Nartáýekel!

«Qazaqmys» Gonkong qor bırjasyna baǵaly qaǵazdaryn saýdaǵa shyǵardy Eger, halyqaralyq qor bırjalarynan ınvestorlar tabý úshin, aksııalaryn saýdaǵa shyǵarýǵa kezekke turǵan álemdegi kompanııalardyń uzyn-sonar tizimi bolatyndyǵyn eskersek, «Qazaqmystyń» Gonkong qor bırjasynda lıstıng jasap, aksııalaryn saýda-sattyq operasııalaryna sátti shyǵarýy – elimizdiń iskerlik álemindegi aıta qalarlyqtaı aıryqsha oqıǵa. Sebebi – «Qazaqmys» Azııadaǵy eń dárejeli bırjaǵa birinshi bolyp túren salǵan, tuńǵysh qazaqstandyq kompanııalar toby! Sársenbiniń sátine týra kelgen osy sharaǵa ortaqtasý úshin jolǵa shyqqan qazaqstandyq jýr­nalısterdi alyp ushqan ushaq Gonkongqa seısenbide taban tiregende tań da atyp kele jatqan bolatyn. Jyldyń tórt emes, úsh mezgili bolatyn qalanyń biz mýssondyq jańbyrlar kezeńine tap kelgen ekenbiz. Álsin-álsin damyldap baryp, kúndiz-túni tópeleı beretin nóserge jergilikti halyq ábden tóselip te alǵan. Tóbesi kókke shanshylǵan, aldy 100 qabattan asatyn, ba­syn bult shalǵan ǵımarattar Gon­kongty kádimgi qurlyqtaǵy Qytaıdan daralaıdy. Bul da túsinikti. Bir ǵasyrdan astam ýaqyt Ulybrıtanııanyń yqpa­lyn­da bolǵan, memleket ishindegi memleket áli de óz derbestigin joımaı otyr. Gonkongtyń «tu­man­dy Albıon» dep aýyzeki tilde aıtyla beretin Londonǵa keletin tusy kóp. Klımaty uq­saıtyn osy maýsymynan bólek, mádenıeti, áleýmettik tirshiligi, qala berdi ómir salty da aǵyl­shyndardan kóp juǵysty bol­ǵanyn ańǵarasyń. 7 mıllıonǵa jýyq halqy bar, kelimdi-ketimdi kisilerimen 9 mıllıonnan asyp jyǵylatyn álemniń qarjylyq ortalyǵynyń birinde qolshatyr kótergen san myńdaǵan halyq kún saıyn iskerlik ortalyqtarǵa jumysqa asyǵady. Al bizdi qurlyqtyń kelesi be­tine jetelegen oqıǵaǵa oral­saq, «Qazaqmys» kompanııalar tobynyń Gonkong qor bırja­sy­na shyǵýy bylaı órbidi. Qazaqstannan tys jerde ót­ken qazaq baspasóz máslıhaty Gonkongte qazaqstandyq BAQ ókilderimen ótken baspasóz más­lıhaty «Qazaqmystyń» nege Gon­kong qor bırjasyna shyq­qa­nyna arnaldy. Osy arada eske sala keteıik. Bul atalmysh kor­po­rasııanyń ekinshilik lıstıngi. Mys óndirýshi jáne myspen qo­syp túrli tabıǵı resýrstardy óndiretin kompanııalar toby osy­ǵan deıin de, anyǵyraǵy 2005 jyly Londondaǵy qor bırja­synda baǵaly qaǵazdaryn birinshi bolyp saýdalaǵan, qazir de Eýropadaǵy basty bırjadaǵy saý­saqpen sanarlyq qazaq­sta­n­dyq kompanııalar sanatynda. Sonymen Qazaqstandaǵy mys­tyń 90 paıyzyn óndiretin, álem­degi eń iri mys óndirýshi kompanııalar qataryndaǵy jáne el­ektr qýatyn