Máńgilik jyr týdyrǵan aqyn

Qasym Amanjolov – 100 Qasym Amanjolov óz zamandas­tarynyń ortasynda tolassyz bedelge ıe ǵajaıyp aqyn boldy. Ony dostary, qalyń oqyrman baǵalap, qadirine bas ıdi. Biraq, bılik ıeleri Qasymdy ylǵı da shetke qaǵyp, onyń aqyn­dy­ǵyna tejeý salyp otyrdy. «Ultshyl» dep aıyptady. Qasymdy uly Muhtar Áýezov baǵalap, talantty qadir tutqan. Aqynnyń 80 jyldyǵy qarsańynda Almatyǵa arnaıy saparlap barǵanymyz eske túsedi. 1991 jylǵy kóktemde Almatyǵa delegasııa bolyp jettik. Jetekshimiz – Qar­qaraly aýdandyq keńesi atqarý komıtetiniń tóraǵasy Áben Rahymjanov, qosshysy men jáne aýdandyq aýrýhana bas dárigeriniń orynbasary Sovet Nurmaǵanbetov edi. Úkimet úıine kirgen soń eń áýeli Joǵar­ǵy Keńes Tóraǵasy Erik Asanbaevqa bardyq. – Iá, Qasym ǵajaıyp daryn ıesi edi. Biz uly aqynǵa qatysty árbir eskertkishti kóz­diń qarashyǵyndaı saqtaýymyz kerek. Ana bir jyldaǵy Almatydaǵy Qasym turǵan úı­di buzý týraly áńgime shyqqanda, men qar­sy bolǵam, – dedi Erik Maǵzumuly. Sol kúni biz Qasymnyń mereıtoıyna baı­lanysty kóptegen laýazymdy basshy­lar­dyń qabyldaýynda boldyq. Úkimet aldyna qoı­ǵan negizgi máselelerimiz: týǵan jeri Qar­qa­ra­lyda aqyn mereıtoıyn ótkizý, Qa­sym­nyń shyǵarmalarynyń eki tomdyǵyn shyǵartý edi. Sol kezdegi Prezıdenttiń keńesshisi Ábish Kekilbaevta bolyp, kezdesý ústinde Ábe­keń «Jazýshy» baspasynyń dırek­tory­na telefon soǵyp otyryp: –­ Qasym kózi tirisinde aıtarlyqtaı jaq­sy­lyq kórgen joq. Tym qurysa, arýaǵy rıza bolsyn, tańdamalysyn shyǵaryp be­riń­der, – dep aǵynan jaryla sóıledi. Qasym toıy qarsańynda týǵan aýylyna uly aqynnyń esimi berildi. Qarqaralydan asfalt jol tartylyp, mereıtoıy Kent baýy­ryn­da ótti. Almatydan Ǵafý Qaıyr­bekov bas­ta­ǵan ataqty aqyndar kelip, Serik Aqsuń­qar­uly baıandama jasady. Seriktiń «Qasym týra­ly sóz» dep atalatyn osynaý eńbegi «Ortalyq Qa­zaq­stan» gazetinde túgel­deı derlik basylyp shyqty. Aqıyq aqyn Qasymnyń 90 jyldyǵy da Kenttiń baýyrynda ótip, sol joly Almaty­dan bir top qazaq zııalylary, teledıdar, baspasóz qaıratkerleri kelgenin kórdik. Iá, aqyn rýhy Qarqaraly aspanyn jań­ǵyr­typ turǵany shyndyq. Ol – máńgilik rýh. Daýysy bıik, dabysy kúshti Qasymnyń esimi atalǵanda bizdiń kóz aldymyzǵa tuń­ǵıy­q aspan tósinde, zamanynyń kóshinde quı­ryqty bir juldyzdaı jalt-jult etip óte shyqqan ottaı ǵumyr kele qalady. О́ki­nishi men ór ty­nysy, taıtalasy men al­da­nyshy, úmiti men kú­digi mol mynaý kúrdeli ómirge kelgen ór aqyn­nyń óz taǵdyry, óz álemi, óz tabıǵaty bar. Adam ózi jaralǵan tabıǵattyń tal besiginde terbelip ósedi desek, sol uly Jara­tý­shynyń san túrli syry men qyry aqyn bo­ıyn­da sátti toǵysym bermek. Qudiretti Qa­symnyń minezi men óleńinen, jan-kúıi men ónerinen burqaǵan burqasynnyń, qara nópir nóserdiń, jyltyldaǵan jasynnyń daýyldy lebin sezinip, túısinesiń. Aqynnyń bir aýyz óleńi keıde ormandaı tuńǵıyq oılaryn beınelep