Máskeýdegi – «Almaty», Almatydaǵy – «Máskeý»

Reseı astanasyndaǵy metro­stansııalardyń birine qazaq­stan­dyq ataý berýge qol jetkizý el basshylyǵynyń tapsyrmasymen qolǵa alynǵan, sońǵy jyldary Qazaqstan elshiligi dáıekti júr­gizip otyrǵan maqsatty isterdiń biri. Qazaqstandyqtardyń osy otanshyl bastamasy Máskeý bas­shylyǵy tarapynan da laıyqty túsinistik tabýda. Nysanaly ba­ǵyttaǵy ilgerileýshilik dep taıaýda belgili bolǵan bir jaqsy habardy aıtýǵa bolady. Iаǵnı, Máskeý metrosynyń Zamoskvoresk jelisi boıynsha salynyp jatqan bir stansııaǵa «Almaty» (Alma-Atınskaıa) ataýyn berý týraly qala basshylyǵymen al­dyn ala ýaǵdalastyqqa qol jetti. Bolashaq stansııa qalanyń ońtústik shyǵysyndaǵy Almaty kóshesine taıaý, «Domodedovo» áýejaıy baǵytynda ornalasqan. Bas josparǵa sáıkes «Almaty» metrostansııasy 2012 jyly paıdalanýǵa berilýge tıis. 1935 jyly ashylǵan Máskeý metrosy Reseı astanasyndaǵy kólik júıesiniń júregi dese bo­lady. Qazir metronyń jalpy qa­lalyq jolaýshy tasyma­lyn­daǵy úlesi 56 paıyzǵa teń. Onyń radıýsty-saqınaly qurylymy boıynsha tóselgen bolat joldy boılaǵan júrdek poıyzdar orta eseppen kún saıyn jeti mıllıon, al jumys kúnderi toǵyz mıl­lıonǵa deıin jolaýshyny orta­lyqtan qala shetindegi aımaq­tarǵa jáne shetki aýdandardan qala ortalyǵyna jyldam jetkizedi. Derek kózderiniń málime­tin­she, kólik qozǵalysynyń jedeldigi, jalpy kólemi jáne senimdiligi ja­ǵy­nan Máskeý met­ro­sy álemde birinshi or­ynda tur. Máskeý qalalyq zańnamasyn­da aý­maq­­tyq birlikterge, kóshe­ler­ge, metros­tansııa­laryna ataý berýdi belgili bir saraptamadan ótkennen keıin Máskeý úkimeti ja­nyn­daǵy ýákiletti organ jú­zege asyratyny jazylǵan. Bul ataýlar qazirgi zamanǵy orys áde­bı tiliniń sózjasam, aıtylý ta­laptaryna saı kelip, stılıs­tı­kalyq normasyna jaýap bere alatyn, ekiushty maǵyna týdyr­maıtyn bolýy kerek. Eń bas­tysy – metrostansııalarynyń ata­ýy jer ústindegi obek­ti­ler­diń ata­ýy­men úndesip, qalanyń tarıhı jáne mádenı ózindik er­ek­she­­li­gin beıneleýi qajet. Jer-sý at­ta­ryn belgileý kezinde sol ma­ńaı­­da turatyn halyqtyń qo­ǵam­dyq pikiri qatań eskeriletini jáne bir sheshýshi faktor bolyp sa­na­lady. Sol sııaqty metro­stansııa ataýy belgili bir memleket esimin tutyna almaıdy jáne ony keńestik kezeńdegideı Más­keý­diń jekelegen belgili adam­daryn, Reseıdiń jáne sheteldiń azamat­taryn este qaldyrý úshin paı­da­lanýǵa bolmaıdy. Máskeý metro­stansııalarynyń jańa ta­lapqa saı toqsanynshy jyl­dary «Chıstye prýdy», «Lýbıanka», «Vorobevye gory», t.b. bo­lyp ózgergeni, al jańa stan­sııa­lardy negizinen tarıhı-geo­gra­fııalyq erekshelikterine baıla­nys­ty ataý dástúri qalyp­tas­qany sondyqtan. Bolashaq «Al­maty» stansııasynyń Almaty kó­shesine jaqyn jerde bola­tyn­dyǵynyń osyndaı sebebi bar. Máskeýdiń Ońtústik ákimshi­lik okrýgindegi qalaishilik mýnı­sı­paldyq qurylym – Brateevo («Almaty» stansııasynyń qazir­gi jobalyq ataýy) aýdanyna qa­raı­tyn Almaty kóshesi 1985 jy­ly Qazaqstan astanasynyń qur­meti­ne qoıylǵan. Kóshe bo­ıy­na birneshe mýnısıpaldyq-ákim­shi­lik mekemelermen qatar, kóp­te­gen qoǵamdyq-áleýmettik obek­ti­ler, fırmalar, dúkender, bala- baqshalar, emhanalar, orta mektep, shashtaraz, t.b. ornalasqan. Máskeýde el atymen atala­tyn, 1952 jyly ashylǵan bir ǵana «Belorýsskaıa» metrostan­sııa­sy bar. Onyń mármár panno­lary osy elge qatysty taqy­ryp­tardy beıneleıdi. Atalǵan stan­sııany jobalaýǵa, salýǵa qa­tys­qan úsh adam kezinde sol zaman­nyń dárejeli ataǵy – Stalındik syılyqqa ıe bolǵan