Túrmeden qashqan batyrlar

Uly Otan soǵysy aıaqtalǵan soń jeńiske jetken Keńes odaǵynyń álemdik saıasat pen ekonomıkada yqpaly artty. Soǵys kezinde kómek qolyn sozǵan elderge aıyryqsha ekonomıkalyq kómek-qoldaý kórsetý sharasy qolǵa alyndy. Osy baǵytta KSRO basshylarynyń nazaryna ilingen memlekettiń biri – Mońǵolııa. О́ıtkeni, bul el soǵys jyldary qyzyl armııaǵa kómek retinde: 1942 jyldyń aqpan aıynda – Vneshtorgbank arqyly 2.5 mln. tógreg, 100 myń amerıka dollary, 300 keli altynǵa (3 815 725 rýbl)  T-34 markaly 32, T-70 markaly 21 tank satyp alyp «Revolıýsıonnaıa Mongolııa» atty tank kolonnasyn qyzyl armııanyń 112-shi brıgadasyna syılasa, 1943 jyldyń sáýir aıynda 25.3 mln. tógregtiń azyq-túligi jáne 12 dana «La-5» joıǵysh ushaǵy satyp alynyp «Mongolskıı arat» eskadrıli jasaqtaldy.  

Osy jyldary  120 mln. halqy bar AQSh Keńes armııasyna kómek retinde 665 myń tonna et ónimderin jáne 54 myń tonna maqta-mata jiberse, bar-joǵy 800 myń turǵyny bar Mońǵolııa 500 myń tonna et, 64 myń tonna ártúrli kıim-keshek jibergen eken.

Keńes eliniń basshysy Stalın Mońǵolııaǵa ekonomıkalyq qoldaý kórsetý maqsatynda 1947 jyly «Naýshkı-Ulanbatyr baǵytynda temirjol qurlysyn salý týraly» buıryqqa qol qoıdy. Jumysty uıymdastyrý úshin Ishki ister mınıstrligi «otanyn satqan» adamdardan jasaqtalǵan «505-shi túrme-nysandy» paıda boldyrdy. Buǵan túrmelerinde jazasyn ótep jatqan 80 myń adam tartylyp, temirjol qurlysyn basqarýǵa tájirıbeli ınjener general-maıor F.A.Gvozdevskıı taǵaıyndaldy. 80 myń tutqynnyń kóbi soǵysta nemistiń qolyna túsken keńestik soldat-ofıserler bolsa, sonyń 3000-y taza vlasovshylar eken. Bulardyń syrtynda Keńes odaǵy mońǵol dalasynan jańadan ýran kenderin ashyp buǵan da satqyn-tutqyndary ákeldi.

Osy  tutqyndarynyń arasynda «Keńes Odaǵynyń Batyry» ataǵyn alǵan adamdar da bolǵan. Tutqyndardyń kórgen qıyndyǵy óz aldyna bólek áńgime. Asa aýyr jaǵdaıdan qashyp shyqqandar da bolypty. Olar Reseı-Mońǵol shekarasyn bólip jatqan Qanǵaı-Saıan taýlarynyń ný ormanyn panalap ómir súripti. Sońǵy jyldary osy qashqan-batyrlar jaıly sheteldik basylymdarda jazylyp júr...

Petr Ýtomsevtiń týǵan jeri Rıazan oblysy. 1941 jyly 19 jasynda maıdanǵa shaqyrylyp marshal Rokossovskıı basqarǵan 16-shy armııa sapynda Máskeýdi qorǵaýǵa qatysqan. General V.Rodımsev basqarǵan 13-shi armııanyń 112-shi dıvızııasynda barlaýshy bolǵan.  Keıin polkovnık Solochýb basqarǵan dıvızııanyń avtomatshylar rotasyn basqaryp, Stalıngradty azat etý maıdanynda 48 kún qorshaýda qalyp, qorshaýdaǵy 160 adamnan tiri shyqqan 13 adamnyń biri osy –  Ýtomsev. Osynadǵy erligi úshin oǵan Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berilgen. Soǵys kezinde Ýtomsevtiń erligi týraly maıdan gazetterinde óte kóp jazylǵan.