óndirýde de elimizde kóshbasshylyq rólge ıe bolǵan «Qazaqmys» kompanııalar toby Dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Vladımır Kımniń qatysýymen ótken baspasóz máslıhaty bylaı órbidi. Nege Gonkong qor bırjasy? Birinshiden, «Qazaqmys» álemdegi eń iri mys tutynýshy bolyp ta­bylatyn Qytaı naryǵyna ja­qyn ornalasqan. Shamamen jy­ly­na Qazaqstanda óndiriletin mystyń 50 paıyzyn Qytaıdyń uzaq merzimdi tapsyrys berýshileri satyp alady. Sondyqtan da Aspanasty eli negizgi qarjy kózi bolyp otyr. Jáne «Qazaqmys» Qytaı Damý bankimen 2011 jyl­dyń maýsymynda quny 1,5 mıllıard bolatyn О́zara kelisim tý­raly memorandýmǵa qol qoıǵan. Bul kelisim – Aqtoǵaı ken ón­dirisin keńeıtý jónindegi negizgi jobany qarjylandyrady. On­yń ústine kompanııanyń aımaq­ta­ǵy róli de artyp keledi. Ári Gonkong bırjasyna shyǵý arqyly ınves­torlardyń kelesi úlken ortasyna shyǵýǵa da múmkindik bar. Osy­laısha negizgi rynok pen kom­panııanyń baılanysyn bekemdeýge bolady. Osy arada oqıǵa aldyna shy­ǵyp, tolyqtaı kóldeneń ınte­gra­sııalanǵan óndiris ıesi – «Qazaq­mystyń» Gonkong qor bırja­syn­daǵy lıstıngi qosymsha emıs­sııa­larsyz nemese qosymsha aksııalar saýdasynsyz ótkendigin aıta ketý kerek. – Alaıda, kompanııa óziniń keleshektegi ótempazdyǵyn, ıakı ótim­diligin qamtamasyz etý úshin Gonkongtaǵy qor bırjasynda ja­ńa aksııalar shyǵarý múmkindigin qarastyryp otyr. Bul qadam sán­ge ilesý nemese Qytaıǵa jaqyn bolýdan ǵana týyndaǵan tilek emes. 80-90-shy jyldarmen sa­lys­tyrsaq, ásirese, 2007-2008 jyl­dardaǵy daǵdarystan keıin álem túbegeıli ózgerdi. Bizder qazir daǵdarystan keıingi kezeń­der­de turmyz. Búgingi tańda ja­handa basymdyqqa ıe bolyp otyrǵan el de, úlken qarajatty aınaldyryp, mol qarjyǵa qol jetkizip otyrǵan da – Qytaı. Oǵan qosa Qazaqstannyń Qytaı­men áriptestik qarym-qatynasy áriden bastalady. Al Gonkong alańy óz qyzmetiniń tazaly­ǵy­men tartymdy, – dedi Vladımır Kım. Degenmen, qazirge kompanııa aksııalardyń qosymsha emıssııa­laryn shyǵarýdy júzege asyrýǵa asyqpaıdy. О́ıtkeni, qaǵazdar­dyń búgingi baǵasy turǵysynan alǵanda, bul tıimdi emes. Jańa aksııalardy shyǵarý «Qazaqmys­tyń» naryqtyń qunyna jáne onyń kapıtaldyq suranysyna táýeldi. Jáne bul Bozshakól men Aqtoǵaıda mys óndirýdi ulǵaıtý jónindegi iri jobalarǵa da qa­tysty bolmaq. «Qazaqmystyń» endigi iri jo­balary jaıly egjeı-tegjeıli ba­ıandaǵan onyń Bas basqarýshy dı­rektory Oleg Novachýk ken or­yn­dary óndiris pen mysty eks­port­taýdyń keleshegin qamtama­syz etedi. – Qytaı Qazaqstanǵa eń ja­qyn