jatady, bederlep jatady. О́kinben men de bir ólemin dep, О́kinem uqsata almaı kelemin dep. Kúnine on oılanyp, júz tolǵanam, О́zimmen birge ólmesin óleńim dep! – Mine, Qasymnyń uly ómirlik kredosy osy. Onyń jalyndy júregi órshil ómir dep soǵady. Adaldyq, azamattyq dep soǵady. Qasym poezııasy – shyndyqtyń aınasy, dáýir­diń býyrqanǵan tynysy men dybysy. Uly Otan soǵysynyń ot-jalynyn keshken Qa­sym­nyń «Aqyn ólimi týraly ańyz» poemasyndaǵy: О́mir gúlin janshyp taptap, Shashtan súırep mahabbatty. Jerimizge jyndaı qaptap, Naızaǵa ilip ar-uıatty, – degen jalyndy joldar qandaı keremet obraz-shendestirýge toly jyr deseńizshi. Qasym Mahabbat pen Namystyń uly jarshysy. – Jeńdik qoı jaýdy, arman ne qurbym Kúrkirep kúndeı ótti ǵoı soǵys. Taba almaı júrmin aıǵaılap án sap, Qaıda eken, qaıda, Darıǵa sol qyz, – degen Qasym jyry qandaı ǵajap?! Uly aqyn soǵystan, qan keshý ortasynan aman qaıtyp kele jatqan jas jigittiń mahabbaty men saǵynyshyn sonshalyq kúshti poezııalyq ot-qýatpen sýrettemeı me! Daýylpaz talanttardyń ǵumyry qashan da qyspaq pen qysymnan, ishtarlyq pen qyzǵanyshtan zardap shegýi – ómirde, tarıhta jıi kezdesedi. Qasym da sondaı aǵaıyn baqastyǵyn, qoǵamnyń zorlyq-zombylyǵyn kóp kórgen talant ıesi. Men de jazdym shyǵarmastaı únimdi, Álde maǵan qyryq deı me tilimdi. Álde meniń júregime sý quıyp, О́shirmek pe ottaı janǵan kóńilimdi. Joq! Ol bolmas! Múmkin emes, bolmaǵy! Kóp turǵanda azdyń batpas salmaǵy. Men – kóptiki, kóp te meni óziniń Qoltyǵyna aıdaı anyq almaǵy! Múmkin emes azdyń tıip qoldary, Mezgil jetpeı qyzyl gúldiń solǵany. Múmkin emes kókte júrgen búrkittiń Qara qusqa oıdaǵy jem bolmaǵy, – dep shıryqqan aqyn keleshekke degen úkili úmitpen ómir keshedi. Onyń kúnshil de kúdikshil, tar peıildi tobyrǵa arnap jazǵan: Jazǵanymdy jamandap Sen tókkenmen jynyńdy. Men jatqam joq alańdap, Urdym seniń synyńdy. Aýyrsam da qajyman, Quıǵan qaırat-jigermen Soryń úshin jazylam Aýyzyńdy búrermin, – degen jasyn jyrlary atalǵan qaharly oqtaı kórinedi. Kúlli ortaq uǵymdar Abaıǵa da, Qasym­ǵa da ortaq. О́ldi deýge bola ma, oılańdarshy, О́lmeıtuǵyn artyna sóz qaldyrǵan, – degen danyshpandyq teńeýdi Abaıǵa da, Qa­sym­ǵa da arnaýǵa bolar edi. Onyń qaıtys bolar al­dynda: «Úlken armanym – Abaıǵa jetý edi...» degen jan syryn aıtýy da tegin emes edi... ...Qasymnyń týǵan aýylynda uly aqyn­nyń eńseli eskertkishi tur. Eskertkishke bir sát zer salyp qaraıyqshy: aqynnyń sha­byt býyp býyrqanǵan sáti bolashaq urpaqqa, tý­ǵan je­ri men eline óz arman-syryn, óz sále­min jet­kizgisi kelip alysqa kóz tikken oı­shyl sáti sol eskertkish tulǵasynda uıyp turǵandaı emes pe... Búgin: – Eı, tákappar dúnıe, Maǵan da bir qarashy. Kóresiń be sen meni, Men – Qazaqtyń balasy! – dep suńqar­daı daýyldatyp turǵan Qasym daýysy máń­gilik. * * * Kóksheniń móldiregen janaryndaı kerbez kólderi, sylań qaıyńdy sulý orman­dary, ushar basyn jibek