eken. Árıne, Máskeý metropolıteni boıynsha ótken dáýirdi beıneleıtin jekelegen uǵym-sózder («Kom­­somolskaıa», «Marksıstskaıa», t.b), orys tarıhynda orny bar dara tul­ǵalar qurmetine qoıylǵan («Týr­genevskaıa», «Maıakovskaıa», «Pýshkınskaıa», t.b.) ataýlar kezdesedi. Biraq bular kóp jaǵ­daıda sol ma­ńaıdaǵy burynnan bar kóshe­lerge, dańǵyldarǵa, t.b. osyn­daı jerústi obektilerine baıla­nys­ty atalǵan. Al elaralyq qa­rym-qa­tynas tur­ǵy­synan alǵan­daǵy baı­la­nystar negizinen «Kıevskaıa», «Rıj­skaıa», «Varshavskaıa», «Prajskaıa», «Rımskaıa», «Bratıslavskaıa» bolyp keletin qalalar atymen ataý baǵy­tymen ornyqqan. Mysaly, 1954 jyly ashylǵan «Kıevskaıa» stansııasynyń bezendirilýi orys jáne ýkraın halyq­ta­ry dostyǵy taqyrybyna arnal­ǵan. 1958 jyly ashylǵan «Rıjskaıa» stansııasynyń sáýlettik jo­basyn rıgalyq sáýletkerler jasaǵan. Munda Rıga zaýyt­ta­ryn­da ázirlengen keramıka barynsha kóp paıdalanylyp, árleý jumys­taryn Latvııa sheberleri júrgiz­gen. 1969 jyly paıdalanýǵa berilgen «Varshavskaıa» stansııasy­nyń aty aıtyp turǵandaı, onyń ishki bezendirilýi Varshava qala­sy­nyń keskindi beınelerimen ush­ta­sady. 1985 jyly iske qosylǵan «Prajskaıa» stansııasynyń kór­kem­dik-sáýlettik bezendirilýin cheh sheberleri júrgizse, qurylys jumystaryn keńestik jáne chehoslovak metro salýshylary birlesip atqarǵan. Toqsanynshy jyldardyń orta sheninde taǵy eki stansııa paıda boldy. Onyń biri – 1995 jyly paıdalanýǵa berilgen «Rımskaıa» stan­sııasy. Stansııanyń bezendirilý jumystaryna ıtalııalyq sáý­let­shiler qatysqan. Kórkemdeý isinde Rım qalasynyń kózge tú­ser kórinisteri kóbirek qam­tyl­ǵan. Al 1996 jyldan beri ju­mys istep kele jatqan «Bratıslavskaıa» stansııa­sy reseı-slovak dostyǵy qur­metine ashyl­ǵan. Bezendirilý ba­ry­synda Bra­tıslavadaǵy ba­ıyr­ǵy qorǵan, bekinis, qamal sýretteri paıda­lanylǵan. Sátin salsa, bul sapqa «Al­maty» stansııasy da qosylyp qalýy múmkin. Qazaqstan elshisi Zaýytbek Turysbekov metrostansııa máselesin Máskeý qala­sy bas­shylyǵynyń nazaryna turaq­ty usynýmen keledi. Buǵan deıin múmkin bolatyn nusqalar retinde Máskeý metropo­lı­teni­niń jumys istep turǵan stan­sııa­larynyń birin, ne aldaǵy jyldarǵa joba­la­nyp, salynyp jatqan stansııalar arasynan bireýin «Qazaqstan» dep ataý jaıy qarastyrylyp, bel­gili bir deńgeıde ýaǵdalas­tyq­qa da qol jetip qalyp edi. Múm­kin bola­tyn joldardy saralap, Máskeý zańnamasynyń metro­stan­sııaǵa ataý berýmen baıla­nys­ty qa­lyptasqan ortaq tala­byn eskere kelgende, máseleniń sheshimin tabýdyń búgingi tańdaǵy ońtaı­ly joly «Almaty» ataýy ekendigi baıqalyp otyr. Máskeýlikter osymen baıla­nys­ty Almaty metrosynyń bir stansııasyna «Máskeý» ataýyn berý jóninde tilek bildirýde. Bul Almaty qalalyq máslı­haty­nyń quzyretindegi másele. Bylaısha aıtqanda, Máskeýdegi «Almaty» stansııasynyń ashy­lýy Alma­ty­da «Máskeý» stan­sııasynyń paıda bolýymen tyǵyz baılanysty. Almatydaı arý qalanyń esimi kún saıyn birneshe mı­l­lıon­da­ǵan jolaýshy júrip-turatyn Más­keý metrosynda bir jarym mı­nýt saıyn atalyp jatsa, bo­la­shaq stansııasynyń ishki be­zen­dirilýi qazaq halqynyń tur­mys-tirshil­i­gi­men, Qazaqstan­nyń jetistikterimen birge óril­se, tórt­kúl dúnıege tanymal bolǵan eli­mizdiń jaqsy ataq-dańqy myń san jolaýshy jú­regine buryn­ǵy­dan da tere­ńi­rek sińirile bermeı me? Sol sebepti, oraıy kelip turǵan isti orta jolda qaldyrmaı, atalǵan máseleniń óz elimizge qatysty j­a­ǵyn jyldamyraq júzege asyr­ǵan jón bolar edi. Serikqalı BAIMENShE, «Egemen Qazaqstan» – Máskeýden.