Ýtomsev 1944 jyldyń basynda Belorýssııanyń Gomen  qalasy mańynda jaraly kúıinde nemisterdiń qolyna túsedi. Babelsberg lagerinde tutqynda bolǵan Ýtomsevti bireýler tanyp «Stalıngradtyń ataqty batyry» ekenin nemisterge jetkizedi. Nemister batyrdy jeke kútimge alady. Onymen qoımaı Germanııanyń bedeldi basylymdary «Ataqty batyr Petr Ýtomsev óz erkimen fıýrer úshin qyzmet etýge kelisti» degen maqalany batyrdyń fotosymen qosa jarııalaıdy. 1945 jyly Keńes áskerı trıbýnaly nemisterden bosap shyqqan Ýtomsevti ólim jazasyna kesedi. Artynan joǵarǵy sot úkimdi 25 jylǵa almastyrady. Ol 1948 jyly 505-shiler sapynda Mońǵolııaǵa keledi. Ony  fashısterdiń «Zonder komandasynda» qyzmet etken naǵyz satqyndar tobyna qosady. Olarǵa kórsetilgen azapty aýyzben aıtyp jetkizý qıyn. Adam ólimi jetim laqtyń qunyndaı...

Bir kúni qasynda eki adammen birge Ýtomsevti kúzetshi soldattar ormannan sańyraýqulaq terýge alyp shyǵady. Osy sátti paıdalanyp ýsheýi qashady. Qasyndaǵy eki adamnyń biri patshalyq Reseı ofıseri eken. Oǵan qýǵynshylar oǵy tıip óledi. Ekinshi vlasovshyny aıý jep qoıady. Ormanda jalǵyz qalǵan Ýtomsevti qolǵa túsirý úshin birneshe dúrkin arnaıy jasaq jiberilgen.  Olar eshqandaı nátıje shyǵara almaǵan. Bul óz aldyna úlken áńgime.

Ýtomsevtiń keıingi ómiri Mońǵol eliniń Selenge aımaǵynda ótken. 1959 jyly jalǵyzbasty mońǵol áıelge úılengen. 1960 jyly týǵan Aıýýsh atty balasy qazir Ulanbatyr qalasynda turady. Osy ulynyń aıtýy boıynsha ákesi Petr 1970 jyldyń sońynda dúnıeden ótipti.

Sýsaev 1942 jyly Smolensk mańynda bolǵan shaıqasta eren erligi úshin Keńes Odaǵynyń Batyr ataǵyn alǵan. О́z polkiniń maıdaıaldy mergeni atanǵan ol 1943 jyly abaısyzda nemisterdiń qolyna túsken. Keıbir derekterde ataqty mergen Zaısev men Sýsaevty qolǵa túsirý úshin nemister arnaıy jasaq jumsaǵany jóninde aıtylady. Sýsaev 1945 jyldyń qańtar aıyna deıin Bırknaý lagerinde tutqynda bolyp, keńes áskerleri ony nemister qolynan bosatqan soń 248-shi atqyshtar dıvızııasynda mergender qataryna qaıtadan qosylǵan. Pragany azat etýge qatysqan.

Soǵys aıaqtalyp týǵan jeri Qalmaqııaǵa oralady. Keshikpeı ataqty mergen Sýsaev «satqyndar» qatarynan tabylyp 25 jylǵa sottaldy. 1948 jyly Mońǵolııada qupııa ashylǵan ýran óndirisinde aıdalady. Qupııada kenishte 12 myń satqyn-soldat kúndiz-túni jumys istep tirideı azaptalady. 1950 jyly osy kenishten  Keńes Odaǵynyń Batary ataqty mergen Sýsaev qashyp ketedi.  

 Kúúle han taýynda bekingen ony 1951 jyly qolǵa túsirý úshin 500 ásker aımaqty bútindeı qorshap alyp, daýys zoraıtqyshpen «óz erkińmen beril, tıispeısiz» dep jar salady. Sýsaevtan jaýap bolmaǵan soń áskerler ustaý úshin shep quryp attanady. 10 kúnniń ishinde 30 shaqty soldatynan aıyrylǵan izkesýshiler izdeýdi toqtatady. 1952 jyly Keńes elinen arnaıy daıyndalǵan 30 chehıst Sýsaevty qolǵa túsirý úshin Kúúle taýyna bekinedi. Eki apta qashqynnyń izine túsken chehısterdiń 14-i jer jastanady. 1953 jyly  muzdaı qarýlanyp izine túsken 300 jasaqty taǵy jýsatady.

