MUQAǴALI: Sózi jáne ózi

Qazaq poezııasynyń kók aspanyndaǵy jaryq juldyzdardyń biri bolyp turyp qal­ǵan aryndy aqyn, daryndy aqyn Muqaǵalı Maqataev shyǵarmashylyǵy qaıta jańǵy­ryǵyp, qaıta túlegen shaǵynda ol jaıly sóz etip otyrmyz. Shyn aqynnyń júregi toq­taǵanmen poezııa áleminde daýysy toqta­maıdy eken. Sońǵy jyldarda onyń jyrlary erekshe jelpinis taýyp, barsha jurttyń júregine shýaq quıǵandaı qaýlap, aýqymyn keńge jaıyp barady. Ásirese, “Soǵady júrek” atty eki tomdy­ǵy shyqqaly jurtshylyq bas qosqan jıyn­dar­da Muqaǵalı esimi erekshe rızashylyqpen aıtylyp, talaıdy tamsandyrǵan jyr jol­dary ár tańdaıda qaıtalanady. Sondaı zor iltıpatty asqaqtata túskendeı aqynnyń “Shol­pan” atty jańa jınaǵy da Memlekettik syılyq alar jyly ony qurmet tutar jyr súıgish qaýymnyń qolyna tıgen edi. О́leń ólkesine aıtýly aqynnyń jańa týyndy­sy­nyń kelýi jyrshyl jurtqa bir merekemen teń. Bizdiń búgingi aıtpaǵymyz da osy respýb­lıkalyq eń joǵary syılyqqa usynylǵan aqyn shyǵarmalaryna baǵyshtalmaq. “Soǵady júrek” tańdamalysyna aqyn­nyń kózi tirisindegi jeti jınaǵy men ózinen keıingi “О́mir-ózen” kitaby tolyq engen. Oǵan qosa tańdamalydan keıin shyqqan “Sholpan” da syılyqqa usynyldy. Sóıtip, sol jolǵy báıgege aqyn shyǵarmashylyǵy túgel qatysty. Biz biletin Muqaǵalı poezııasy kesek, tunba altyn, tabıǵı kúıinde týa qalǵan ar­tyq-kemi joq, tól ádebıetimizdegi erekshe qubylys. Onyń óleńderin jurtshylyq al­dynda, úlken jıynda  oqý úshin tańdap, tal­ǵap áýre bolýdyń qajeti joq, qolǵa túsken kez kelgenin bógetsiz oqı berýge bolady. Sonyń qaı-qaısysy bolsa da tyńdaýshysyn tamsandyrmaı, eriksiz bas shulǵytpaı qoı­maıdy. Olardyń jaratylysy tabıǵı, tul­ǵasynda olpy-solpy, artyq-kem turǵan jeri joq. Tek qana solaı jyrlanýǵa tıis dep oılaısyz da qoıasyz. Taý balasynyń  sózi de taýdyń tas bula­ǵyndaı tógilip tur. Mine, Muqaǵalı poe­zııa­sy osyndaı tógilmeli jyr júıesine jatady. Onyń qudirettiligi sonda. Talantty aqynnyń qaı-qaısy bolsa da óz qadir-qasıetin jaqsy bilgen, óz deńgeıine jetkize baǵalaı da bilgen. Ony biz uly Pýshkınniń “Eskertkishinen” bastap, Qasym Amanjolovtyń “О́zim tý­ralysyna” deıingi aralyqtaǵy talant ıe­le­riniń birazynan bilemiz. Danyshpan Abaı da: “Júregińniń túbine tereń boıla, Men bir jumbaq adammyn ony da oıla. Soqtyqpaly, soqpaqsyz jerde óstim, Myńmen jalǵyz alystym, kiná qoıma.” – degen tórt jolǵa óziniń kim ekenin sheber syı­ǵyzyp, aıtyp ketken emes pe. Tórt jol bir dananyń búkil ómirin túıindep tur. Muqaǵalı­dy osy turǵydan taǵy tyńdalyq, ne der eken. Týady, týady áli naǵyz aqyn, Naǵyz aqyn bal men ý tamyzatyn. Jesirdiń aıyrylmas syrlasy bop, Jendettiń kózinen jas aǵyzatyn. Týady, týady áli naǵyz aqyn! Jyr sózderi jaı bolyp atylǵanda, Atylǵanda, aspannan oqylǵanda, Mylqaýlarǵa til bitip, kereń estip. Janar paıda bolady soqyrlarǵa.   *     *     * Poezııa! Menimen egiz be ediń? Sen meni sezesiń be,  nege izdedim? Alaýyrtqan tańdardan seni izdedim, Qaraýytqan taýlardan seni izdedim...   ...Seni izdedim sezimge ý sharaptan da, Mınýtterden izdedim, saǵattan da, Seni izdedim.   Izdeımin taǵat bar ma? Seni maǵan egiz ǵyp jaratqan ba?! Mine, poezııaǵa talǵampaz aqyn qandaı talap qoıady, sóıte otyryp óziniń qaı deńgeıde ekenin de kórsetedi. Biz Muqaǵalı Maqataevtyń shyǵarma­shy­lyǵyn taqyrypqa, kezeńge bólip, kádýilgi standartqa, qalypqa salyp talqylaıtyn bol­saq, aıtarymyz qysqa ǵana. Eń aldymen Muqaǵalı azamattyqty jas­taıynan boıyna sińirgen, ádebıetimizdiń ha­lyqtyǵyn júrek lúpilimen túsingen, týǵan jerin, Otanyn janyna balap sheksiz súıgen, jalpy adam balasyn ardaq tutqan, ómirge ǵashyq aqyn. Buǵan qosa aıtarymyz, Muqa­ǵalı qanshalyqty adýyn aqyn bolǵanymen, mahabbat aldynda názik te buıyǵy, jas sábı­deı qorǵana almaı, ińkár kóńilin daýalaı almaı, jyryn da úlbiretip jyrlaıdy, kóńili de kiriptar bola qalady. Sirá, úlken júrek­tiń eljireý qubylysy da mol bolsa kerek. Biz endi osy aıtqan oılarymyzdy dálel­dep, búgingi maqalamyz aqynǵa arnalǵan­dyqtan onyń jyryna bir sát kezek bersek, aqyn ómirdi, úlkendikti, taǵdyr-taýqymetin tómendegishe kórsetedi. О́mir jaıly suraı berme sen menen, О́mirdi men áli zerttep kórmep em. О́mir jaıly bilgiń kelse, qartqa bar, Qan maıdannan jalǵyz uly kelmegen. Jesir kelin, bir náreste kórmegen, Jetim shaldy bala ornyna terbegen.   *     *     * Toqta, botam! Atań keled artyńda! Bur moınyńdy qaljyraǵan qart ulǵa. Seniń sábı sátterińniń mysqalyn Aıyrbastap ala almaı júr altynǵa. Toqta botam! Atań keled artyńda!   *     *     * Yǵysyńdar, Eı, taýlar, Yǵysyńdar! Oryn saıla ortańnan, jumysym bar. Ata bolyp, ne maǵan urysyńdar, Adam bolyp, nemese uǵysyńdar. Yǵysyńdar, eı, taýlar, yǵysyńdar! Eı, taýlar, Qoıyndaryńdy ashyp kirem, Bar syryńdy aırandaı shashyp, bilem. ...Jartastardyń betteri sora-sora, Jylapty, qarsylaspas jasyq bilem.   Júrip kelem taýlardyń ortasynda, San ǵalamat úreı tur shor-tasynda. San salalyq saı-jyra qoınyna aldy, Solaı ma eken?! Batyrlar, qorqasyń ba?! Álgi aıtqanymyzdyń bir dáleli osy “Yǵysyńdar” atty óleń. О́zi súıip jyrlaǵan týǵan jerdiń taýlaryna, poezııa alyptaryna ar­naıy sóılep, óz bıiktigine oryn saılap tur­ǵandaı. Qazaq poezııasynyń bir bıigi bolyp tu­ryp qalatynyn megzegendeı qalpyn tanısyń. Muqaǵalı – aıtýly epık aqyn. Onyń utqyr da utymdy sıýjetke qurylǵan dastandary, poe­malary, tolǵaýlary búgingi epıkalyq janrǵa qalam tartýshylarǵa úlgi, ónege. Biz bul tusta poemalarynan bastap, eń sońǵy qolynan qala­my túskenge deıin jazǵan onnan astam kólemdi týyndylaryn aıtyp otyrmyz. Onyń arasynda Muqaǵalıdyń tamasha aýdar­mashylyq qasıeti­niń úlken bir jemisi uly Danteden jasaǵan kesek aýdarmasy “Qudiretti komedııa” taǵy bar. Áli esimde, jas aqyndardyń bir respýblı­kalyq keńesinde tarlan aqyn