoıylym da bastaldy-aý! Zal siltideı tyna qaldy. Masanyń yzyńy estiletin tynyshtyq ornady. Sahnaǵa úrip aýyzǵa salǵandaı sulý qyz ben ádemi jigit júgirip shyqty. Qyzdyń kúnniń sáýlesindeı jibek kóılegin, tóbeden túsken sahnanyń jaryǵy onan saıyn jarqyratyp jiberdi. Olardyń arǵy jaǵynda teńizdiń asaý tolqyndary týlap jatyr. Dúnıege mas eki ǵashyq bir-birine yntyǵyp, kún jaýardyń aldyndaǵy teńizden beter alaburtyp, alqynyp tur. Bir mezgilde júrektiń názik talshyqtaryn mýzykanyń ádemi áýeni terbep, jigit sol sózdi asyǵa kútkendeı bolǵan qyzǵa qarap, til qatty: Men – Adam Ata, Ol – Haýa ana, Men de taza, ol da taza, aýa da. Dál osy sátte bir alapat kúsh otyrǵan ornymnan julyp alyp, sol jyldary súıip tyńdap júrgen kompozıtorym Gektor Ber­lıozdyń «Sımfonııalyq fantazııasynan» tógilgen mýzykanyń qudireti jan saraıymda oınaqshyp, onyń asaý tolqyndary  meni ózimen birge aǵyzyp áketkendeı boldy. Kózime teńizdiń jaǵasynda bir-birine erkelep, arpalysyp júrgen arystandar elestedi. Bireý meni qolymnan jetektep, Qudaıdyń jánnat-baǵyna kirgizip jibergendeı. Jyljyp aqqan jylǵaǵa tas laqtyryp, aıaqtaryn qumǵa bólegen qyz ben jigittiń syr-dastanyn uıyp tyńdaı bergim keledi, tyńdaı bergim keledi. Dúnıe alǵashqy jaratylǵan pák qalpyna qaıtyp oralǵandaı. Syr-dastandaǵy sýretteletin búgingiden tym bólek tabıǵattyń kórinisi netken keremet edi! Tóbeńde qustar ııý-qııý shýlaıdy. Buıra shashyn taranǵan shalǵynda, nár alýdan tynbaǵan kóbelekter ushyp júr. Jan-jaǵyńdaǵy san-alýan, qyzyl-jasyl gúlder qandaı tamasha! Taý men orman jaqtan ádemi samal soǵady. Kóktemniń sharabyna mas bolǵan Adam Ata men Haýa ana Jaratýshynyń aıtqanyn tyńdamaı alǵashqy kúnálaryn bastaǵaly tur. Qudaı keshirsin, biraq osyndaı sulý tabıǵattyń aıasynda sol kúnáni bastamaý múmkin be ózi? Tirshiliktegi ań-qustardyń bári de seniń sol kúnáni jasaǵanyńdy qalap tursa, odan qalaı bas tartýǵa bolady? Almadaı albyraǵan Haýa ananyń baldaı tátti erninen óbip, ottaı ystyq qushaǵynda balqyp, Qudaı tyıym salǵan kúnániń rahatyna batqannan artyq qandaı lázzat bar, myna jalǵanda? Jáne ol lázatty Qudaıdyń ózi jaratsa... Alaıda, bárinen buryn sol kúnáǵa batpaı, janyp baryp toqtaǵan aqyn­nyń sezimi qandaı pák, ári qandaı sulý edi deseńizshi! Albyraǵan almadaıyn Haýa anam, Albyrap tek otyr edi manadan, Shyrt etti de, butaǵynan úzilip, Sholp berip, sýǵa tústi jaǵadan. Sermep qalyp, appaq sazan-bilekti, Aǵynmenen arpalysyp  bir ótti. Sý sıpalap, sý aımalap denesin, Men óppegen dıdarynan sý ópti. Stýdentter sahnalaǵan basqa kórinisterde aqynnyń soǵystyń súreńsiz jyldaryn sýrettegen «Sharýa hám jaýynger», «Menen sura», «Aǵa men tirimin» sııaqty poemalary negiz bolypty. Al, bul qoıylymdardan alǵan áserimdi aıtyp jetkizýge tilimniń qudireti jetpeıtin shyǵar, sirá! Sahnanyń shymyldyǵy qaıta túrilip, ekinshi kórinis bastalǵanda «Adam Ata men Haýa anadaǵy» nurly sáýlesimen janymdy erkeletken áýen kilt toqtady da kútpegen jerden oınap ketken Vagnerdiń sımfonııasyndaǵydaı mazasyz mýzyka janym­nyń tynyshtyǵyn buzdy. Jańa ǵana júregimdi jylytqan mýzykanyń qudireti, endi meni sýyq muzdyń ústine tastaı salyp, tula-boıymdy túrshiktirdi. О́mirdi jutyp qoıa jazdaǵan ajdaha  ajaldy kózimmen kórgendeı, kóńil-kúıimde bir quıyn bastaldy. Zulym soǵystyń ashy shyndyǵyn jyrlaǵan bul dastandardan, osy taqyrypqa jazylǵan keıbir týyndylardaǵydaı jalǵan pafostyń únin