ornalasqan memleket. «Qa­zaq­mystyń» jyl saıyn óndi­re­tin óniminiń 50 paıyzyn osy el­diń kompanııalary satyp alady. Jaǵymdy faktorlardyń qatary­na – aýmaqtyq jaqyndyq ǵana emes, mysty tasymaldaý bary­syn­daǵy shyǵyndardyń aıtar­lyq azdyǵy kiredi. Oǵan qosa, Qytaıdyń ınfraqurylymynyń damýymen baılanysty bul elde mysqa degen suranys turaqty ósip keledi. Gonkongtaǵy lıstıng bizdiń ınvestorlardyń bazasyn ulǵaıtady. Sondyqtan da biz Aspanasty elimen baılanysty bekemdeı túsýge sheshim qabyl­dadyq, – dedi Oleg Novachýk. «Qazaqmys» basshylarynyń málimdeýinshe, Gonkongtaǵy ekinshilik lıstıng kompanııanyń stra­tegııalyq damýy úshin de qajet. Qalaı desek te, joǵaryda atap ótkendeı, Azııa, onyń ishinde Qytaı qazaq iskerleri úshin klıenttik baza turǵysynan bolsyn, qarjy kózi retinde de úlken múddelestik týǵyzady. Azııadaǵy eń iri Bırja alańyna shyǵý qazirdiń ózinde «Qazaqmystyń» onsyz da bıik bedelin bekemdeı túskeni anyq. Aty – «Qazaqmys» demesek, mystan bólek, myryshtyń aıtar­lyqtaı kólemin, altyn men kú­misti de óndiretin kompanııanyń búginde elimizde jumys istep tur­ǵan 17 ken orny, 10 ken-baı­y­tý fabrıkasy jáne 2 mys qo­ry­tatyn óndiristik kesheni bar. Sonymen, sársenbiniń salta­nat­ty resmı sátin kútip, Gon­kong­tyń jańbyrly keshinde qo­naqúıge de oraldyq. Bırjaǵa qoshemetpen keldi Kelesi kúni Londondaǵy qor bırjasynda saýdasy júrip tur­ǵan 100 kompanııanyń quramyna kiretin, FTSE-100 tizimine ilikken «Qazaqmystyń» resmı túrde Gon­kongtaǵy qor bırjasynda lıstıng júzege asatyn sát te kelip jetti. Kompanııanyń baǵaly qaǵaz­dar­dy qor bırjasyndaǵy opera­sııa­larǵa jiberý erejeleri qa­lyp­tasqan ejelgi dástúrmen ótti. Keýdelerine aldyn ala daıyn­dalǵan orhıdeıa gúlderin qadaǵan qazaq iskerleri – «Qazaqmys» Dırektorlar Keńesiniń músheleri bir kisideı kelisilgen ýaqytta bırjaǵa keldi. Dástúr solaı. Bırjaǵa tirkelgen ár eldiń kompanııasy dızaın­men, bir shoq bolyp jınalǵan gúlderdi keýdelerine qadap, aksııa­lar saýdaǵa shyǵarylǵanda shampan iship, tarıhı sáttiń tabys­ty­lyǵyn tileıdi. Bırja men bır­jaǵa shyqqan kompanııalardyń kádesyı almasýy da buljy­maı­tyn dástúr. Sondyqtan da Azııa­nyń negizgi qarjy alańy káde­syılardyń kórmesin de jasaqtap úlgergen. Mundaǵy estelik sy­ı­lyqtar – birin biri qaıtalamaı­tyndyǵymen qundy. Biz kór­me­den bırjaǵa arnaıy joly túsken Elbasymyzdyń da sýretin kórdik. «Qazaqmys» korporasııasy bır­jaǵa bir adam áreń kóteretin mystan quıylǵan qyran qusty syıǵa tartty. Sap altyndaı – sapaly mystan quıylǵan, bizdiń kók