Ábdilda Táji­baev jıynnyń minberinen zalda otyrǵan jastarǵa bir ǵıbrat sóz aıtqan edi. Onda Ábekeń Muqa­ǵalı jaıly aıta kelip, áli esh jerde jarııa­lanbaǵan súıikti shákirtiniń óleńderin jastarǵa oqyp bergen bolatyn. Daýysy tolqyp turyp oqylǵan sol óleńder tyńdaýshylaryn asa tebirentkeni de este. Sońynan Ábekeń: “Mine, jastar óleń jazsań, osyndaı azamattyq asqaq únińdi sońǵy demiń bitkenshe, Muqaǵa­lısha jalǵastyra bil. Osy óleńdi tyńdaı otyryp, oqyp otyryp, ol óleń sońǵy tynyspen jazyl­ǵan dep kim aıtar, qolynan qalamy túsip bara jatqan aqynnyń optımızmge toly rýhyna qalaı tańdanbassyń”, degen edi. Endi óleńderin oqyp kóreıik.   Taǵy da kórdim, Taǵy da kórem tań nuryn! Aıazyn qystyń, Aıaýly jazdyń jańbyryn. Altynǵa, meıli, tolmaı-aq qoısyn sandyǵym. Yrzamyn saǵan! Yrzamyn saǵan, taǵdyrym! Sharshaǵan shaqta, Shaqyryp seni jekpe-jek, Basyma meniń, Baqyttan basqa tókpe dep, Taǵdyrym saǵan, Júrippin bosqa ókpelep.   О́shpesteı etip, О́mirdiń jazǵan bul zańyn, Túsinbeı keıde, Tosyrqap meniń júr janym. Keýdemde myna, О́ziń syılaǵan bir jalyn, Lapyldap jatyr, Taǵdyrym, saǵan yrzamyn! Qandaı baqyt! Kúndi men kúnde kórem. Kórmedim ǵoı jomartty, Kúnnen eren. Kúnniń nury bar meniń qushaǵymda, Qushaqtaıdy kim meni? Kimge berem? Qandaı baqyt! Kún saıyn Kún shyqqany: Tirshiliktiń zyr qaǵyp urshyqtary, Ájeniń taýsylmaǵan túıdegindeı, Domalanyp, ıirip, tynshytpaýy.   Qandaı baqyt! Jarqyrap Kún turǵany. Kún astynda dúnıe qulpyrǵany. Kúnniń nuryn qushaqtap, úlestirip, Bir urpaqqa bir urpaq umtylǵany. Búginde Muqaǵalı poezııasyn jurtshylyq izdep júrip oqıtyn boldy. Halqymyz onyń qaıta basylymyn asyǵa kútip otyrady. Kompozıtor qaýymy da aıaýly aqynymyzdyń sóz­derin ánderine negiz etýge betburys jasady. О́ıtkeni, Muqaǵalı óleńderiniń ózinde ishki maqam, ásem saz bar. Onyń óleńderiniń kesektigine kelsek, qaza­qy uǵymmen aıtqanda, ár sózi at basyndaı altyn. Mundaı tamyry tereńde jatqan poe­zııany ekinshi bir tilge aýdaryp berý de qıyn. Biz sóz sońynda álgi bir oıymyzǵa qaıta oralyp, Muqaǵalıdyń sońǵy jazǵan óleńde­rinen bir-ekeýin usynyp kórelik. Bul óleń de  onyń aýyryp jatqanda jazǵany. Biraq óleńniń bitiminen naýqas adamnyń oıynan týǵandyǵy, álsiregen jannyń azaby bilinbeıdi. Kerisinshe, sonsha sergek, poezııanyń batyryndaı áser qaldyrady. Tulpar aqyn tulparmen birgemin deıdi. Endi óleńge oryn bereıik: Tulparymmen birgemin Izdeseń meni kimde-kim, Qaladan izdep júrmegin! Úıime de izdep kirmegin! Aıazdy boran, aq taýdyń, Arasynda ómir súrgemin. Solarmen máńgi birgemin. Mine, artyna osyndaı mura qaldyrǵan abzal aqyn jaquttaı jandy jyrlarymen Abaı bastaǵan ulylar tobyna qosyldy. *     *     * О́mir jolyndaǵy ótkel­der, asý bermes beleńder, daýyldy jelder, qıly-qıly taǵ­dyrlar aralaryn alys­tatyp jiberetin, biraq máńgige jadynda, janynda qurmetpen saqtalatyn dostyqtar bar. Sondaı aı­ny­mas