munar jelpigen shyń­dary kimdi ǵashyq etpegen, kimdi tańdaı qaǵa tamsandyr­ma­ǵan, shirkin. Sonaý shal­ǵaı­daǵy Qarqaralydan osyndaǵy sanatorııge keshe ǵana kelip túsken Mekebaı erte turyp, Kókshe kórkin tamashalap júr. Kól jaǵasyndaǵy alleıaǵa túse bergeni sol edi, artynan jedel júrip kele jatqan áldekim­niń aıaq tyqyryn estip, jalt qarady. – Baǵana syrtyńnan tanyp, kóz jazbaı sońyńnan erip otyrdym. О́ziń tipti jetkiz­beısiń ǵoı, – dep Martbek kúlimsireı kelip qolyn aldy. Mekebaı bul azamatty jaqsy ta­nıtyn. Martbek Mamyraev – Keńes Oda­ǵy­nyń Batyry, bul ekeýi de bal dáýren bala­lyq qyzyǵyn Qarqaraly qoınaýynda birge ótkizgen syrlas jandar edi. Ekeýi amandyq-saýlyq surasqan soń Mart­bek bir tosyn jańalyq aıtty. Osyn­daǵy ekinshi sanatorııde Qasym demalyp jatyr eken. Kádimgi el erkesi, ataqty aqyn Qasym. – Iаpyrmaý, shynymen sol Qasym ba? – Mekebaıdyń kórmegenine 32 jyl ótipti. Qasym men Mekebaı bir aýylda ósti. Bu­lardyń qystaǵy – Kenttiń bir silemi – Qy­zyl degen jerde bolatyn. Qasymnyń ákesi jas kezinde qaıtys boldy da, qarshadaı kezinen jetimdik taqsiretin kóp tartty. – Qasymdy qaıdan tanýshy ediń? – dep surady Martbekten. – Páli, Qasymdy men maıdan kúnderinen bilemin. Uly Otan soǵysy týraly kóp óleńder, kóp shyǵarmalar jazyldy emes pe, biraq solardyń ishinde Qasymnyń óleńine teń keletin jyr oqydyń ba, óziń? Ekeýi Qasym jatqan bólmeniń aldyna kelgende, Martbek Mekebaıdy toqtatyp: «Áýeli sen kir, tanyr ma eken?» – dedi. Mekebaı esikti bolar-bolmas syqyr etkizip kirip bardy. Qasym tereze aldyna qoıyl­ǵan jazý ústelinde bir sýretke qarap otyr eken. Esik syqyryn estip jalt qaraǵan Qasym Me­kebaıdy kórip ornynan ushyp turdy. Oryn­dyǵyn jedel qımylmen ysyryp tastap: «Oý, Mekebaımysyń!» dep qushaǵyn aıqara ashty. – Qasym-aý, 32 jyl kórmegen týysyńdy qalaı birden tanydyń? – dedi osy sátte kire bergen Martbek. – Mekebaı kirip kelgende, ákesi Jazy­baıdy kórgendeı boldym. Tý-ý, myna Kók­she­niń ortasyna el kóship kelgendeı, bir jasap qaldym-aý. Al, qane joǵary shyǵyń­dar... – Qasym qýanyshy qoınyna syımaı, alyp-ushyp júr. – Iá, balalyq shaqtaǵy kóp sýretter, kóp elester kókeıimde jattalyp qalǵandaı, eldi kórmegen otyz eki jyl ishinde bir sát te esimnen shyqqan emes, – dedi Qasym qonaq­tary jaılanyp otyrǵan soń. – Áli esimde, qystaýymyzdyń aldy qulama betkeı bola­tyn, qysty kúni aýyl balalary sol betkeıde syrǵanaq tebetinbiz. Meniń keıinirekte jazǵan «Syrǵanaqsaı» atty óleńim sol balalyq áserdiń izimen jazylyp edi... – Qasym, bizdiń ákeıdiń Taıjan ekeýińdi Maıózekte jylqy baǵyp júrgende taýyp alatyny qaıda, esińde me? – dedi Mekebaı. – E, ol meniń jetige shyqqan jylym ǵoı. Nege esimde bolmasyn... Qasym ákeden jastaı qaldy. Sol jetimdik zardaby jas júregin shymyrlatqan kezeń týraly ol: О́mirge endim eńbektep, Shalqalap ákem shyqty úıden. Jetimdik taǵdyr jetti eptep, Qabaǵyn jaba túksıgen, – dep