estimeısiń. Keıipkerlerdiń is-áreketiniń bárinen de soǵys ataýlyǵa qarsy shyǵyp, gýmanızmniń týyn bıik kótergen Muqaǵalıdyń jan  aıqaıy baıqalady. Osydan bir jyl buryn oqyǵan Lev Tolstoıdyń soǵys taqyrybyna  jazylǵan áńgimeleri esime tústi. Muqaǵalıdyń uly dastandarynda da soǵystyń tragedııasyn sýretteýmen qatar, dál Tolstoıdaǵydaı sol zulmattyń neden bolatynyn bilgisi keletin fılosofııalyq tereńdik bar. ...Soǵys degen qaıdan shyqty?! Avtory kim alǵashqy? Esil Adam, esi ketip, oǵan nesin jarmasty?! Bir dáýirden bir dáýirge nege úzilmeı jalǵasty, Búkil adam tarıhynyń betin nege qan basty? Esińizge túsirińizshi, orystyń uly jazýshysynyń «Jortýyl» áńgimesinde de kartınanyń qaq ortasynan, otandastarynyń pikirine qosylmaǵan «Shynymen de adamdarǵa osy ǵajap dúnıeniń, mynaý sheksiz juldyzdy aspannyń astynda ómir súrý tarlyq ete me? Qalaısha mynaý súıkimdi tabıǵattyń aıasynda adamnyń janynda óshpendilik sezimi, kekshildik, ózi sııaq­tylardyń kózin qurtý qumarlyǵy ómir súre alady. Adamnyń júregindegi jaman­shylyqtardyń bári de sulýlyq pen meıirimdiliktiń kórinisi bolyp tabylatyn – tabıǵatpen ja­qyndasqanda joıylyp ketýge tıis emes pe» degen Tolstoıdyń soǵysqa qarsy daýysy estilmeıtin be edi. Úıge kele salysymen ákemniń bólmesindegi kitaptardy aqtaryp, Muqaǵalıdyń jınaǵyn izdedim. Jazý ústeliniń tart­pasynan uly aqynnyń «О́mirdastan» degen tańdamalysyn taýyp alǵanymda qýanyshym qoınyma syımady. Úmit pen kúdik bir mezgilde kóńilimde oıanyp, júregim lúpildep aqyn jyrlaryna úńildim. «О́mirdastandy» oqı bastaǵanymda, aspannan tyrnalardyń tizbegi ushyp ótip, aýlamyzdaǵy úılerdiń tóbesine qonǵandaı bolǵan ǵajaıyp bir kóńil-kúıdiń besigine bólengenimdi bilemin. Aqynnyń kóktemgi tabıǵattyń kórkindeı sulý poezııasy bozbala dáýrenniń jeligimen qatqyldana bastaǵan júregimdegi muzdardy eritip, izgilikti sezimderimdi oıatqandaı ma, qalaı?! Al, kitapty sońyna deıin oqyp shyqqanymda tas-talqanym shyǵyp Muqa­ǵalı­dan jeńildim. Ol meniń erkimdi bılep, oı-sanamdy jaýlap aldy. Bir kúndik sáýle. Bir kúndik jaryq mekenim! Máńgilik túnek – qapasqa qalaı ketemin. Kelmeıdi-aý tilim... О́lgennen sura der edim, Tiri jandarǵa, О́mir degenniń ne ekenin. О́mir degenge, Tirlikte, sirá, jeter me oı, Jaryq sáýleden basqanyń bári beker ǵoı. Beker ǵoı bári, Beker ǵoı bári – bóten ǵoı О́mir degeniń – bir kúndik Sáýle eken ǵoı! Ǵaryshtan quıylǵan ǵalamnyń mundaı kórkem shýaǵyn ómirge shashý úshin sezimniń jylýy jetkiliksiz – júrektiń qaınaǵan ystyǵy kerek. О́mirde kórgen qyzyǵyńnyń bári jalǵan! Adamnyń áppaq armanynan jaratylǵan sáýleniń bar ekeni ǵana ras. Qııal-ǵajaıyp ertegideı bolǵan kúzdiń osy túninde, keýdemde dúnıege jaryǵyn shasha alatyn bir jaryq sáýleniń bolǵanyn jan-tánimmen ańsadym. Biraq men onyń bir kúndik emes, sáýlesi máńgi sónbeıtin juldyzǵa aınalǵanyn qaladym. Balalyq júregim sol máńgilik sáý­le úshin ǵana ómir súrýge bolatynyn túsingende aýǵa túsken balyq­taı typyrshyp, balǵyn judyryǵymen keýdemdi qaıta-qaıta urdy. Tún ortasy. Úıdegilerdiń bári uıyqtap qalǵan. Muqaǵalıdyń jyrlary qııalymdy terbep, delebemdi qozdyryp, qansha tyryssam da kózim ilinbeı qoıdy. Eshkimge bildirmeı dalaǵa shyǵyp, shylym shektim. Synǵan semserdiń shetindeı bolyp aı týypty. Qarańǵy túnde ómirdiń bıik aspanynda jymyńdaǵan juldyzdardyń bári de jerge Muqaǵalı poezııasynyń sáýlesin shashyp turǵandaı. Amangeldi KEŃShILIKULY.