dostyq aqjarqyn estelikke aınalǵan Muqaǵalı Maqataev ekeýmizdiń aramyzdaǵy qaltqysyz qurmetke bólengen  qatynas edi. Búginde ulylyqtyń shy­ńyna kóterilgen Muqaǵalıdyń 80 jyldyq mereıtoıy tusynda dosym jaıly ómir epızodtaryn eske alsam, bireý senip, bireý senbeıtindeı halge tap bola­myn. Meniń jan dosym Tumanbaı Molda­ǵalıev óziniń Muqań jaıyn­daǵy bir oılaryn oqyrmandaryna usynǵanda «men Muqaǵalıdy Nurǵoja arqyly bilip edim» deıtin sózi bar. Bul jerde Tumanbaı meniń syrymdy anyq biletindikten  aǵynan jaryla aıtyp tur. Al ózgeler «Muqaǵalı dosym edi» dep kóp qaıta­lanyp júrgen jalǵan sózden mezi qylǵandaı qalyp tanytady. Eger uly aqyn jaıly aıtylǵan sózderdiń astaryn baıqasaq, sol jalǵan aıtqan adamdardyń ózi  Muqańnyń ulylyǵyn moıyndap, soǵan jaqyn bolýdy janymen qalap tursa, onyń da aıyptaıtyndaı artyqshylyǵy joq. Meniń esteligim qysqa bolýy oryndy dep bilemin. О́ıtkeni, bul tusta ardager aqynnyń bar qylyǵy emes, ár qyrynan kelip, onyń ár alýan minez-qulqyn ashý arqyly adamı beınesin kórsetýdi maqsat tuttym. Sóıtip, bul  estelik Muqańmen alǵashqy tanystyqtan bastalmaqshy. Men Muqaǵalıǵa QazMÝ-ge oqýǵa túsýge barǵan jerde, kólemi keń sport zalda jatqanda kezdesken edim. Ár jerden kelgen balalar qazaqtyń uly dalasynyń ár tusyndaǵy, ártúr­li ataýlarǵa talasyp, ártúrli sózderdi talqyǵa salyp, túni boıy uıyqtamaıtynbyz. Sonda Muqaǵalıdyń daýysy erekshe shyǵyp, ózine abıtýrıentterdiń nazaryn kóbirek aýdaratyn edi. Kelisti túr-tulǵasy, boıy-basynyń jınaqtylyǵy nazar aýdarmasqa qoımaıtyn. Sóıte júrip, onymen ortaq til tabysyp, kóńilimiz jarasyp ketti. Bizden sál eresekteý kórinetin Muqaǵalı  onjyldyqtan keıin oqýǵa qaraıyńqyrap baryp kelgendikten be eken, birer baly jetpeı konkýrstan óte almaı qaldy. Jaqyn tanysyp alǵan jas jigitti men qımaı tursam da onyń júzinen muń munaryn kóre almadym. Muńaıý­dyń ornyna kóziniń ushqyny jalt etip, bir qaırattyń qalpyn baıqatqandaı boldy. Sóı­tip, ol keshikpeı Qazaq radıosynyń dıktor­lyǵyna ornalasyp, kúnde sańqyldaǵan ashyq daýysyn respýblıkaǵa túgel jaıyp, tyńdaý­shysyn rıza etip júrdi. Degenmen, osyǵan deıin úılenip, otaý qurǵan jigit astanada bir jyldaı bolǵan soń óz eline – Narynqolǵa qaıtadan ketti. Keıinnen Almatyǵa qansha kelse de, biz – Erkin Ibitanov ekeýimiz týǵan aǵamyz kelgendeı qýanyp, máz bolatynbyz. Muqaǵalıdyń qalta­synda qansha aqshasy barynda bizdiń sharýa­myz joq, ol ortaqursaq júrgen bizdi toıyn­dyryp, teatrǵa da alyp baratyn. Sóıtip, jarylqanyp qalýshy edik. Myrzalyq dep osyny aıt, ózi qarajatqa  tapshy bolyp júrse de erkin qımyl tanytatyn. Men oqýymdy aıaqtaǵan soń, elime – Qostanaı oblysyna jumysqa kettim. Sodan biraz jyldan keıin – 1962 jyly, sáýir aıynda alǵash ret jas daryndardyń respýblıkalyq keńesi boldy. Sol jıynǵa men teristikten, ol Narynqoldan kelip, qaıtadan dos qushaqtyń aıasynda tabystyq, jıynǵa