jazǵan edi, keıinnen. – Qasym, osy seniń: «O, darıǵa, altyn besik týǵan jer, qadirińdi kelsem bilmeı keshe gór. Jata almas em topyraǵyńda tebirenbeı, Aqyn bolmaı – tasyń bolsam men eger», degen jyr joldaryń bar ǵoı. Sol óleńiń qaı jerge arnalǵan? – dedi mynadan beri únsiz kele jatqan Martbek. – Myna Mekebaı biledi, men elden erterek kettim ǵoı. Jastyq shaǵym Semeıde, Oral­da, odan berirekte Almatyda ótti. Quıyn­daı soǵyp keshegi Otan soǵysy ótti basy­myzdan. Osy jyldar ishinde elge barýdyń bir reti kelmedi. Men búginde aqyn atansam, talantty elime, tańǵajaıyp jerime, qasıetti qazaq jeriniń atyrabyna, Semeıim men Oralyma, Almatym men Qar­qara­ly­ma boryshtymyn. Sol anadaı álpeshtegen elime qaryzdar kóńilden týǵan óleń edi ol, – dedi Qasym tebirene sóılep. – Al, biraq ol boryshymdy áli de óteımin. Oralǵa arnalǵan óleńimdi bilesiń­der. Endi «Qaraǵandy qazaǵy» degen atpen roman jazbaqpyn... – Qasym, osy ýaqytqa deıin biz seni aqyn retinde ǵana bilip keldik qoı... – Martbek Qasymnyń shabytty júzine suraýly keskinmen kóz tastady. – О́leń – meniń ómirimniń máni de nári ekeni ras. Biraq, keıingi kezde prozalyq shy­ǵar­malardy jazýǵa talaptanyp júrmin. Bul ta­labyma sebep bolǵan – Muqań, kádimgi úlken jazýshymyz Muhtar Áýezov bolatyn. Erterekte bir áńgime jazyp edim, sony oqyp: «Qasym, seniń prozaǵa da ıkemiń bar eken, qarasóz jazyp, baıqap kór», dep keńes berdi. Muqańnyń aqylymen kólemdi bir shy­ǵar­ma jazýǵa nıet qyldym. Qazir romannyń jalpy nobaıy oıymda pisip tur. Bastapqy taraýlaryna «Bostandyq», «Dúısenniń óli­mi», «Bolshevık Sadyq» degen taqyryptar qoımaqpyn. – Qasym, aqyry qarasózge den qoısań, tilenip turǵan úlken bir taqyryp bar-aý. Keshegi kúrkirep ótken soǵys, qan maıdandaǵy halyq erligi – san kitapqa altyn arqaý emes pe. Tolarsaqtan saz keship, belýardan qar keship degendeı óziń de sol tamuqtyń orta­synda júrdiń. Senen artyq ol taqyrypty kim jazbaq, – dedi Martbek. – Durys aıtasyń. Soǵys taqyryby – kó­keı­­degi óshpes kúı, sónbes jalyn ǵoı. Oı­lap otyr­sam, myna ómirde men jazar taqy­ryp kóp-aq. Búgin men Qasym aqyn atansam, sol úshin eń aldymen keńestik elime boryshtymyn. О́mirden úmit joq ózge, Dalanyń terdim tezegin. Ákem bop taptyń sol kezde, Sovettik meniń óz elim!   Súısinttim dosty, erjettim, О́rtedim jaýdyń ózegin. Qýatyn berdiń jer-kóktiń Sovettik meniń óz elim!   Aǵyttym oıdan el úshin, О́leńniń erke ózenin. Aqynyń boldym sen úshin, Sovettik meniń óz elim, – dep jyrlaǵan, osy qastarynda kele jatqan Qasym aqyn bolatyn. – Senderge bir syrymdy aıtaıyn, keıbir aqynsymaqtardyń saıası taqyryp­tar­ǵa arnaǵan óleńderin tipti oqyǵym da kelmeıdi. Eshbir jylý joq-aý, jylý joq... Uıqas­tyr­ǵannyń bári óleń emes degen osydan shyǵa­d­y. Men Otan, el týraly qalam terbesem, ol jazǵanym – Qasym aqynnyń eń shynaıy da shynshyl júrek úni, eń móldir, eń taza sezim dirili, eń qymbat syry dep