Ǵalamtordyń eń úlken áleýmettik jelileriniń biri Facebook dep atalady. Sodan Túrkııa qazaqtarynyń sol eldegi tarıhı kınoǵa túskeni týraly aqparatty kózimiz shalyp qaldy. Fılm sonaý 1965 jyly ómirge kelgen eken. Ǵajaby sol, onda áıgili Mustafa О́ztúriktiń ákesi de oınapty. Taǵy bir qyzyǵy, bizge sońǵy on jyldyń bederinde jetken «Qarajorǵa» bıin qandastarymyz 46 jyl buryn osy fılmde oryndapty.
Oqıǵa qalaı bolyp edi? 1965 jyly kınoǵa túsken qandastarymyzdy qazir kim biledi? Mine, osy suraqtarǵa jaýap alý úshin Ystambuldaǵy Mımar Sınan ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Ábdýaqap QARAMEN ınternet arqyly tildesip, áńgimelep berýin ótingen edik.
– Qazaqtar 1952-1954 jyldary Altaıdan Gımalaı, odan Pákstan arqyly Túrkııaǵa kóship kelgen. Olar árqashan tarıhyn, tilin, salt-dástúrin túrikterge tanystyrý úshin kez kelgen oraıly sátti paıdalana bilgen, – deıdi ǵalym. – Sonyń biri kıno salasy bolǵan kórinedi. Oǵan 1965 jyly túsirilgen “Qaraoǵlan” kınosy dálel bola alady. Atalmysh týyndy 1965-1972 jyldarda 7 serııa bop túsirilgen. Sonyń ekeýinde qazaqtar qosymsha rólderde oınaǵan eken. Olar «Altaıdan kelgen jigit” jáne “Jamuqanyń kek qaıtarýy” dep atalady.
Meniń tań qalǵanym, jańaǵy attary atalǵan fılmderdegi kishigirim rólderde júrgenine qaramastan atalarymyzdyń sol kartınaǵa ózderiniń ulttyq boıaýlaryn sińire bilýi. Oǵan dálel – kınodaǵy qazaq kıimderi men kıiz úı, bı jáne ánder.
«Qaraoǵlan» túrkııalyq jazýshy Sýat Iаlaz shyǵarmasynyń qaharmany retinde ómirge kelgen fılm. Ol keıipker HIII ǵasyrdaǵy Shyńǵyshan ýaqytynda ómir súredi. Shıraq, aqyldy, batyl, myqty jas batyr retinde somdalǵan Qaraoǵlan ádiletsizdikke qarsy kúresýshi tulǵa. Ataqty Jamuqanyń zulymdyqtaryna toıtarys beredi. Bul keıipkerdi túrik halqy qatty unatady. Osyny baıqaǵan jazýshy Sýat Iаlaz shyǵarmasyn kınoǵa beıimdeıdi. Sóıtip, onyń alǵashqy serııasy – “Altaıdan kelgen jigit” 1965 jyly ómirge keledi. Odan keıin alty serııa óz jalǵasyn tabady.
Sýat Iаlaz ózimiz sóz etip otyrǵan kınoǵa Ystambuldaǵy qazaqtardy kóp paıdalanǵan eken. Fılmge qarap otyrsaq, ondaǵy akterlerdiń kıimderi bizdiń ulttiki. Kereı tymaq, beshpet, shapan. Sondaı-aq onda bir kıiz úı kózge túsedi. «Bul qaıdan kelgen?» dep sonda fılmde qatysqan aǵalarymyzdan suraǵanymyz bar. Sóıtsek ol Túrkııada bir aı ishinde jasalǵan eken. Ony Qobdabaı degen aqsaqal ózi jasapty.
Áje-apalarymyz kıiz basqan. Oǵan bir túrik baıy demeýshi bolypty. Onyń jaǵdaıyn taǵy da joǵarydaǵy fılmde bolǵan kisilerden surasaq: «Kóp aqsha alǵamyz joq. Maqsat – kınoǵa qatysyp, qazaqty tanytý boldy. Jáne basty rólderde emes, qarapaıym, usaq-túıek fıgýrant retinde tústik qoı. Sondyqtan kúnine 5 lıradan ǵana aldyq», – deıdi.
Iá, solaı. Atalarymyz ataq úshin emes, el qamy men salt-dástúrdi túrikterge tanytý úshin qatysqan ǵoı kınoǵa. Sóıtip, munda jasy egde tartqan aqsaqal, jas bala, bári kınoǵa túsip qalǵan. Máselen, ózimniń naǵashy atam, osydan jıyrma jyl buryn qaıtys bolǵan Qaharman qajyny fılmnen kórip erekshe sezimge bólendim. Qazir sol adamdardyń kóbi qaıtys bolǵan. Sondyqtan Túrkııadaǵy kóptegen qandastarym fılmde atalaryn nemese ákelerin, ájelerin kórip, olarmen kınobeıne arqyly júzdesýde. Sondaı jandardyń biri áıgili sportshy Mustafa О́ztúriktiń ákesi Káben (shyn aty Kákimbaı) О́ztúrik der edim. Ol kisi kósh bastaǵan jetekshi, dombyra tartatyn jáne óleń jazatyn besaspap adam bolǵan. Aǵamyz fılmde osy ónerleri arqyly qalyp qoıǵan.
Bir epızodta Káben qajy dombyrasymen áıgili «Qarajorǵa» bıiniń kúıin shertip otyrǵany baıqalady. Al bıdi Qabylaqat degen aǵamyz oryndap bergen. Kelesi kóriniste qazaq áni de estiledi. Onda er adamdar men áıelderdiń sybyzǵy jáne dombyramen qosylyp “Jetiaral jerim-aı” ánin shyrqap otyr. Almatydan kelgen bir mýzyka zertteýshisi munyń qazaqta az kezdesetin úrdis ekenin kórsete kelip: “Sybyzǵy men dombyra ekeýin biz qazirgi kúnde endi-endi paıdalanyp kele jatyrmyz. Al ony túrkııalyq qazaqtar buryn da jaqsy paıdalanǵan eken”, degendi aıtty.
[nggallery id=5]
Daıyndaǵan Arshat ORAZOV.