birge qatynastyq. Kelesi kúni kezdeskende alystan-aq qushaq jaıyp, maǵan daýysyn kótere umtyldy. «Nurǵoja, men aıdy aspanǵa bir shyǵardym! Jańa ǵana «Apassıonatamdy» Zámzágúldiń oqýymen respýblıkalyq radıo jazyp aldy. Mýzykamen kórkemdep beretin boldy», dedi qýanyshtyń shalqýymen áserlenip turyp. Sol qýanysh áli kúnge kóz aldymda. Ulylar óz deńgeıin erekshe bilgen ǵoı. Sol ádebı habardy men radıodan jazyp alǵan edim, jeke muraǵatymda áli saqtaýly tur. Sol jyly kúzde Almatyǵa kóship keldi. 1965 jyly jazda Medeý shatqalyndaǵy «Prosveshenes» dep atalatyn demalys úıin­de tynyǵyp jattym. Sonda biz jıi kezdesip, rahattana syr shertisip júrdik. «Qazaq ádebıeti» gazetiniń poezııa bóliminde otyrǵan Muqaǵalı meniń jańadan jazǵan óleńderim­niń  úsh toptamasyn jarııalap úlgerdi. Bul da dostyqty ardaqtaýdyń bir belgisi bolar. Muqaǵalı negizinde sabyrly, bııazy minezdi jigit edi. Shyǵarmashylyqta adýyn aqyn­dardyń anda-sanda burqyrap, asqaqtap ketetin kezderi  bar ǵoı, sondaı kezderde ol al­dynda han tursyn, qara tursyn báribir aıtaryn betke uryp aıtyp tastaıtyn. Qalyp­ty ómirde onyń minezin jýas pa dep qalatyn jaılar da kezdesetin. 1971 jyly Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń kezekti quryltaıy boldy. Teriskeıdegi bes oblys­tyń basyn qosatyn oblysaralyq bólimsheniń biraz azamattary Almatyǵa keldik. Bizdi Muqaǵalı qarsy aldy. Ol bizdi syrty temirmen qaptalǵan fýrgon mashınaǵa ornalas­tyrdy. О́zi de bizdiń janymyzǵa otyrǵan. Hal­qyna erke aqyn Erkesh mynadaı mashı­naǵa kóńili tolmaı qurdasyna tıise bastady: – Apyrmaı, Almatyda bir keremet aqyn ósip kele jatyr deýshi edi. Sol myqty Muqaǵalıymyz bizdi oq ótpeıtin brondy mashınamen qarsy alǵan eken. Soǵan da táýbe! – degende otyrǵan aqyn-jazýshylar dý kúldi. Muqaǵalı tómen qarap, kibirtiktep: – Qaıteıin endi, bastyq emespin... Bergenin alyp, aldaryńnan shyqtym, keshirińder, aǵaıyndar... – deıdi qolyn ýmajdap, beti qyzaryp otyryp. – Han Táńiriniń abzal aqyny temir tulparmen júredi eken. Osy aqynnyń qyzýy ma, kúnniń qyzýy ma, temir mashınanyń qy­zýy ma shydatpaı barady, Muqaǵalı baýy­rym, júrgizýshińe aıtyp, terezesin ashtyryp qoıshy. Aqkóńil  aqyn sol tómen qaraǵan kúıi áli otyr. Men myna kóriniske shydaı almaı: – Erkesh, saǵan ne bolǵan. Shynynda da qolyna tıgenin alyp, óziniń aq kóńilimen, pák júregimen bizdi qarsy alyp otyr. Odan artyq neǵyl deısiń! – dedim. Sonda da Muqań yńǵaısyzdyqtan aryla almaǵan... Birde ekeýimiz Almatynyń ortalyq kóshe­sinde kele jatyr edik, aldymyzda demalyp otyrǵan Temkeńdi – ǵulama ǵalym Temirǵalı Nurtazındi kórdik. Ol kisiniń qasynda báıbishesi de otyr eken. – Muqajan! – dedi Temkeń daýystap. Biz burylyp janyna keldik. – Aınalaıyn, ana bir jolǵy anańa arnaǵan óleńińdi myna shesheńe oqyp bershi, – dep ótinish etti ardaqty aǵamyz. Muqaǵalı kidirgen joq, jatqa óleńin oqı bastady. Kóp