bilińder. Men ár óleńimdi júrek qanymen jazamyn! Úsheýi qyzý áńgime ústinde Mekebaı orna­las­qan taý betkeıindegi úıge qalaı kelip qal­ǵan­daryn da bilmeı qaldy. Bólme ortasyndaǵy shaǵyn ústelge el dámi túr-túrimen mol qo­ıyl­sa da, Qasym kárlen kesege shúpildete quıǵan aıranǵa aldymen qol sozdy. Sál qyshqyltym sýsynnyń dámin ala tamsanyp uzaq ishti. – Talaı jerdiń, talaı eldiń dámin tattym ǵoı, biraq dál aıranǵa jetetin sýsyn ishpegen tárizdimin, – dep jipsingen mańdaıyn súrtip, ornynan turdy. Sender, bálkim: «Eshtene kórmegendeı Qa­sym­­nyń munysy nesi?»  dep ishterińnen oı­lap kele jatqan bolarsyńdar, dedi aqyn bu­lar syrtqa shyqqan soń. – Jańaǵy bir kese aıran meni sonaý qyr astynda qalǵan balalyq sha­ǵyma qaıta oraltqandaı boldy, kóz aldyma atameken týǵan jerimniń qońyr belderi, Qy­zyl­dyń etegindeı ný toǵaı, kók qasqa bu­laq­tar taǵy da jarq etip bir elestep ótti. Senderge – ótirik, maǵan – shyn, jańaǵy aırandy ish­ken­­de, tańdaıyma ósken elimniń búldirgeni men jýasynyń, qaraqaty men jabaıy sarym­saǵynyń dámi úıirile ketkendeı boldy, saýmal aýasyn, dalamnyń hosh ıisin jutqandaı túshirkendim. – Qasym-aı, el men jerdi saǵynǵan-aq ekensiń. Osy joly Qarqaralyǵa soǵa ketseń­shi. Martbek ekeýimiz birge erip, qasyńda júreıik, – dedi Mekebaı. – Iá, osy joly reti kelip-aq tur, – dep Martbek te qostap ketti. – Durys eken. Osy saparda týǵan jerdi ar­mansyz bir aralaıyq. Jazbaq romanyma qa­jetti tyń oılar da týyp qalar, – dep shap­shań minezdi Qasym shuǵyl sheshim jasady. Osydan bir-eki aı ótkende Qasym men Mekebaı Qaraǵandyǵa kelip tústi. Bul ýa­qytta jadyraǵan jaz kúni sarǵysh kúzdiń sal­qynyna aýysqan edi. Aýa kádimgideı sýy­typ, aspandy boz munar torlaı bastady. Qaraǵandyǵa kelip túsken kúni bir týystyń úıine qonǵan Qasym tańerteń aýyryp tur­dy. Kópten sońyna sham alyp túsken eski syr­qaty boı ala bastady. Jedel shaqyr­tý­men jetken dáriger Qasymnyń Kentke barý nıetin múldem qoshtamady. «Qazir Kent taýynyń ishi sýyq, jıi-jıi jańbyr jaýyp tur, jer laısań. Mundaı aýa raıynda sizdiń naýqa­syńyz tipti órship ketýi múmkin. Til alsańyz, Almatyǵa qaıtyńyz», degen dáriger. Bir-eki kún ótken soń tósekten bas kó­terýge jaraǵan Qasym Mekebaıdy Kentke ba­ra­tyn qasqa jolǵa shyǵaryp saldy. Qam kóńil aqyn kóz ushynda buldyrap kóringen kógildir taýlarǵa uzaq qarap, sol jaqtan tolqyı esken salqyn samalǵa betin tóseı berdi. – Qosh, Mekebaı, qosh baýyrym, týǵan jerime, ózim jete almasam da jan-júregimnen tý­ǵan ánim men jyrym jetsin, meniń saǵy­ny­shym da, mahabbatym da, azamattyq parasatym da, bar shynym men syrym da – sol ánim men jy­rym da, olar barda men de máńgi tirimin! Me­niń mynaý dúnıege qaldyrar izimdi sol jyr joldary keleshek urpaqqa áıgilep jatar... Aqyn kókeıindegi osy armandaı tilek, asyl syr aýyzben aıtylmasa da, onyń ushqyn atqan janarynda laýlap turǵan edi... Maqsym OMARBEKULY. Qaraǵandy oblysy.