baıraǵymyzdaǵy tákappar qus Gonkong bırjasynyń qaq tórinen oryn alatyn bolar?! Sonymen, Gonkongtaǵy «Qa­zaq­mystyń» saýdasy bastalǵanda bir aksııanyń quny – 165 gon­kongtyq dollardy qurady. Bul jergilikti ýaqytpen saǵat 9:30 bolatyn. Al Astanada ýaqyt – 7:30, ıaǵnı elordalyqtar endi oıana bastaǵan kez. Biz bırjada saıahattap júrgen kelesi 50 mınýtta kompanııanyń bir aksııasy – 166,1-den 167,06 gon­­kong dollaryna terbelip turdy. Bırja tablosynda «Qazaq­mys­tyń» da aksııalary paıda bolǵannan keıin Vladımır Kım taza meńgergen aǵylshyn tilinde osy oqıǵaǵa kýá bolǵan – Gonkong qor bırjasynyń ókilderine, gon­kongtyq jáne qazaqstandyq jýrnalısterge alǵysyn bildirip: – Biz Qazaqstandaǵy eń iri mys óndiretin jáne kólemi ja­ǵynan álemdegi 11-shi kompanııa­myz. Biz dúnıejúzinde óndirisi tolyq ıntegrasııalanǵan – kendi óndirip, ony mys oramalary men mys qalyptaryna aınaldyratyn az ǵana kompanııalar qataryna enemiz. Biz 2005 jyly Qazaqstannan Londonda birinshi bolyp lıstıng jasaǵan jáne naryqtyq kapıtal­danýy 11 mıllıardty quraıtyn, qazirgi kúni FTSE-100 ındeksine qatysýshy tuńǵysh qazaqstandyq kompanııamyz. Búgin de biz Gon­kongtaǵy lıstıngin sátti júzege asyrǵan tuńǵysh qazaqstandyq kompanııamyz, – dedi. Osydan keıin «Qazaqmys» kompanııalar to­by Dırektorlar Keńesiniń tór­aǵa­sy bul qadamnyń mańyzdy­lyǵyna qysqa ári naqty toqtala ketti. Mine, osylaısha, sársenbiniń sátti kúni Qazaqstandaǵy alǵash­qy kompanııa Azııadaǵy negizgi saý­da alańyna shyqty. Al, qazaq­standyq kompanııanyń Gonkong­taǵy saýdasy sátti nemese sátsiz bastaldy dep sáýegeılik aıtý qıyn. О́ıtkeni, jańadan bırjaǵa kelgen kompanııanyń baǵaly qa­ǵazdary – ınvestorlar birden talap alyp ketetin ystyq baýyrsaq emes. Aınalasyna eki shoqyp, bir qaraıtyn ınvestorlar bırjaǵa basyn endi suqqan kompanııany zerttep, taldap, aksııalaryn sa­typ alýǵa bel baılaý úshin de biraz ýaqyt qajet. Osy arada kompanııa ótempaz­dy­ǵy men naryqtaǵy baǵa ádil­digin qamtamasyz etý úshin London qor bırjasynan Gonkongqa 1 mıllıondaı aksııasyn aýystyr­ǵanyn aıta ketýge bolady. Bul shamamen saýdaǵa shyǵarylǵan aksııalardyń jalpy kóleminiń 0,2 paıyzy.   