óleńin jatqa bilýshi edi. Onyń óleń oqý máneri óte erekshe bolatyn. Qandaı bir máner­lep oqıtyn ártister onymen talasqa túse almastaı edi. О́leń oqyp turǵanda sheshemizge qarasam, kózinen jas parlap otyr eken. Bul da Muqaǵalıǵa tán ereksheliktiń bireýi edi. Árbir kúzde jas aqyndardyń respýblı­kalyq keńesin ótkizip turatynbyz. Men ondaıda ózime qarasty elimizdiń teriskeıindegi bes oblystyń jas talapkerlerin alyp baratynmyn. Sondaı jıyndardyń sońy poezııa keshine aınalatyn edi. Bir jolǵy keshti tarlan aqyn Qalıjan Bekqojın júrgizip otyrdy. Bir kezde zaldan: «Masqara ǵoı!» dep gúr etken Muqaǵalıdyń daýysy estildi. «Masqara ǵoı! Mynadaı poezııa keshinde Muqaǵalıdyń óleń oqymaýy qalaı?» dep qaldy ol býyrqanyp. Prezıdıýmda otyrǵan Qalekeń: «Muqajan, sen tizimde tursyń, qazir oqısyń», dedi. Biraq Muqań tizimniń kelýin kútken joq, týra sol gúj etken kúıinde minberge bardy da qaltasynan eki paraq qaǵazdy sýyryp aldy. – Mynaý eki óleń baspa túgil mashınkaǵa da basylǵan joq, qazir senderge sony alǵash oqyp beremin, – dedi de, óleńdi oqı jóneldi. Birinshi óleńnen keıin soǵylǵan qol zaldy kernep turyp aldy. Aqyn tyńdaýshylaryna qolyn kóterip, ázer toqtatty da, ekinshi óleńdi oqı jóneldi. Taǵy da dý qol soǵý. Muqaǵalı minberden túsip, esikke qaraı ketip bara jatty. Zal tegis tik túregelip qol soǵyp turyp aqyndy qurmetpen shyǵaryp saldy. Meniń janymda otyrǵandar: «Shirkin, aqynǵa degen qurmet osyndaı bolýy kerek qoı. Muqańnyń ne armany bar!» dep sybyrlasty. Men artynan qýa shyǵyp, qolyn alyp edim, qushaǵyn aıqara ashyp, betimnen súıdi. Asa shabyttanyp turǵan kezde sondaı bıiktep ketedi eken. Janymda tursa da maǵan ol asqaqtap kórindi. Aıaýly jannyń jaryq dúnıeden erte ketýi onyń artynda qalǵandarǵa úlken soqqy boldy. Men sol sumdyq kúnnen bir aı buryn Muqańmen kezdestim. Asa bir aıaýly sol kezdesýdi bul tusta aıta almaımyn. Bir tań­dan­ǵanym, suhbat kezinde Muqaǵalıdyń júzinen aýrýdyń taby bylaı tursyn, renish qalpyn baıqamadym. Bul onyń ba­tyrlyǵy, shydam­dylyǵy, taǵdyrymen teketiresi bolsa kerek. Muqaǵalı dúnıeden ótken jyly jastar­dyń álgi biz aıtqandaı keńesi bolǵan edi. Qazaq poezııasynyń klassıgi Ábdilda Tájibaev tebirenip turyp sóıledi. Onyń sóziniń birazyn biz joǵaryda aıttyq. Al janymyzdy tebirentkeni: – Men jas Muqaǵalıdyń óleńder top­tamasyna sát sapar jazyp, gazetke bastyr­ǵanda ol dúnıeden osynshalyqty erte ketedi dep oılappyn ba? Endi, mine, qolymda onyń jıyrma myń joldaı óleńi qalyp otyr. Osyndaı sumdyqty aldyn ala kim oılaǵan. Ajaldyń aıaýsyzdyǵy osy emes pe? – degen edi. Zaldaǵylar únsiz tebirenip, úlkender kózderine jas alyp tyńdady. Meniń kóz aldymda burqyratyp óleń oqyp turǵan shabytty dosym Muqań: «Solaı, men ólim jaıly «Rekvıemdi» jazyp edim ǵoı. Berik bolǵanyń durys», dep turǵandaı edi. Nurǵoja ORAZ, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.Astana.