Amaly taýsylǵan úkimet aılaǵa kóshedi. 1954 jyly máskeýlik Katerına atty chehıst áıeldi jergilikti orys baǵban Klımovtyń Reseıde turatyn týysynyń qyzy esebinde úıine ákelip ornalastyrady. Katerına ala jazdaı jalǵyz ózi án salyp júrip taýdan jemis teredi. Ony alystan birneshe aı baqylǵan Sýsaev bir kúni taýdan túsip ánshi áıelge jolyǵady. Ýaqyt óte kele baýyr basady. Kezekti bir kezdesýge ýádelesken sátti paıdalanyp ábden ysylǵan 12 mergen tuzaq qurady. Sýsaev óte qaýipti adam bolǵandyqtan mergenderge kez kelgen jerde atýǵa buıryq berilip qoıady. Sýsaev osylaı qaza tabady.

Joǵarydaǵy ataqty «505»-ten qashyp shyǵyp aman qalǵan adamdardyń biri – Mashýz. Bul adam 1903 jyly Máskeýde týǵan. 1925 jyly ofıserler mektebin támámdap, Belorýssııa jerinde áskerı mindetin oryndap júrip, Fın soǵysyna qatysqan. Uly Otan soǵysy bastalǵanda Mashýz batalon komandıri eken. Soǵysqa bastan-aıaq qatysqan. Biraq jeńisten keıin oǵan «maıdan shebinde júrip vlasovshylarmen qupııa baılanys jasady» degen jala jabylyp «satqyn» retinde «505-shi nysan» quramynda Mońǵolııaǵa aıdalǵan.

Temirjol qurlysynda júrip ebin taýyp qashyp shyqqan. Shekara asyp orys jerine ótip alyp  «505»-ke «Mońǵolııadan qashyp shyqqan Mashýz Novosıbırde júk tıegen vagon ústine qashyp bara jatyp, qulap qaza tapty» degen telegramma jiberip úlgeredi. О́zin «óldige» jatqyzǵannna keıin qaıta aınalyp Mońǵol jerine ótip, jalǵyz ózi orman ishinde ómir súredi. Jergilikti jurtpen aralas-quralas baılanys jasaıdy. Baǵaly ań terilerine azyq-túlik aıyrbastaıdy.

  Bir kúni Mashýz jergilikti «atamandarmen» taıtalasyp júrip bireýin óltirip alady. Sóıtip Mońǵolııa zańymen 15 jylǵa sottalady. Túrmede júrip qasyndaǵy mońǵol dostarynyna óziniń kim ekenin jáne bastan ótken ómir tarıhyn aıtap bergen kórinedi. 1990 jyly Ulan-batyrda «Qarasaqal Mashýz» atty shaǵyn kitapsha jaryqqa shyqty.

Soǵystan keıingi AQSh-KSRO teketiresine sebep bolǵan dúnıeniń biri – atom qarýy. Keńes odaǵy atom qarýyn jasaý úshin qajet ýran ónimderin mońǵol dalasynan da tasydy. Sondaı kenishtiń biri – Kenteı aımaǵy jerindegi Mandal shahtasy. Osynda satqyn-tutqyndar eńbek etken. Olardyń jumys kúni 12-14 saǵat.

Bir kúni tutqyndar turmystyń aýyrlyǵyna shaǵymdanyp, basshylyqqa hat jolaıdy. Ony aparyp berý qatardaǵy tutqyn Keńes Odaǵynyń Batyry maıor Gazelge júkteledi. Batyr-tutqyn shaǵymhatty tabystaý úshin shtabqa barady. Osy jerde ońbaı soqqyǵa jyǵalady ári namysqa tıetin aýyr sózder estıdi. Ashýlanǵan batyr kúzetshiniń myltyǵyn julyp alyp, baqylaýshy soldattarmen atysady.

Gazel soǵysta mergender rotasyn basqarǵan ári «Voroshılovtyń mergeni» degen ataq alǵan dańqty jaýynger eken. Kúzetshilerdi jýsatyp salǵan maıor Gazel ormanǵa súńgip joq bolady. Artynan chehıster qanshama jyl izdese de tabylmaıdy. Qysqasy óldige sanap qoıǵan tárizdi.

Biraq Gazel ólmegen. Eki el shekarasy mańyndaǵy bıik asýǵa bekinip alyp jata bergen. Keıin jergilikti mońǵoldarmen aralasyp ómir súrgen. Halyq Gazel bekingen asýdy áli kúnge deıin «Maıor asýy» deıdi.

Beken Qaıratuly,

"Egemen Qazaqstan"