Gonkong – AQSh-tan tys jerde dollarmen jumys jasaıtyn eń iri saýda alańy Osydan keıin de Qazaqstan­nan kelgen BAQ ókilderi úshin mańyzdy sharalar legi tolas­ta­ǵan joq. Basty oqıǵanyń biri – Gonkong qor bırjasynyń tóraǵa­sy Ronald Arkýllı myrza qazaq jýrnalısterimen kezdesip, bir saǵat boıy suhbat berdi. Laýazymdy tulǵa aldymen «Qa­zaqmystyń» Qazaqstan úshin ǵana emes, álemde de mańyzdy orny bar ekendigine toqtaldy. – «Qazaqmystyń» London qor bırjasynda lıstıng jasaýynyń ózi kóp nárseni aıtyp turǵan joq pa?! Bizdiń oıymyzsha, Qazaqstan mańyzdy bıznes-áriptes jáne baılanystardy ulǵaıtýdy josparlap otyrmyz. «Qazaqmys» ta aldaǵy ýaqytta klıentteriniń basym bóligi Azııadan bolatynyn bilip otyr. Sizderdiń elderi­ńiz­diń ekonomıkalyq órkendeýi soń­ǵy 5-10 jylda anyq baıqaldy. Qazaqstannyń Prezıdenti birneshe ret Gonkongqa arnaıy saparmen keldi. Biz de eki el ara­syn­daǵy saýda-sattyq pen taýar aı­nalymyn ósirýge múddelimiz. Qa­zirge Gonkong bırjasy – Qazaq­stannyń iskerlik ortasynyń kishkentaı qatysýshysy bolyp otyr, – dedi Ronald Arkýllı. Al Gonkongtaǵy qor bırja­synyń tarıhy 1891 jyldan bastaý alady. 2000 jyly Hong Kong Exhanges and Clearing Limited (HKEx) pen Gonkong qor bırja­sy birikken. Tek ústimizdegi jyl­dyń alǵashqy jartyjyldyǵynda bırjadaǵy saýda-sattyq 9,5 mıllıard dollardy quraǵan. Bıyl­dyń ózinde Gonkongta 31 kompanııa birinshilik aksııalaryn orna­lastyryp, nátıjesinde 18 mıllıard dollar qarajat tartylǵan. Bul kezeńde Londondaǵy qor bır­jasynda jańa 22 emıtent paıda bolǵan. Osynyń ózinen-aq, Azııadaǵy negizi saýda alańynyń aıy ońynan týyp kele jatqanyn baıqaı berińiz. Osylaısha, Gonkong bırjasy – eń ótimdi halyqaralyq alańǵa aınalyp otyr. Mundaǵy kún saı­ynǵy saýdanyń ortasha kólemi 866,640 dollarǵa jetip jyǵy­la­dy. Tek bıyldyń ózinde bırjaǵa jalpy kapıtaly 2,8 trıllıon AQSh dollaryn quraıtyn 1437 kompanııa tirkelgen. Árıne, bul bırjanyń álemdegi eń iri on alańnyń biri retindegi ustany­myn bekemdeı bermek. Aıtqandaı, Arkýllı myrza Bırja óz aksııalaryn da saýdaǵa shyǵaratyndyǵyn aıtady. Taǵy bir jańalyq – Qytaı memleketi osydan bir jyl buryn bırjada óziniń ulttyq valıýtasymen saý­da-sattyq jasaýǵa sheshim qabyl­dapty. Qazirge bul bırja úsh valıýtamen ǵana jumys isteıdi. Qor bırjasy basshysynyń má­limdeýinshe, álemde jedel qar­qyndap kele jatqan Úndistannan Qytaıǵa deıingi, Qazaqstannan Malaızııaǵa deıingi keńistiktegi isker orta aldaǵy ýaqytta Gonkong bırjasynyń jumysyn odan da jandandyra túspek. Ronald Arkýllı Gonkongtan Qazaqstanǵa birneshe ret resmı delegasııalar barǵanyn, bul bır­jaǵa aksııalaryn shyǵarýǵa basqa da qazaqstandyq kompanııalar ta­rapynan usynystar bolǵandy­ǵyn jetkizdi. Degenmen, laýazym ıesi ol kompanııalar resmı túrde óz­deri málimdegenshe, atalmysh kom­panııalardyń tizimin jarııa etýge qaqysy joq ekendigin aıtady. Aınash ESALI, Almaty – Delı – Gonkong – Beıjiń – Almaty.